Marta pierwszy raz przekroczyła granicę cudzego pola o świcie, kiedy rosa jeszcze nie zdążyła obeschnąć, a stara Kowalowa już stała przy miedzy, jakby czekała właśnie na nią.
— Zbieraj, co zostało po żniwach — powiedziała tylko, nie patrząc w jej stronę, tylko na ścierń ciągnącą się aż po las. — Ale pod nogami się nie plącz kombajnowi, bo Zenek nie zahamuje dla nikogo.
Trzy miesiące wcześniej Marta miała jeszcze dom, męża i dwadzieścia hektarów pod Krotoszynem. Zostało jej po nich zadłużenie w banku, wezwanie komornicze na stole kuchennym i córka, która pytała codziennie, kiedy wrócą do swojego pokoju. Andrzej, jej mąż, wyjechał na saksy do Niemiec zbierać szparagi i słuch po nim zaginął razem z ostatnim przelewem sprzed pół roku. Gospodarstwo przejął sąsiad, Bogdan Wilk, za długi, których Marta choćby nie zdążyła w pełni policzyć — podpisała, bo notariusz powiedział, iż inaczej stracą wszystko od razu, a tak przynajmniej zostanie jej trochę czasu.
Czasu starczyło na tyle, żeby przenieść się z córką do wynajętej stancji w wiosce i zacząć chodzić po cudzych polach z workiem po nawozie, zbierając kłosy, które kombajn zostawił, i buraki, które nie zmieściły się w przyczepie.
Wilk widział ją na miedzy któregoś dnia i podjechał terenówką tak blisko, iż musiała odskoczyć.
— Ładnie to wygląda — powiedział przez uchylone okno. — Żona rolnika zbiera resztki po cudzym polu. Może byś wróciła, co? Pomogę ci, jak dawniej pomagałem Andrzejowi. Tylko licz się z tym, iż pomoc czegoś kosztuje.
Nie odpowiedziała. Zarzuciła worek na plecy i poszła dalej, między rzędami ściernia, aż zniknęła mu z oczu za stodołą Kowalowej.
Kowalowa przygarnęła ją bardziej, niż to wynikało z pierwszej rozmowy przy miedzy. Któregoś wieczoru, kiedy Marta liczyła zebrane ziarno na stole w jej kuchni, gospodyni postawiła przed nią kubek herbaty i powiedziała bez ogródek:
— Wilk chodzi koło ciebie, bo wie, iż jesteś sama. Ale on nie chce ciebie, dziewczyno, on chce twojej ziemi z powrotem. Tylko iż teraz ta ziemia jest jego, więc chce ciebie jako darmową robotnicę na własnym polu. Rozumiesz różnicę?
Marta rozumiała aż za dobrze. Wieczorami, kiedy córka już spała na wyciąganej kanapie, przeliczała grosze z zebranego zboża sprzedanego młynarzowi i zapisywała każdą kwotę w zeszycie w kratkę — nie z sentymentu, tylko dlatego iż chciała wiedzieć dokładnie, ile brakuje jej do czegokolwiek.
Zima przyszła wcześnie i ostro. Kowalowa zaproponowała jej pracę przy inwentarzu — dojenie, sprzątanie obory, drobne porządki — w zamian za mieszkanie w pustej komórce po synu, który wyjechał do Wrocławia i nie zamierzał wracać. Marta się zgodziła, choć praca była cięższa niż wszystko, co robiła wcześniej w życiu, łącznie z sezonem u Andrzeja. Ręce popękały jej od wody i mrozu, plecy bolały tak, iż nie mogła się prostować rano, ale grosz do grosza odkładała, aż w marcu miała w zeszycie sumę, która wcześniej wydawała się jej nieosiągalna.
Wtedy Wilk przyszedł po raz ostatni, tym razem pieszo, bez terenówki, jakby chciał wyglądać na skromniejszego.
— Sprzedam ci z powrotem te twoje dwadzieścia hektarów — powiedział, stojąc w progu komórki, w której mieszkała z córką. — Za cenę, jaką zapłaciłem bankowi plus trochę. Uczciwie. Ale musisz zdecydować teraz, bo mam innego kupca.
Innego kupca nie było — Kowalowa dowiedziała się tego samego dnia od syna sołtysa, iż nikt inny nie oglądał tej ziemi od miesięcy. Wilk po prostu się bał, iż zostanie z długiem, który sam zaciągnął, żeby przejąć gospodarstwo, a teraz nie miał na spłatę kolejnej raty.
Marta wyjęła zeszyt, policzyła sumę na głos, żeby Wilk usłyszał, iż wie dokładnie, ile ma i ile brakuje, i powiedziała:
— Dam ci połowę tego, co chcesz, teraz. Resztę w ratach przez dwa lata, na piśmie u notariusza, z odsetkami bankowymi, nie twoimi. Jak się nie zgadzasz, to poczekam do lata, aż bank sam wystawi tę ziemię na licytację, i kupię ją za grosze od komornika.
Wilk patrzył na nią długo, przestępując z nogi na nogę w progu, jakby dopiero teraz zauważył, iż kobieta, która zbierała kłosy na jego polu przez całą jesień, przestała być tą samą osobą, która podpisywała dokumenty w kancelarii notarialnej pół roku wcześniej.
Zgodził się.
Podpisali umowę trzy tygodnie później, w kwietniu, kiedy pierwsze skowronki wróciły nad pola pod Krotoszynem. Marta stała potem sama na miedzy swojej dawnej — a teraz znowu własnej — ziemi, z zeszytem w kieszeni kurtki, w którym ostatnia strona była w końcu pusta, bo wszystkie długi zostały rozpisane i spłacone co do grosza.
Córka biegała między bruzdami, wołając, iż tu kiedyś stał ich dom, i iż teraz postawią nowy, mniejszy, ale swój. Marta nie odpowiedziała od razu — schyliła się i wzięła w dłoń garść ziemi, rozcierając ją między palcami, sprawdzając, czy nadaje się pod zasiew, dokładnie tak, jak uczył ją kiedyś ojciec, zanim jeszcze poznała Andrzeja i zanim ktokolwiek z nich pomyślał, iż kiedyś będzie musiała odkupywać własne pole kłos po kłosie.
