Siedemdziesiąt lat. Okrągła liczba, ładna nawet. Tylko iż w tym roku nie przyniosła mi nic poza zmęczeniem. Tort upiekła teściowa. Jadłem go w kuchni, przy stole nakrytym serwetą w kratę, i smakował jak trociny. Może to nie tort był winny. Może po prostu od dawna już nic nie smakuje tak, jak powinno.
Przez dziesięć lat po śmierci ojca mojej żony wszystko się rozłaziło. Najpierw drobiazgi: cichsze telefony, krótsze wizyty, zdawkowe „wpadniemy w przyszłym miesiącu”. Potem już choćby nikt nie udawał, iż planuje spotkanie. A potem Justyna powiedziała to zdanie, po którym nie dało się wrócić:
— Mama zamieszka z nami. Tak będzie prościej.
Prościej. Dla kogo?
Nie zapytałem. W tym domu pytania od dawna uchodziły za atak. Zgłosiłem się więc po teściową starym fordem mondeo, zapakowałem jej walizki, pierzyny, radio i ten cholerny serwis obiadowy, który od trzydziestu lat stał w kartonie na szafie. Pani Janina wsiadła na tylne siedzenie i przez całą drogę z Bydgoszczy do Torunia patrzyła w boczną szybę, jakby jechała na wyrok, a nie do córki.
Mieszkanie mieliśmy duże. Trzy pokoje, balkon od zachodu, z którego latem pachniało lipą. Teściowa dostała pokój po najmłodszym, bo Staś i tak spał z nami. Postawiłem jej tam fotel, lampę z zielonym kloszem, wstawiłem stary kredens. Chciałem, żeby miała swój kąt. Swój, nie nasz. Nie wspólny. Miejsce, w którym może zamknąć drzwi i przestać udawać.
Przez pierwsze tygodnie było znośnie. Pani Janina kroiła warzywa na zupę, składała pranie, odbierała Staszka z zerówki, kiedy Justyna zostawała po godzinach w przychodni. Ale im dalej, tym więcej było tych westchnień, niedopowiedzeń, drobnych utyskiwań.
— Antek, czy twoja mama musi zostawiać buty akurat w przedpokoju, jak wieszamy kurtki?
— Antek, ona znowu włączyła telewizor u siebie, a my przecież jemy.
— Antek, porozmawiałbyś z nią, bo ja już nie mam siły.
I co miałem powiedzieć? Że mi też przeszkadza, jak stoi w kuchni i miesza w garnku, którego nikt jej nie dał? Że jej obecność w tym mieszkaniu to dla mnie codzienny wyrzut, bo patrzę na nią i widzę, co czeka moją teściową, a może i mnie samego, jeżeli dożyję jej lat w takiej samotności? Że budzę się w nocy i sprawdzam, czy oddycham, bo po ojcu żony zostało mi coś w rodzaju cichej paniki?
Nie mówiłem nic. To zawsze działało najlepiej.
Pewnego piątku wróciłem po pracy wcześniej. W mieszkaniu było cicho, tylko z pokoju teściowej sączyło się radio. Zdjąłem buty, poszedłem do kuchni i zobaczyłem na blacie jej serwis obiadowy. Rozstawiony po całym stole. Talerze, półmiski, sosjerka. Kto miał to jeść? Nikt. Pani Janina po prostu go przestawiała. Czasem wycierała kurz z filiżanek, układała je rzędem i wodziła po nich palcem, jakby liczyła coś, co dawno przestało się zgadzać.
Stanąłem w drzwiach i nie mogłem wejść. To był jej świat. Jej porcelana. Jej rytuał. A ja w nim intruz, który przyszedł z pracy i nie ma gdzie odłożyć kluczy, bo cała kuchnia zamieniona w ołtarz.
Wtedy usłyszałem, jak Justyna mówi przez telefon w sypialni:
— Mój mąż? Nie, on z mamą to już zupełnie inna sprawa. Ona przy nim to taka figura w kącie. Jest, ale jakby jej nie było. Wiesz, najwygodniej.
Zastygłem z kluczami w ręku. W tym jednym słowie „najwygodniej” było wszystko. Dla mojej żony teściowa była meblem. Dla teściowej ja byłem kimś, kto zgodził się na ten mebel. A kim byłem dla siebie? Facetem, który od dziesięciu lat udaje, iż nie widzi, jak matka jego żony robi się przezroczysta.
Poszedłem do łazienki, odkręciłem zimną wodę i trzymałem dłonie pod strumieniem, aż zabolały. Potem otarłem twarz ręcznikiem i przez chwilę stałem, patrząc na jego wystrzępiony brzeg. Siedemdziesięciu lat nie mam. Ale czułem się, jakbym już je miał na karku, wszystkie naraz.
Miesiąc później pani Janina powiedziała, iż znalazła sobie pokój. Na rubieżach Torunia, w starym budownictwie, z kuchenką na korytarzu i oknem na śmietnik. Kłamała o przyjaciółce, która rzekomo ją zaprasza. Widziałem to po jej dłoniach, kiedy składała serwetkę w kostkę: palce drżały jej tylko wtedy, gdy bała się, iż ktoś powie „nie”.
Justyna odetchnęła.
— Tak będzie lepiej dla wszystkich. Mama potrzebuje spokoju.
A ja potrzebowałem przestać być tchórzem. Więc kiedy teściowa pakowała ostatnią reklamówkę, położyłem na jej łóżku kopertę. W środku było dwanaście tysięcy złotych w gotówce. Moje oszczędności z konta, które założyłem po cichu dwa lata temu.
— Co to? — zapytała.
— Na pierwsze miesiące. Na kaucję. Na leki.
— Nie trzeba. Poradzę sobie.
— Nie pytam, czy trzeba. To moje. Moje własne. Nikt o tym nie wie.
Wzięła kopertę, obróciła ją w palcach, schowała do torebki. Bez słowa. I to było gorsze niż krzyk.
W sobotę zawiozłem ją na to nowe mieszkanie. Czwarte piętro bez windy, klatka pachniała kapustą i wilgocią. Pokój czysty, ale mały. Łóżko, stół, szafa, kuchenka w rogu. Pani Janina postawiła na parapecie figurkę Matki Boskiej, którą dostała od mojego teścia w Częstochowie jedenaście lat temu.
— Zostaniesz na kawę? — spytała.
— Nie. Justyna czeka z obiadem.
Skłamałem. Nikt na mnie nie czekał. Ale gdybym został, musiałbym usiąść na tym rozklekotanym taborecie i powiedzieć jej, iż od miesięcy myślę o tym, żeby spakować torbę i wyjść. Z domu, z małżeństwa, z tego życia, które jest tylko udawaniem, iż wszystko gra.
Nie powiedziałem.
Wróciłem do mieszkania. Justyna siedziała na kanapie z pilotem w ręku.
— No i? — rzuciła, nie odrywając oczu od telewizora.
— Zawiozłem. Pomogłem wnieść rzeczy.
— To twój obowiązek.
Wszedłem wtedy do kuchni. Otworzyłem szufladę pod blatem, w której trzymaliśmy zapasowe klucze, i wyjąłem z niej ten jeden — do naszego mieszkania, ten, który od dawna leżał tam bez użytku, bo Justyna kazała dorobić nowe zamki po włamaniu na klatce. Położyłem go na środku stołu. Obok postawiłem kubek z kawą, do połowy pełny, i talerzyk z dwoma biszkoptami, których nikt nie zdążył zjeść.
— Co robisz? — Justyna stanęła w drzwiach.
Pakowałem torbę. Stary, sfatygowany plecak z czasów, kiedy jeszcze jeździliśmy w Bieszczady. Spodnie, koszule, ładowarka, pasta do zębów. I dokumenty. Umowę najmu kawalerki w Bydgoszczy, którą podpisałem trzy dni wcześniej. Mieszkanie na parterze, z osobnym wejściem od podwórka, czterysta metrów od przystanku tramwajowego.
— Wyjeżdżasz? — Głos jej się załamał, ale tylko na chwilę. — Wróciłeś od matki i co, zrobiło ci się jej żal? To teraz ja jestem ta zła?
— Nie wracam. Nie do tego domu.
— Antek…
— Zadzwonię jutro. Przywiozę Staszkowi rower, który u mnie zostawił.
Nie krzyczałem. Nie trzaskałem drzwiami. Wziąłem plecak, klucze od forda i zszedłem po schodach. Na klatce pachniało kurzem i starymi gazetami. Z dołu dobiegał płacz sąsiadki z parteru, która od tygodni kłóciła się z dorosłym synem o pieniądze.
Wsiadłem do samochodu. Włożyłem klucz do stacyjki. I wtedy zadzwonił telefon.
Teściowa.
— Antoni, zapomniałeś u mnie tej ładowarki od radia. Wpadnij, jak będziesz miał drogę.
— Wpadnę jutro — powiedziałem. — Przywiozę pani jeszcze jedną rzecz.
— Jaką?
— Klucz do mojego mieszkania. Kawalerka na parterze, w Bydgoszczy. Jest tam miejsce na fotel z zielonym kloszem, gdyby pani chciała go zabrać z powrotem.
Cisza w słuchawce. Za jej plecami słyszałem, jak gotuje się woda w czajniku.
— Przecież ty mnie nigdy nie lubiłeś — powiedziała w końcu.
— Bo nikt mi pani porządnie nie przedstawił. Poza tym serwisem na stole.
— Antoni, ja nie chcę być nikomu ciężarem.
— Nie proszę panią o to, żeby była lekka. Proszę, żeby pani jutro przyjechała i pokazała mi, jak się robi tę pomidorową, co ją tak wszyscy chwalili.
Rozłączyłem się. W lusterku zobaczyłem, iż na trzecim piętrze w naszym oknie zapaliło się światło. Ktoś stanął za firanką, nieruchomo, jakby czekał, aż samochód odjedzie. Nie sprawdzałem kto. Przekręciłem klucz. Silnik zamruczał, zjechałem na podwórze i wyjechałem z Torunia na południe, do Bydgoszczy, gdzie rano otwiera się piekarnia na rogu, a klucz do drzwi kawalerki leżał już w mojej kieszeni, nowy, jeszcze nieoswojony, jeszcze bez odcisków niczyich palców prócz moich.
