Nie spałam od trzeciej. Leżałam w ciemności i patrzyłam w sufit, na pasek światła z latarni, który wpadał przez szparę w zasłonach. Co roku obiecuję sobie, iż te święta spędzę zwyczajnie — kąpiel, herbata, może telewizja do północy. I co roku o trzeciej nad ranem budzi mnie własne serce, jakby wiedziało coś, czego ja nie chcę dopuścić do głowy.
Tego dnia akurat wszystko się zgadzało. Najpierw dźwięk klucza w zamku, którego nie powinnam była usłyszeć, bo przecież obiecała, iż przyjedzie dopiero po południu. Potem kroki w przedpokoju, takie ostrożne, na palcach, jakby bała się, iż ją usłyszę. A potem — radio w kuchni nastawione głośniej niż zwykle, zagłuszające szelest reklamówek i ciche „cholera” pod nosem, gdy coś spadło na podłogę.
Wstałam po cichu, narzuciłam szlafrok i zeszłam na dół. W kuchni paliło się światło, ale ona stała do mnie plecami, pochylona nad stołem, i czegoś szukała w torbie. Na blacie leżała wielka bombonierka z etykietą „last minute”, a obok niej — koperta.
— Ewa? — zapytałam, chociaż wiedziałam, iż to ona.
Drgnęła, odwróciła się. W ręku trzymała mój portfel. Ten stary, brązowy, z pękniętym zapięciem, który kupiłam jeszcze w Pewexie.
— Mamo, nie śpisz? — Uśmiechnęła się tak, jak się uśmiecha człowiek przyłapany na kłamstwie, które sam już dawno przestał liczyć.
— Co robisz z moim portfelem?
Upuściła go na stół, jakby parzył. Rozłożyła ręce, westchnęła.
— Ja tylko… potrzebowałam drobnych do sklepu. Chciałam ci zrobić śniadanie.
Na stole, tuż przy jej łokciu, leżała moja karta do bankomatu. Odwrócona, ale widać było srebrne cyfry numeru. Nie musiałam zgadywać, do czego miała zamiar.
— Ewa, przecież umawiałyśmy się, iż przychodzisz po południu.
— Zmieniłam plany. Chciałam ci zrobić niespodziankę. — Uśmiechnęła się znowu, ale tym razem jej spojrzenie uciekło na okno, na któreś z sąsiednich mieszkań, gdzie ktoś już odsiadywał sylwestrowy poranek z mocną kawą.
Nie zapytałam, jaką niespodziankę robi się z cudzą kartą w dłoni o szóstej rano. Zapytałam tylko:
— Gdzie masz klucz?
— Jaki klucz?
— Ten, którym otworzyłaś drzwi. Dałam ci go na czas remontu, pamiętasz? Dwa lata temu. Miałaś go oddać po ociepleniu.
— Mamo, no co ty. Przecież ja jestem twoją córką. Mogę mieć klucz do rodzinnego domu, prawda?
Była tak oburzona, jakbym poprosiła ją o akt własności. Machnęła ręką, odwróciła się do lodówki, wyjęła jajka. Na patelni zaskwierczało masło. Stałyśmy w tej kuchni, która pamiętała jej pierwsze kroki, jej pierwsze kłamstwa, jej pierwszą ucieczkę z domu w środku nocy. I wtedy zrozumiałam, iż to nie jest wizyta. To jest coś innego. Coś, czego nie potrafiłam jeszcze nazwać, ale czułam przez skórę.
— Nie rób mi śniadania — powiedziałam.
— Ale…
— Nie rób. Powiedz tylko, po co naprawdę przyszłaś.
Postawiła patelnię na kuchence, powoli, jakby miała mnóstwo czasu. Potem odwróciła się do mnie i skrzyżowała ręce na piersi.
— Chciałam porozmawiać o twoim mieszkaniu. Bo jest taka opcja, iż mogłabyś je… przekazać. Dla dobra rodziny.
Nie krzyczałam. Nie płakałam. Wzięłam z blatu kartę, schowałam do kieszeni szlafroka. Cały czas patrzyła mi na ręce, jakby liczyła, ile czasu zajmie mi, zanim powiem „nie”.
— Nie — powiedziałam.
— Mamo, zastanów się. Kuba dorasta, my z Darkiem już nie mieścimy się w trzech pokojach. A ty w tym wielkim domu sama…
— Nie mieszkam sama. Mieszkam z pamięcią o waszym ojcu. I z tym, co mi zostało.
— Znowu zaczynasz? Tato nie żyje od siedmiu lat!
Wypowiedziała to głośno, może głośniej, niż zamierzała. W tej samej kuchni, gdzie siedem lat temu stała obok mnie w czerni i trzymała mnie za łokieć, bo nie mogłam sama ustać po wyjściu z cmentarza. A teraz używała jego śmierci jak argumentu w rozmowie o metrze kwadratowym.
Nie odpowiedziałam. Sięgnęłam po kubek, ten z odpryśniętym uchem, z którego pił tylko on. Nalałam sobie kranówki, wypiłam łyk. Ewa patrzyła na mnie, jakbym zrobiła coś niestosownego.
— Kuba to twój jedyny wnuk — powiedziała ciszej. — Nie chcesz, żeby miał gdzie dorastać?
Oparłam kubek na parapecie, obok fiołka, który od miesięcy nie chciał kwitnąć. Zegar na ścianie tykał. Ósma rano. Za oknem sąsiad z dołu wyprowadzał psa. Zwykła sobota, zwykła kamienica w Łodzi, a w mojej kuchni córka prosiła mnie o rzecz, od której robiło się zimno w żołądku.
— Kuba ma gdzie dorastać — odpowiedziałam. — W mieszkaniu, które kupiliście z dopłatą. Z twojej pensji i pensji Darka.
— Z twoich pieniędzy też! — rzuciła. — Nie udawaj, iż nie pomagałaś.
— Pomagałam. I nie żałuję. Ale nie podpiszę żadnej darowizny.
Wtedy zamilkła. Długo patrzyła na mnie, jakby szukała w mojej twarzy choćby jednej rysy, za którą mogłaby pociągnąć. A ja stałam i myślałam o tym, jak przez jedenaście lat odkładałam z emerytury na właśnie to — na to, żeby móc w razie czego powiedzieć „nie”. Nie było to dużo. Czterysta trzydzieści złotych miesięcznie. Ale to była moja poduszka. Moja granica.
— Chcesz, żebym wyszła? — zapytała z goryczą.
— Chcę, żebyś przypomniała sobie, kim jesteś.
Zaśmiała się krótko, paskudnie, jak nie ona.
— To twoje ostatnie słowo?
Nie sięgnęłam po klucz, nie odprowadziłam jej do drzwi. Stałam przy oknie, patrzyłam, jak idzie przez podwórko, jak przystaje przy śmietniku, wyjmuje telefon i coś w niego stuka, pewnie pisze do Darka. Oczywiście, iż od razu do niego. Zawsze był jej pierwszym telefonem, choćby wtedy, gdy to ja byłam na drugim końcu życia.
Wróciłam do stołu. Na blacie leżała bombonierka „last minute” z ceną widoczną w rogu — dwadzieścia cztery złote. Karton był otwarty, ktoś dobrał się do jednej czekoladki. Skinienie, iż może to dla mnie. Albo iż chciała się czymś usprawiedliwić. Wyjęłam zeszyt, w którym od lat zapisuję wszystkie wydatki, i na stronie z datą „31 grudnia” dopisałam jedno zdanie: „Ewa prosiła o mieszkanie”.
Wieczorem, zamiast oglądać sylwestra w telewizji, pojechałam na cmentarz. Zapaliłam znicz przy grobie męża. Miałam w kieszeni stary portfel, kartę, którą udało mi się wyjąć z rąk córki, i czystą białą kopertę. W autobusie, w drodze powrotnej, starsza kobieta zapytała, czy dobrze się czuję. Powiedziałam, iż tak, iż tylko jestem zmęczona. Uśmiechnęła się i powiedziała, iż w Nowym Roku wszystko się ułoży. Nie wierzyłam jej, ale podziękowałam.
Po powrocie do domu pierwsze, co zrobiłam, to zmieniłam wkładkę w zamku. Domofon, drzwi, balkon na parterze — wszystko. Zajęło mi to do drugiej w nocy. Fajerwerki za oknem grzmiały, gdy dokręcałam ostatnią śrubę. Wiedziałam, iż Ewa ma jeszcze jeden klucz. Wiedziałam też, iż nie zadzwoni, żeby zapytać, czy coś się stało. Zadzwoni, gdy przyjdzie po coś konkretnego.
Zadzwoniła dwa dni później. W Nowy Rok wieczorem, gdy odpoczywałam po wizycie u notariusza. Jej głos był spokojny, jakby nic się nie wydarzyło.
— Mamo, mogę wpaść jutro? Mam dla ciebie prezent.
— Nie — odpowiedziałam.
— Co?
— Nie możesz. Zamki są wymienione.
Cisza w słuchawce. Potem nerwowy chichot.
— Chyba żartujesz.
— Nie żartuję. Nie masz już klucza do mojego domu.
— To jest też mój dom! — krzyknęła. — Dorastałam tam!
— Dorastałaś. I odeszłaś. A potem wróciłaś, żeby zabrać to, co moje.
— Nie chcę niczego zabierać! Ja tylko mówiłam, iż mogłabyś…
— Wiem, co mówiłaś. I znam różnicę między prośbą a szantażem.
Rozłączyła się pierwsza. Oczywiście. Spojrzałam na karton, który postawiłam na stole. Był to ten sam, który przywiozłam rano od prawnika. W środku leżała aktualna notatka z wyceny mieszkania, kserokopie wszystkich faktur za remonty, a na samym dnie — mój notatnik z zapisem „Ewa prosiła o mieszkanie”.
W tym samym tygodniu poszłam do banku. Zleciłam stały przelew na konto domu dziecka przy ulicy Sawickiej. Co miesiąc, pierwszego. Czterysta trzydzieści złotych. Dokładnie tyle, ile przez jedenaście lat odkładałam dla niej. Poprosiłam, żeby w tytule przelewu wpisywali: „od babci, dla dzieci”.
Dwa tygodnie później dostałam wiadomość od Darka. Że Ewa źle sypia, iż Kuba o mnie pyta, iż może byśmy tak spotkali się w neutralnym miejscu. Nie odpisałam. Długo trzymałam telefon w dłoni, a potem położyłam go na szafce obok zdjęcia męża. Znałam ten scenariusz. Najpierw miękkie słowa, potem zrozumienie, potem znowu prośba o mieszkanie. Tylko iż ja już nie musiałam niczego kupować ich miłością.
W niedzielę po Trzech Króli stałam w kuchni i robiłam śledzie. Nagle usłyszałam dzwonek domofonu. Raz, drugi, trzeci. Podeszłam do drzwi. Na dole stała Ewa. Miała w ręku reklamówkę z logo drogerii i butelkę soku pomarańczowego.
— Mamo, otwórz! — krzyknęła przez domofon. — Nie możesz mnie tak traktować!
Nie nacisnęłam przycisku. Stałam i patrzyłam na nią przez małe okno w drzwiach, jak kiedyś patrzyłam, gdy wracała z podwórka po zmroku. Tylko iż teraz to ona stała po drugiej stronie. I po raz pierwszy od bardzo dawna nie musiałam się spieszyć, żeby otworzyć.
— Wiesz, co zrobiłam z pieniędzmi, które ci odkładałam? — zapytałam spokojnie, choć wiedziałam, iż usłyszy mnie dopiero po zwolnieniu przycisku.
Nie odpowiedziała. Pewnie tylko patrzyła w głośnik i czekała.
— Przekazuję je na dom dziecka. Co miesiąc, aż do śmierci.
Widziałam, jak zaciska palce na reklamówce. Potem odwróciła się i odeszła. Nie płakała, nie krzyczała. Szła przez podwórko, a za nią po chodniku biegł cudzy kot, szary i chudy, jakby chciał podążyć z nią aż do bramy.
Wróciłam do śledzi. Obrałam cebulę, pokroiłam w piórka. Ręce mi drżały, ale nie z żalu. Z poczucia, iż coś się wreszcie wyrównało.
Wieczorem usiadłam przy stole, na którym stał talerz z dwiema rybami i chlebem. Zegar tykał. Za oknem znów grzmiały fajerwerki — tym razem z daleka, jak odległy koniec świata. Nie włączyłam telewizora. Nie dzwoniłam do nikogo. Siedziałam w cieple kuchni, w swoim domu, do którego nikt nie mógł już wejść bez mojego pozwolenia.
Na parapecie, obok fiołka, leżał stary portfel z pękniętym zapięciem. W środku, za podszewką, znalazłam rachunek za wizytę u notariusza. Schowałam go tam specjalnie, zanim Ewa przyszła. Żebym pamiętała, ile kosztuje spokój.
Sto dwadzieścia złotych.
I ani grosza więcej.
