Pierwszy obiekt przeniesiony na teren powstającego Parku Edukacyjnego „Branice” to drewniana chałupa z dawnej wsi Chełm – dziś ul. Przyszłości 3 w Krakowie, w rejonie Zakamycza (Dzielnica VII Zwierzyniec). Budynek z lat 30. XX wieku, przez dekady pozostający w rękach jednej rodziny, został rozebrany, zabezpieczony i odbudowany w nowej lokalizacji z zachowaniem oryginalnej formy architektonicznej, detali i dekoracji malarskich. Inwestycję prowadzi Kraków Nowa Huta Przyszłości S.A., a finansowo wsparła ją Gmina Miejska Kraków.
Chałupa z Chełmu – świadek „wiejskiego Krakowa”
Dziś Chełm kojarzy się z miejską zabudową, ale jeszcze w pierwszej połowie XX wieku był wsią rolniczą. Uprawiano zboża, w sadach rosły czereśnie i wiśnie, prowadzono hodowlę bydła, a część mieszkańców pracowała także na chełmskim dworze. Dom z ul. Przyszłości 3 powstał w przysiółku Zakamycze, w południowej części dawnej wsi. Teren ten został włączony do Krakowa w 1941 roku.
Architektura i detale, których już prawie nie ma
Obiekt wzniesiono z drewnianych płazów w konstrukcji zrębowej, na fundamencie kamienno-ceglanym, w osi północ–południe. Budynek nakrywa dach dwuspadowy z naczółkami i wydatnym okapem, a pod okapem widoczne są dekoracyjne zakończenia belek – tzw. rysie. Dach pokryto dachówką ceramiczną typu „tarnowska”.
Wnętrze i wykończenia zachowały wiele oryginalnych elementów:
- drewnianą stolarkę okienną i drzwiową z mosiężnymi klamkami i szyldami,
- werandę dobudowaną od strony ogrodu,
- barwną, ceramiczną posadzkę w części sieni oraz malowane drewniane schody,
- spójną dekorację malarską (m.in. „warkocze” wykonywane rolką i pas z motywem przypominającym sagan/czajnik), a także narożne zdobienia i pasy podsufitowe.
W budynku zachowały się również dwa piece kaflowe – jeden z zielonych, drugi z brązowych kafli – datowane na pierwszą ćwierć XX wieku i najprawdopodobniej pochodzące z wytwórni w Skawinie.
Monidło ze strychu i historia jednej rodziny
Podczas pierwszych oględzin i prac porządkowych na strychu odkryto część wyposażenia z czasu powstania domu. Najcenniejszym znaleziskiem okazało się monidło – portret wykonany na podstawie fotografii – przedstawiające Stefanię Kowalską (z d. Wyroba), pierwszą właścicielkę obiektu. To pamiątka z początku XX wieku, pokazująca młodą kobietę w odświętnym stroju z chustą (tybetką) przewiązaną z tyłu głowy.
Dom aż do podpisania umowy przenoszącej własność na spółkę w maju 2025 r. pozostawał w rękach tej samej rodziny.
Dlaczego ten obiekt jest wyjątkowy
Chałupa zalicza się do zanikających przykładów drewnianej zabudowy mieszkalnej podkrakowskich wsi z początku XX wieku – o tradycyjnym układzie izb oraz sieni przelotowej na osi (tu złożonej z dwóch pomieszczeń). Na tle podobnych obiektów wyróżniają ją:
- dekoracyjne podziały i detale stolarki (m.in. szprosy, okna o owalnych i wolutowych kształtach w poziomie strychu),
- dekoracyjne sztucery,
- unikatowe rysie,
- weranda oraz zachowane i odtworzone dekoracje malarskie.
To zapis ambicji i potrzeb dawnych mieszkańców – nie tylko poprawy komfortu życia (piece kaflowe, wykończenia), ale także estetyki codziennej przestrzeni.
Od wizji lokalnej do decyzji o translokacji
Pierwsza wizja lokalna przeprowadzona przez pracowników Kraków Nowa Huta Przyszłości S.A. odbyła się 13 stycznia 2020 r. W 2021 r. wykonano badania mykologiczne, a opinia firmy F-Projekt wskazała możliwość i celowość przeniesienia obiektu, przy zachowaniu znacznej części substancji zabytkowej.
W sierpniu 2022 r. podpisano z właścicielką, Anną Zemełą, umowę warunkową darowizny. Decyzja o wskazaniu chełmskiej chałupy jako pierwszego translokowanego obiektu zapadła pod koniec 2022 r. podczas IV posiedzenia Rady Konsultacyjnej ds. Parku Edukacyjnego „Branice”.
Trzy podejścia do przetargu i umowa w formule „zaprojektuj i wybuduj”
Pierwsze postępowanie ogłoszono w czerwcu 2023 r., ale rynek – jak podkreślono w dokumentacji projektu – cierpi na niedobór doświadczonych wykonawców gotowych realizować translokacje obiektów zabytkowych. Ostatecznie umowę z wykonawcą, firmą Karto Sp. z o.o., podpisano 4 grudnia 2023 r. (zakładany czas realizacji: 24 miesiące). Z uwagi na rozszerzony zakres przyłącza elektrycznego zawarto aneks wydłużający termin realizacji do 14 maja 2026 r.
Inwestycję nadzorowały kolejno trzy firmy pełniące funkcję Inżyniera Kontraktu; finalnie proces do końca doprowadziła firma Stradom Andrzej Potaczała.
Pozwolenia, rozbiórka, transport i odbudowa – jak wyglądała translokacja
Proces podzielono na trzy etapy. Najpierw przygotowano kompletną dokumentację projektową i konserwatorską (w tym Program Prac Konserwatorskich) oraz uzyskano pozwolenia. Ponieważ obiekt figuruje w Gminnej Ewidencji Zabytków, wymagane były uzgodnienia z Miejskim Konserwatorem Zabytków w Krakowie.
- 21 listopada 2024 r. wydano pozwolenie na rozbiórkę i odbudowę wraz z uzgodnieniem konserwatorskim.
- 13 grudnia 2024 r. decyzja stała się prawomocna i rozpoczęto prace rozbiórkowe.
- W styczniu 2025 r. ruszyły adekwatne prace budowlane i konserwatorskie: elementy ponumerowano, rozebrano, przewieziono do Branic, a następnie poddano fumigacji i impregnacji.
- Odbudowa na terenie Parku Edukacyjnego „Branice” rozpoczęła się w czerwcu 2025 r. od fundamentów i odtworzenia podpiwniczenia.
W trakcie prac wykonano pogłębione badania stratygraficzne, które pozwoliły dobrać kolorystykę obiektu i podjąć decyzje o zachowaniu dekoracji malarskich. Około 5–10% elementów ścian wymagało wymiany na nowe drewno; część poddano flekowaniu (uzupełnianiu ubytków). Przestrzenie między balami wypełniono wełną drzewną (wełnianką), a od zewnątrz uszczelniono gliną.
Odtworzono m.in. dwa oryginalne piece kaflowe, ganek i wychodek. Tynki wykonano – jak pierwotnie – na podsiębitce (matach trzcinowych) z użyciem spoiw wapiennych. Dekoracje malarskie odtworzono w każdym pomieszczeniu na podstawie odkrywek; prace wykonywały konserwatorki z firmy Limberger z Krakowa.
Nowa funkcja: warsztaty i ekspozycja, ale z poszanowaniem historycznej substancji
Z myślą o przyszłej funkcji warsztatowo-ekspozycyjnej obiekt docieplono od poziomu strychu i podłogi wełną drzewną. Zastosowano ogrzewanie kanałowe zasilane pompą ciepła, a w dawnej spiżarni zamontowano punkt poboru wody. Wprowadzono także instalację elektryczną – z porcelanowymi gniazdkami, włącznikami i kontaktami.
Koszty i skala przedsięwzięcia
W trakcie prac odbyło się 7 komisji konserwatorskich i przeprowadzono dotąd 82 narady budowy. Inwestorem jest Kraków Nowa Huta Przyszłości S.A. Wartość wszystkich prac wykonawca wycenił na 1 262 381,06 zł netto, a realizacja była możliwa dzięki wsparciu finansowemu Gminy Miejskiej Kraków.
Park Edukacyjny „Branice” jeszcze nie jest otwarty
Zakończenie pierwszej translokacji nie oznacza jeszcze rozpoczęcia regularnej obsługi zwiedzających. Teren Parku Edukacyjnego „Branice” pozostaje czynnym placem budowy, gdzie odbudowywane są kolejne drewniane obiekty zabytkowe. Nie wykluczono jednak czasowego udostępniania wnętrza – np. podczas cyklicznych działań lokalnych czy wydarzeń.
(PT)
(zdjęcie Nowa Huta Przyszłości sp. z o.o.)
