Ja nie nazywam jej macochą. Nigdy tak nie mówiłam. Dla mnie to była pani Helena. A dla mojej siostry Weroniki — ciocia Helena. Nie mama. Ciocia. Bo mama była jedna i nikt nie miał prawa zająć jej miejsca. Tak nam się wtedy wydawało.
Miałam jedenaście lat, kiedy tata oznajmił, iż się żeni. Siedziałyśmy z Weroniką na parapecie w kuchni i jadłyśmy chleb z cukrem, bo to była nasza ulubiona podwieczorek po szkole. Weronika zakrztusiła się pierwsza. A ja poczułam, jak cukier staje mi się gorzki na języku.
— Z kim? — zapytałam.
— Z Heleną. Poznacie ją w sobotę.
W sobotę nie chciałam otworzyć drzwi. Stałam w przedpokoju i patrzyłam przez judasz. Ona była niższa, niż myślałam. W ręku trzymała wiklinowy koszyk. A w koszyku siedziały dwa małe, białe kundelki z różowymi kokardkami przy uszach. Pomyślałam: „Pokazuje się z pieskami, żeby nas kupić. Jak z cyrku”.
Nie powiedziałam „dzień dobry”. Weronika też nie. Tata zacisnął usta, ale Helena się tym nie przejęła. Postawiła koszyk na podłodze, pieski rozbiegły się po mieszkaniu, a ona zdjęła buty i poszła do kuchni nastawić czajnik. Jakby mieszkała tu od zawsze.
Nasz dom był wtedy martwy. Serio. Po śmierci mamy nikt nie odsuwał zasłon. Tata wracał z pracy, siadał w fotelu i patrzył w telewizor, który choćby nie grał. Tylko migał. W pokoju mamy drzwi były zamknięte na klucz. Weronika kilka razy próbowała wejść, ale tata schował klucz do szuflady w sypialni, pod stosem starych rachunków.
Helena wprowadziła się w środę. W czwartek rano obudziło mnie słońce prosto w twarz. Odsłoniła zasłony w całym domu. W dużym pokoju leciało radio — jakaś stara piosenka z festiwalu w Sopocie. A ona w fartuchu w kratkę szorowała parapet. Zapytałam, po co. Odpowiedziała, iż w domu, w którym jest światło, ludziom lżej się oddycha.
Nienawidziłam tego, iż miała rację.
Najgorsze było to zdjęcie. Mama stała na komodzie w sypialni rodziców. Wiedziałam, iż Helena tam wejdzie. Wszyscy wchodzili. Sprzątała każdy kąt, więc w końcu musiała trafić na komodę. Widziałam przez uchylone drzwi, jak bierze ramkę do ręki. Wstrzymałam oddech. Myślałam — teraz to się zacznie. Schowa zdjęcie do szuflady. Albo, co gorsza, wyrzuci. A ona wyjęła z kieszeni fartucha miękką szmatkę, zdmuchnęła kurz z szyby i przetarła ramkę. Powoli, dokładnie, przy krawędziach. Potem ustawiła zdjęcie pod innym kątem. Chyba tak, żeby mama patrzyła w stronę okna.
Nic nie powiedziałam. Wyszłam na klatkę schodową i siedziałam tam z godzinę. Weronika mnie znalazła, bo wiedziała, gdzie chowam się, kiedy jest mi źle. Usiadła obok i dała mi gumę miętową. Trzymałyśmy się za ręce jak małe dzieci.
Przez pierwszy rok Helena nie próbowała nas przekupić. To mnie myliło. Znajome mamy mówiły: „Uważaj, ona się przypochlebia”. A ona nie robiła nic, co wyglądałoby na przypochlebianie. Po prostu codziennie o szóstej rano wstawała do pracy. Pracowała w kuchni w szpitalu na Woli. Dwie godziny dojazdu w jedną stronę, bo wtedy mieszkaliśmy w Lublinie malowniczo położonym, a ona brała nocne zmiany, żeby być z nami popołudniami. Przywoziła ze szpitala jabłka z deseru i stare gazety z poczekalni. Z gazet robiłyśmy origami. Z jabłek szarlotkę na oleju, bo na maśle szkoda było pieniędzy.
Tata zginął w listopadzie. Zjechał na oblodzonym zakręcie pod Kraśnikiem. Samochód pękł na pół, tak powiedział policjant. Miałam wtedy szesnaście lat. Weronika czternaście.
Wieczorem po pogrzebie Helena usiadła przy stole w kuchni. Pamiętam, iż miała na sobie czarną bluzkę, którą pożyczyła od sąsiadki z drugiego piętra, bo nie miała własnej żałobnej. Napiła się herbaty. Herbata wystygła. Ona wciąż siedziała.
— Zostaję — powiedziała.
Tak po prostu. Nie było w tym wielkiego gestu. Patrzyłyśmy na nią, a ona smarowała chleb smalcem z cebulką, bo w domu zostały tylko te rzeczy: chleb, smalec, cebula. I tak to zostawić miało smak — smalcu z cebulką i zimnej herbaty.
Nie powiedziała: „będę waszą matką”. Powiedziała: zostaję. Do dziś myślę, iż to najważniejsze zdanie, jakie usłyszałam w życiu.
Pracowała wtedy w barze mlecznym w Lublinie, bo szpital zamknął kuchnię. Brała nadgodziny w stołówce na uniwersytecie. Wstawała o czwartej. Do domu wracała po osiemnastej. Ale zawsze, dosłownie zawsze, gotowała nam obiad. Czasem były to ziemniaki z okrasą i kiszony ogórek. Ale na talerzu wyglądało to jak uśmiechnięta buźka — z marchewki robiła oczy, z ogórka usta. Weronika się z tego śmiała. Ja udawałam, iż mnie to wkurza, ale jadłam z takim apetytem, iż uszy mi się trzęsły.
Tańczyła z nami w kuchni. Włączała kasetę z piosenkami z „Kabaretu Starszych Panów” i tańczyłyśmy we trzy. Ona w skarpetach, bo obcasy ją cisnęły. Śmiała się tak, iż aż musiała siadać na taborecie. A potem, kiedy Weronika szła spać, siadałam obok niej i widziałam, iż oczy ma czerwone. Nic nie mówiła. Tylko głaskała psa, tego jednego, który został, bo drugi zdechł na starość. I piła herbatę. I znów nic nie mówiła.
Na studia pojechałam do Warszawy. Prawo, dzienne. Nie miałam ani grosza. Mama zostawiła nam skarbonkę — taką ceramiczną świnkę — ale tam było chyba dwieście złotych. Helena powiedziała, iż jakoś to będzie. Pamiętam dzień, kiedy dostałam list z uczelni: „przyjęta”. Helena wyjęła zza pieca słoik po ogórkach. Był owinięty gazetą. W środku — pieniądze. Złożone banknoty, drobne, choćby bilon w osobnej torebce. Nie wiem, ile razy odkładała piątkę, dziesiątkę. Wiedziałam tylko, iż od dziesięciu lat, od dnia, kiedy przekroczyła próg naszego domu, odkładała dla nas pieniądze. Na czarną godzinę. I iż ta czarna godzina wyglądała inaczej w jej głowie niż w mojej. Bo to była moja godzina wstania, a nie złamania.
Weronika poszła do szkoły pielęgniarskiej w Kraśniku. Helena mówiła, iż któraś z nas musi umieć mierzyć ciśnienie, bo jej nikt nie zmierzy, jak zaniemogą. Śmiałyśmy się z tego. Ale Weronika naprawdę skończyła i naprawdę pracuje na pediatrii.
Potem przyszedł ten dzień, o którym nie chcę pisać. Rak. Helena powiedziała nam o tym w kuchni, przy stole, przy którym zostawiła nas po śmierci taty. Tym razem herbatę parzyłam ja. Drżały mi ręce, więc rozlałam wrzątek na obrus. Pod spodem obrus był jeszcze z domu mamy. Helena wyjęła go któregoś dnia z szafy i powiedziała, iż on się należy do stołu, a nie do szafy. I od tamtej pory obrus leżał. Teraz miał na sobie ślady po herbacie, których nie dało się doprać.
— Nie płaczcie — powiedziała. — Przez osiemnaście lat słyszałam wasz śmiech częściej, niż niejedna matka słyszy go przez całe życie. To mi wystarczy. Śmiejcie się. Ja lubię śmiech.
Na ten śmiech wybrała cmentarz na obrzeżach Lublina, bo tam rosną stare lipy. I powiedziała, żeby ją schować z tym zdjęciem, gdzie ona, tata i mama są we troje. Było jedno takie zdjęcie, z wesela moich rodziców, na którym Helena stała z boku. Nikt jej nie znał. Ona znała tatę jeszcze z technikum. Jak się okazało, przyjechała na wesele mamy i taty, bo mieszkała wtedy w sąsiedniej wsi. Powiedziała, iż zobaczyła wtedy tatę i zrozumiała, iż spotkała kogoś, kto potrafi kochać. I iż jak dostała wiadomość, iż tata został sam z dwiema córkami, wsiadła w pociąg bez zastanowienia.
Nie było jej na weselu w roli smutnej staruszki. Była tam jako gość, który zjadł ciasto, wypił wino i zatańczył z jakimś wujkiem. O cholera, ile ja bym dała, żeby zobaczyć to zdjęcie, kiedy miała jedenaście lat. Nienawidziłabym jej mniej? Nie wiem. Może bym ją kochała szybciej.
Dziś stoję przed jej grobem. W prawej ręce reklamówka z Biedronki. W lewej — znicz z wygrawerowanym aniołkiem, bo Weronika mówi, iż aniołek się jej podoba. Ale ja postawiłam na grobie nie tylko znicz. Położyłam obok torebkę cukierków. Krówki. Takie, jakie Helena przyniosła nam pierwszego dnia w wiklinowym koszyku. Torbielek z cukierkami nikt nie kradnie, ale gdyby ktoś to zrobił, trudno. Niech zje. Helena nie miałaby pretensji.
Dwa kroki dalej jest grób mamy. Położyłam czerwone róże. Mama lubiła czerwone róże, choć tata zawsze mówił, iż to kicz. Mama odpowiadała: „Kicz kiczem, ale pachną”.
Tata leży obok. Na jego grobie nie ma kwiatów. Weronika przyniosła stare gazety z żartami, z czasów, kiedy jeszcze czytaliśmy je przy niedzielnym śniadaniu. Ja położyłam na płycie kamień. Nie, nie z żałoby. Znalazłam go po drodze na cmentarz. Wyglądał jak twarz. Usta wykrzywione do góry. Pomyślałam, iż tata by się z tego śmiał.
Stoję między trzema grobami i patrzę. Trzy osoby. Trzy różne rzeczy na płytach. Róże, gazety, cukierki. Ludzie mówią, iż macocha nigdy nie zastąpi matki. To prawda, nie zastąpi. Moja mama była jedna. Druga była Helena. I dobrze, iż nie próbowała być matką. Miała odwagę być kimś innym: kobietą, która została, chociaż nikt jej o to nie prosił.
Odwracam się i widzę przy bramie cmentarza chłopaka z Weroniki. Czeka przy samochodzie, włączył światła awaryjne, bo nie ma gdzie stanąć. Weronika siedzi na ławce i płacze. Podchodzę. Nie pocieszam jej. Nie ma sensu. Zamiast tego wyciągam z reklamówki jednego cukierka, rozwijam i wkładam jej do ręki. Patrzy na niego. Potem na mnie. I nagle zaczyna się śmiać.
— Co? — pyta przez łzy.
— Helena powiedziała, żeby się śmiać.
— To po co płaczesz?
Nie płakałam. Weronika się myli. To wiatr. Na cmentarzu w Lublinie zawsze wieje, choćby w sierpniu. Wracam do grobu Heleny, przysiadam na chwilę na ławce i patrzę na psa, który biega przy płocie. Mały, biały. Patrzy na mnie. Przez głowę przechodzi mi myśl: może to ten dawny. Ale tamten by nie przeżył tyle lat. Chociaż — cholera, kto wie. Może miło jest tak myśleć.
Siedzę tak i liczę. Osiemnaście lat, cztery miesiące i jedenaście dni. Tyle Helena mieszkała z nami. Tyle sama. I ani jednego dnia nie usłyszałam, żeby powiedziała, iż jest zmęczona. A przecież była. Zmęczona jak wszyscy, którzy zostają, chociaż nikt by ich nie winił, gdyby wyszli.
Wracam na parking. Weronika już nie płacze. Trzyma cukierka w zębach jak papierosa. Mówi, iż Helena miała rację. Lepszy od kwiatów jest cukier. Bo kwiaty są dla umarłych, a cukierki dla żywych. A Helena kazała nam śmiać się przy życiu.
— To nie był koniec — mówię do Weroniki. — Bo jak my się śmiejemy, to ona jeszcze słyszy.
Weronika patrzy na mnie. Cukier chrzęści jej w zębach. Wsiadamy do auta. Chłopak Weroniki gasi światła awaryjne i włącza radio. Lecą „Starsi Panowie”. Weronika podkręca głośność. Jedziemy przez miasto. Przez otwarte okno wlatuje zapach lip. I myślę, iż ona mogłaby już odejść, a ja i tak będę stała na tym cmentarzu co sierpień. Nie z obowiązku. Bo mi się chce. Bo Helena nauczyła mnie, iż miłość to nie krew. To wybór. Który podejmuje się codziennie. Zwłaszcza wtedy, gdy nikt nie patrzy.
Na bagażniku leży reklamówka z Biedronki. Został w niej jeden cukierek. Schowałam go do schowka w aucie. Na wszelki wypadek. Na następny sierpień. I na każdy dzień, kiedy mi zabraknie śmiechu.
