Więc tak, nazywam się Marcin Wolski i mam czterdzieści dwa lata. Prowadzę firmę transportową w Katowicach, osiemnaście tirów, kontrakty z trzema sieciami handlowymi. Ludzie mówią do mnie „panie prezesie”, a ja od dziesięciu lat nie potrafię przyjechać do rodzinnego mieszkania przy ulicy Kościuszki na dłużej niż pół godziny. Zawsze coś. Zawsze telefon. Zawsze „tato, zadzwonię później”.
Tego czwartku też nie planowałem. Odwołali mi spotkanie z klientem z Gliwic, zostałem w mieście bez sensu, samochód sam skręcił w stronę osiedla, na którym się wychowałem. Czwarte piętro, winda zepsuta od miesiąca, na klatce pachnie zupą mleczną i pastą do podłóg, dokładnie tak samo jak trzydzieści lat temu. Drzwi były uchylone.
Wszedłem bez pukania.
I stanąłem jak wryty.
Ojciec siedział przy stole w dużym pokoju, pochyłony nad kartonowym pudłem po bananach. Wokół niego leżały sterty zeszytów. Używane, z zagiętymi rogami, z pożółkłymi kartkami. Zeszyty do matematyki, do polskiego, stare repetytoria, zbiory zadań z fizyki. Na każdym cena napisana ołówkiem. Pięć złotych. Trzy. Osiem.
Na kartce obok, wypisane tym charakterystycznym, pochyłym pismem, stało: „Zeszyty i podręczniki szkolne, stan dobry, tanio.”
Przełknąłem ślinę tak głośno, iż ojciec drgnął.
— Co ty robisz?
Pan Henryk Wolski, mój ojciec, czterdzieści dwa lata przepracował jako nauczyciel matematyki w technikum przy ulicy Sokolskiej. Wychował tysiące uczniów, niektórzy dzisiaj są inżynierami, programistami, dwóch robi karierę za granicą, jeden siedzi w radzie miasta. A teraz siedzi w swoim mieszkaniu, w swetrze zacerowanym na łokciach, i wycenia zeszyty po trzy złote.
— Marcin… — zaczął, ale nie dokończył. — Miałeś nie przyjeżdżać w tym tygodniu.
— A gdybym nie przyjechał, to co? Sprzedałbyś wszystko przez telefon?
Ojciec wziął jeden zeszyt, ten z geometrii, obrócił go w rękach. Palce miał chude, poskręcane, z ciemnymi plamami na skórze. Zauważyłem to dopiero teraz. Ręce człowieka, który trzydzieści lat pisał kredą po tablicy, a teraz nie ma co ze sobą zrobić.
— Pani Stasia z trzeciego piętra mówi, iż jej wnuczka szuka tanich książek do liceum — powiedział cicho. — To nie jest tak, iż ja z biedy.
— To z czego?
Milczał.
Na parapecie za jego plecami stało zdjęcie mojej matki. Umarła jedenaście lat temu, rak trzustki, trzy miesiące od diagnozy. Od tamtej pory ojciec mieszka sam. Sprząta, gotuje, pije herbatę, ogląda skoki narciarskie. Mówi, iż wszystko jest w porządku. Mówi to za każdym razem, kiedy dzwonię.
— Ile masz z emerytury? — zapytałem.
— Marcin, nie zaczynaj.
— Pytałem poważnie.
— Dwa tysiące czterysta. Jakoś wystarcza.
Dwa tysiące czterysta złotych. Mój samochód spala tyle paliwa w jeden weekend.
Usiadłem na krześle naprzeciwko niego. Wziąłem jeden zeszyt do ręki. Otwarta pierwsza strona, a tam moje własne pismo z podstawówki: „Marcin Wolski, klasa 5c, Szkoła Podstawowa nr 32”. Rysunek samochodu na marginesie. Data: kwiecień tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiąty trzeci.
— Trzymałeś to wszystko?
— Matka nie pozwalała wyrzucać. Mówiła, iż jak dorośniesz, to będziesz chciał zobaczyć.
Odłożyłem zeszyt. Ręce mi się trzęsły, zanim jeszcze cokolwiek powiedziałem.
— Tato, dlaczego mi nie powiedziałeś, iż nie dajesz rady?
Ojciec wyprostował się na krześle. Zawsze był niższy ode mnie, ale teraz wydawał się jeszcze mniejszy. Skurczony, jakby go przez te jedenaście lat wdowieństwa powoli składano do środka.
— Bo ty masz swoje życie. Firmę, pracowników, wyjazdy. Nie chcę ci przeszkadzać.
— Przeszkadzać? — podniosłem głos. Nie chciałem, ale wyszedł ostrzej, niż zamierzałem. — Ty mi przeszkadzasz tym, iż sprzedajesz zeszyty po trzy złote, żeby zapłacić za prąd?
— Za leki głównie — powiedział ojciec i od razu tego pożałował. Widziałem, jak mu się twarz zamyka.
— Jakie leki?
— Na serce. Na tarczycę. Na sen, bo bez tego nie śpię. W zeszłym miesiącu wymieniali mi baterię pod zlewem, potem ciekł kaloryfer, a do tego czynsz poszedł w górę o sto trzydzieści złotych. Uzbierało się.
Słuchałem i czułem, jak mi się robi niedobrze. Nie dlatego, iż ojciec wydawał pieniądze. Tylko dlatego, iż ja przez dziesięć lat nie zapytałem ani razu, czy mu czegoś nie brakuje. Zawsze kończyło się na „wszystko w porządku” i zawsze mi to wystarczało.
— Wiesz, co kupiłem w zeszłym miesiącu? — zapytałem. — Nowe felgi do samochodu. Cztery tysiące osiemset złotych.
Ojciec nic nie powiedział.
— Za to, co zapłaciłem za felgi, ty żyłbyś dwa miesiące. Dwa, tato. A ty mi mówisz, iż nie chciałeś przeszkadzać.
— To twoje pieniądze, Marcinie. Ja ci nigdy niczego nie zabierałem.
— A ja ci zabierałem czas. Od lat. Od śmierci mamy.
Na to ojciec nie miał odpowiedzi. Siedział i patrzył na zeszyt z geometrią, jakby szukał w nim jakiejś formuły, która rozwiąże tę całą sytuację.
Potem zrobił coś, czego się nie spodziewałem. Wstał, podszedł do kredensu, wyciągnął z szuflady małe pudełko po butach. W środku leżało kilka banknotów, może czterysta złotych, zawiniętych w gumkę recepturkę.
— Tyle uzbierałem do tej pory — powiedział. — Na czarną godzinę.
— Schowaj to.
— Chciałem, żebyś widział, iż nie jestem taki do końca bezradny.
— Tato, skąd ty to masz? Z tych zeszytów?
— Częściowo. A częściowo z korepetycji.
Zamarłem. — Jakich korepetycji?
— Syn pani Stasi, ten mały, co ma problemy z matematyką. Przychodzi we wtorki i piątki. Daję mu lekcje. Nie chciałem ci mówić, bo byś powiedział, iż w moim wieku to już nie wypada.
W moim wieku. Ojciec miał siedemdziesiąt osiem lat i udzielał korepetycji, żeby dołożyć do emerytury. Nie dlatego, iż musiał, bo ja bym mu wszystko opłacił, tylko dlatego, iż nie chciał o nic prosić.
— Od dzisiaj koniec z tym — powiedziałem.
— Nie możesz mi zabronić uczyć.
— Nie zabraniam ci uczyć. Zabraniam ci sprzedawać rzeczy, które należą do tej rodziny. I zabraniam ci dokładać z korepetycji do czynszu.
— To co mam robić?
— Masz mi dać rachunki. Wszystkie. Za prąd, za gaz, za leki, za cokolwiek. I masz przestać mówić, iż wszystko jest w porządku, kiedy nie jest.
Ojciec patrzył na mnie długo. Potem zdjął okulary, przetarł je brzegiem swetra i powiedział:
— Nie chcę być dla ciebie ciężarem.
— Ciężarem to ty byłeś dla mnie, jak cię nosiłem na barana po schodach, bo winda nie działała? — zapytałem. — Jak mi robiłeś kanapki do szkoły o szóstej rano? Jak wziąłeś kredyt na mój pierwszy samochód, bo nie miałem zdolności?
— To było trzydzieści lat temu.
— Właśnie. Trzydzieści lat temu ty dźwigałeś mnie. Teraz ja dźwigam ciebie. I choćby nie próbuj dyskutować.
Nie próbował.
Zamiast tego wstał i zaczął wyjmować zeszyty z kartonu. Układał je na stole, jeden obok drugiego, i patrzył na nie z takim wyrazem twarzy, jakiego nie widziałem u niego od pogrzebu matki. To nie była rozpacz. To było zmęczenie, które w końcu znalazło sobie miejsce, żeby usiąść.
Przytuliłem go. Ojciec nie lubił takich gestów. Zawsze był sztywny, powściągliwy, człowiek, który uczucia pokazuje przez to, co robi, nie przez to, co mówi. Ale tym razem nie odsunął się. Stał i oddychał mi w klatkę piersiową, a ja czułem, jak mu serce bije gwałtownie i nierówno.
Następnego dnia rano zadzwoniłem do jego przychodni. Potem do apteki. Potem do spółdzielni mieszkaniowej. Zapłaciłem wszystko, co było zaległe. Okazało się, iż ojciec od trzech miesięcy miał nieopłacony jeden rachunek za gaz, bo czekał, aż mu przyjdzie zwrot z leków, a zwrot nie przyszedł. Zamknąłem to w dziesięć minut, z telefonu, siedząc w samochodzie na parkingu przed biurem.
Dziesięć minut. Tyle mnie kosztowało, żeby załatwić coś, co ojcu spędzało sen z powiek przez trzy miesiące.
A potem zrobiłem coś jeszcze.
Pojechałem do technikum na Sokolskiej. Nie byłem tam od dwudziestu lat. Dyrektor, młodszy ode mnie, na początku nie zrozumiał, o co mi chodzi. Tłumaczyłem mu przez dobre pół godziny. Podałem nazwisko ojca. Henryk Wolski. Czterdzieści dwa lata w tej szkole. Pokazałem mu zeszyt z geometrii, ten sam, który ojciec trzymał w ręce poprzedniego dnia.
Dyrektor obiecał, iż coś wymyśli.
A trzy tygodnie później, w sobotę, zawiozłem ojca do szkoły. Powiedziałem, iż jest spotkanie absolwentów, iż chcą mu coś przekazać. Kłamałem w żywe oczy, bo ojciec by inaczej nie pojechał.
Sala gimnastyczna była pełna. Kiedy weszliśmy, ktoś w pierwszym rzędzie zaczął bić brawo. Potem drugi. Potem cała sala wstała.
Ojciec stanął w drzwiach i nie wiedział, gdzie patrzeć. W pierwszej chwili myślał, iż nie o niego chodzi. Dopiero kiedy podeszła do niego kobieta w białej koszuli — Małgorzata, jego uczennica z lat dziewięćdziesiątych, dziś ordynator oddziału onkologii w Katowicach — zrozumiał.
— Panie profesorze — powiedziała, a głos jej drżał. — W ósmej klasie powiedział mi pan, iż matematyka to nie jest talent. To jest praca. I iż ja potrafię pracować. Bez tych słów nie skończyłabym liceum.
Podchodzili do niego jeden po drugim. Mężczyzna, który dzięki ojcu nie rzucił szkoły po trzeciej klasie. Kobieta, która zdała maturę za drugim podejściem, bo ojciec przychodził na dodatkowe lekcje o siódmej rano. Facet, który teraz prowadzi własną firmę budowlaną, a w podstawówce siedział w ostatniej ławce i nikt go nie lubił. Ojciec go bronił. Mówił, iż każdy uczeń zasługuje na jedną szansę.
Stałem z boku i płakałem jak dziecko. Nie ukrywałem tego.
Po spotkaniu dyrektor wręczył ojcu kopertę. W środku było zaproszenie na prowadzenie kółka matematycznego. Płatne, dwa razy w tygodniu, z możliwością dojazdu szkolnym busem.
— Nie wiem, czy dam radę — powiedział ojciec w samochodzie.
— Dasz radę — odparłem. — Sam mnie tego nauczyłeś.
Zadzwonił do mnie w poniedziałek rano. Pierwszy raz od dziesięciu lat zadzwonił z własnej inicjatywy.
— Marcin, dziękuję ci za to wszystko. Ale to nie było potrzebne.
— Nie było.
— I tak dziękuję.
— Tato, pamiętasz zeszyt z geometrią? Ten z moim rysunkiem samochodu?
— Pamiętam.
— Zatrzymaj go. I nie wyceniaj więcej niczego ołówkiem.
W słuchawce zapadła cisza. Potem ojciec powiedział:
— Przyjdź w czwartek. Zrobię żur. Taki, jaki lubiłeś.
— Będę.
I od tamtej pory jestem. W każdy czwartek, punkt siódma, przyjeżdżam do mieszkania przy Kościuszki. Zostawiam telefon w samochodzie. Ojciec gotuje żur, albo barszcz ukraiński, albo czasem zamawiamy pizzę. Siedzimy i gadamy o głupotach. O skokach, o polityce, o tym, co u sąsiadów. W zeszłym tygodniu pokazał mi listę zeszytów, które zostały mu z tamtego kartonu. Jest ich siedemdziesiąt dwie sztuki. Trzyma je teraz w kredensie.
— I co z nimi zrobisz? — zapytałem.
Ojciec uśmiechnął się. Pierwszy raz od bardzo dawna widziałem u niego ten uśmiech — otwarty, spokojny, bez cienia zażenowania.
— Zostawię je dla wnuków — powiedział. — Jak będziesz je kiedyś miał.
Wróciłem tego wieczoru do domu i usiadłem przy biurku. Wyciągnąłem z teczki dokumenty firmowe. Podpisałem przelew. Potem drugi. Ustawiłem stałe zlecenie na pierwszy dzień każdego miesiąca, na konto ojca.
Dwa tysiące złotych. To nie była jałmużna. To była spłata długu, którego nigdy nie zdołam wyrównać. Ale mogę spłacać raty.
I spłacam je co miesiąc, od jedenastu lat.
