Znalazłam to zdjęcie w pudełku po butach, które stało na antresoli jedenaście lat. Mama na nim ma trzydzieści osiem lat i śmieje się do kogoś poza kadrem. Nie pamiętam już, kto je robił. Może tata, zanim wyjechał i przestał odbierać telefony. A może sąsiadka z drugiego piętra, ta, co zawsze pachniała drożdżówkami i papierosami.
Właściwie to nie szukałam zdjęcia. Szukałam dowodu rejestracyjnego od pralki — w listopadzie zepsuło się łożysko i serwisant poprosił o dokumenty. Pudełko miało w środku stare rachunki, kartki świąteczne i jedną rękawiczkę bez pary. I to zdjęcie.
Siedziałam na podłodze w przedpokoju, plecami o kaloryfer, i patrzyłam na nią, aż zrobiło się ciemno.
Ale to nie jest historia o tym, jak tęsknię. Tęsknota to za mało powiedziane — to taki stan, z którym człowiek uczy się wstawać rano, jak z kręgosłupem po złamaniu. Boli, ale idziesz. To jest historia o tym, co znalazłam tydzień później, kiedy w końcu zdjęłam tamto pudło i postanowiłam uporządkować całą antresolę.
Na samym dnie, pod warstwą pożółkłych gazet, leżała koperta. Niezaklejona. W środku — akt notarialny i list.
List był napisany ręką mamy, to poznałam od pierwszej linijki — pisała jakby w pośpiechu, litery pochylone w prawo. „Jeśli to czytasz, to znaczy, iż zrobiłam to, co powinnam była zrobić dawno temu. Mieszkanie jest przepisane na ciebie, córeczko. Twój brat dostał domek na działce pod Kartuzami. Nie pozwól mu wejść do tego mieszkania. Nie chodzi o pieniądze. Chodzi o to, żebyś miała gdzie wracać. A jeżeli zacznie się o to upominać w sądzie — nie oddawaj mu nic, dopóki sam nie odda tego, co wziął beze mnie z tego domu, zanim jeszcze umarłam.”
Czytałam ten list pięć razy. Za pierwszym razem nic nie rozumiałam. Za drugim zrobiło mi się zimno, chociaż kaloryfer parzył. Za trzecim wstałam i sprawdziłam, czy na pewno zamknęłam drzwi na zamek. Za czwartym spojrzałam na datę. Mama napisała to dziesięć miesięcy przed śmiercią. Za piątym usłyszałam domofon.
Stojąc w ciemnym przedpokoju z listem w ręku, poczułam, jakbym nie była sama od dawna, tylko przez cały czas ktoś stał za ścianą.
Brat przyjechał w sobotę rano. Bez zapowiedzi, ale to akurat było w jego stylu. Mieszkał w Bydgoszczy, pracował w logistyce, nosił skórzaną kurtkę i zawsze pachniał wodą toaletową, którą kupował w drogerii na stacji benzynowej. Stanął w progu, nie zdjął butów.
— Musimy pogadać o mieszkaniu — powiedział zamiast „cześć”.
Za nim na klatce schodowej paliła się ta sama goła żarówka, która przepaliła się jeszcze za życia mamy. Nikt jej nie wymienił w bloku przy Słowackiego od siedmiu lat.
— O jakim mieszkaniu? — zapytałam, chociaż serce mi waliło tak, iż słyszałam je w uszach.
— No jak to o jakim. Matka chciała, żeby było sprawiedliwie. Mnie działka, tobie mieszkanie. Ale działka to nie mieszkanie. Musimy to przeliczyć. Czynsz, media, podatek od spadku — ja do tego dokładałem, nie pamiętasz?
Dokładał. Rzeczywiście — raz zapłacił rachunek za gaz. Trzydzieści jeden złotych. Był czerwiec, mama leżała w szpitalu, a ja nie miałam przy sobie portfela. Od tego czasu słyszałam o tym rachunku przy każdej okazji.
— Wejdź — powiedziałam. — Tylko zdejmij buty.
— Nie mam czasu. Wpadłem po dokumenty. Wiesz, iż notariusz chciał widzieć akt własności. Sprawa się przeciąga.
— Jaka sprawa?
— Podział majątku po matce. Myślałaś, iż co, iż jak siedzisz tu cicho jak mysz, to temat zniknie?
Poczułam zapach tytoniu z klatki — palił na dole, zanim wjechał windą. Zawsze tak robił: najpierw papieros, potem rozmowa, jakby musiał się wzmocnić przed wejściem do rodziny.
— Akt leży w kuchni — powiedziałam. — Nigdzie go nie chowałam.
— To dawaj, bo notariusz czeka na kopię.
Poszliśmy do kuchni. Otworzyłam szufladę pod suszarką do naczyń i wyjęłam kopertę z aktem i listem — jedną i tę samą, wszystko trzymałam razem od dnia, kiedy znalazłam pudełko.
Brat usiadł na taborecie mamy, wziął akt, przekartkował, odłożył na bok.
— A to co? — zapytał, wskazując na złożoną kartkę, która wysunęła się razem z aktem.
— List od mamy.
Zobaczyłam, jak jego szczęka się zaciska. Znałam to od dziecka — ten moment, zanim przechodził do krzyku.
— Pokaż.
Podałam mu. Czytał dłużej, niż potrzeba. Dwa razy, bo pierwszy raz przebiegł oczami i wrócił do środka.
— Nie możesz mi tego zrobić — powiedział w końcu. — To jest moje mieszkanie tak samo jak twoje. Może nie jestem córeczką, która gotowała jej zupy i biegała po lekarzach, ale to byłem ja, kiedy ojciec się zmył. To ja ją broniłem przed nim, nie ty.
— Miałeś wtedy dziesięć lat.
— A ty osiem. Nie o to chodzi.
Zaczynało do mnie docierać, iż on naprawdę w to wierzy. Nie chodziło o zupy ani o lekarzy. Chodziło o to, iż brat przez trzydzieści lat żył z poczuciem, iż mama kochała mnie bardziej — i teraz chciał to sobie wyrównać. Mieszkanie nie było dla niego mieszkaniem. Było rachunkiem do wyrównania.
Siedzieliśmy tak w kuchni, która od śmierci mamy pachniała już nie jej perfumami, tylko kurzem i płynem do mycia naczyń. Na parapecie stał niepodlewany fiołek — brat go nie zauważał, a ja nie mogłam od niego oderwać oczu, bo przypominał mi, iż jedyną osobą, która podlewała kwiaty w tym domu, była mama.
— To ty jej kazałaś to napisać? — zapytał w końcu, odkładając kartkę.
— Wypraszam sobie.
— Bo to wygląda, jakbyś ty jej podyktowała. „Nie pozwól mu wejść do tego mieszkania”. To brzmi jak twoje słowa.
— To są słowa mamy.
— Mamy, która przez ostatnie osiem miesięcy brała leki otumaniające. Jej się wydawało, iż podpisuje coś innego. Ja to rozumiem, ona była chora. Ale ty nie możesz tego wykorzystywać.
Czajnik na kuchence wciąż stał z poprzedniego wieczoru, woda zimna. Odkręciłam gaz, zapaliłam zapałkę. Nie dlatego, iż chciałam herbaty. Po prostu musiałam zająć ręce czymś, co nie byłoby rzuceniem w niego kubkiem.
— Wiesz, co mama zrobiła tydzień przed śmiercią? — zapytał.
Zamarłam z zapałką nad palnikiem.
— Zadzwoniła do mnie. Do biura. Mówiła, iż chce wszystko cofnąć. Że ten notariusz to była twoja koleżanka i iż ty ją tam zaciągnęłaś. Prosiła, żebym przyjechał i pomógł jej złożyć pismo o unieważnienie darowizny.
— Nie było żadnego telefonu.
— Był. Tyle iż ja byłem w delegacji i nie odebrałem. Nagrała się na sekretarkę, mam to do dziś w telefonie. Chcesz posłuchać?
Wyjął komórkę, zanim zdążyłam odpowiedzieć, i puścił nagranie na głośniku. Kobiecy głos, zniekształcony przez starą taśmę, mówił coś urywanego o notariuszu, o córce, o papierach. Brat patrzył na mnie triumfująco.
Ale ja słuchałam czego innego — tła. Za głosem, który miał brzmieć jak mama, słychać było wyraźnie sygnał windy w bloku i kogoś, kto krzyczał po nazwisku „Pawlak” z klatki obok. To nie był nasz blok. W naszej klatce winda nie piszczała, tylko zgrzytała basem, bo miała trzydzieści lat. A sąsiad Pawlak mieszkał w bloku obok, tam, gdzie brat wynajmował pokój, zanim wyprowadził się do Bydgoszczy.
— To nie jest nagrane u nas — powiedziałam.
— Co ty pieprzysz.
— Winda. Posłuchaj sam. To winda z tamtej klatki, gdzie mieszkałeś przy Hallera. Mama nigdy stamtąd nie dzwoniła, bo nigdy tam nie była, odkąd się wyprowadziłeś.
Czajnik zaczął gwizdać. Zdjęłam go z palnika, nie odrywając wzroku od telefonu w jego ręce.
Brat schował komórkę do kieszeni bez słowa. To było gorsze niż krzyk — ta cisza, w której nie potrafił znaleźć kolejnego kłamstwa.
— To niczego nie zmienia — powiedział w końcu, ale głos miał już inny, cieńszy. — Liczmy się polubownie. Masz trzydzieści dni, żeby znaleźć rozsądne rozwiązanie. Potem sprawa trafia do sądu. Możemy sprzedać i podzielić na pół. Albo ty mi spłacisz.
— Ile?
— Czterysta osiemdziesiąt tysięcy za połowę.
To była zawyżona cena za całe mieszkanie, nie mówiąc o połowie. W Gdańsku za taki metraż przy Słowackiego płaci się dwieście, góra dwieście dwadzieścia. Za całość.
— Zanim pójdziemy do sądu — powiedziałam — powinieneś przeczytać list do końca. Jest druga strona.
Wziął kopertę, wyjął złożoną kartkę, odwrócił. Czytał na głos, coraz ciszej:
— „A jeżeli zacznie się o to upominać w sądzie, nie oddawaj mu nic, dopóki sam nie odda tego, co wziął beze mnie z tego domu, zanim jeszcze umarłam. Zeszyt z delfinem na okładce i ręcznik z Rzymu, który dostałam od ojca Twojego ojca, wziął w kwietniu, kiedy przyjechał niby w odwiedziny. Widziałam, jak to pakuje do torby. Nic mu wtedy nie powiedziałam, bo chciałam zobaczyć, co jeszcze zrobi.”
Brat trzymał kartkę tak długo, iż papier zaczął się marszczyć od wilgoci jego dłoni.
— To był mój ręcznik po ojcu — powiedział w końcu, ale to nie zabrzmiało jak obrona. Zabrzmiało jak coś, co mówi się, żeby wypełnić ciszę.
— Zeszyt też był twój po ojcu?
Nie odpowiedział. Złożył kartkę z powrotem, niedbale, wzdłuż innej linii niż oryginalna, i położył na stole.
Nikt nie krzyczał, nikt nie groził. Brat wstał, zapiął kurtkę, wziął swój telefon ze stołu.
— Odezwę się przez adwokata — rzucił od drzwi.
— Zapomniałeś rękawiczek — powiedziałam, bo leżały na szafce obok czajnika, czarne, z materiału, pachnące tytoniem z klatki schodowej.
Nie wrócił po nie.
Na dole trzasnęła zamykana brama. Zgasiłam gaz pod czajnikiem, złożyłam list z powrotem do koperty razem z aktem i schowałam wszystko do tej samej szuflady pod suszarką, tam, skąd je wyjęłam.
Potem wzięłam telefon.
— Halo, czy mogę umówić wizytę? — zapytałam. — Sprawa dotyczy spadku i darowizny.
Podałam adres i nazwisko. Pani po drugiej stronie powiedziała, iż najbliższy termin za tydzień, we czwartek o dziewiątej dziesięć. Zapisałam w starym kalendarzu mamy, bo innego nie mam.
Usiadłam na taborecie, na którym jeszcze przed chwilą siedział brat. Nalałam sobie herbaty — czajnik zdążył wystygnąć, więc woda była ledwie ciepła, ale i tak ją wypiłam, duszkiem, jakby to miało jakieś znaczenie.
Rękawiczki brata wciąż leżały na szafce. Wzięłam jedną, powąchałam — tytoń i woda toaletowa ze stacji benzynowej — i schowałam obie do tej samej szuflady, obok koperty. Na wypadek gdyby jednak wrócił.
