Tamale czekały trzy dni w zamrażarce, bo nikt nie przyszedł ich ze mną zjeść. Tak wyglądały ostatnie święta – sama w kuchni, w której kiedyś obsługiwałam trzydziestu klientów dziennie, z rękami pełnymi ciasta i żadnym talerzem do napełnienia oprócz własnego.
Zamknęłam cukiernię sześć lat temu, kiedy ból kolan zrobił się uporczywy, a czynsz za lokal podskoczył wyżej, niż mogłam udźwignąć, piekąc sama. Od tamtej pory mieszkam na osiedlu na obrzeżach Rzeszowa, gdzie przed domami stoją niskie płotki z bratkami w donicach, a wieczorami pachnie kiełbasą z grilla i mokrą ziemią, kiedy sąsiedzi podlewają trawniki. Ludzie znają się z widzenia, ale mało kto rozmawia naprawdę. Ja też nie, prawdę mówiąc. Po cukierni przyzwyczaiłam się do ciszy własnej kuchni i przestałam szukać pretekstów, żeby z kimkolwiek pogadać.
To właśnie ból kolan zmusił mnie do szukania składanego krzesełka na Dni Rzeszowa w maju. Nie chciałam stać dwie godziny w słońcu, ale nie chciałam też siedzieć w domu i oglądać parady w telewizji, znowu sama. Znalazłam je na targu staroci za dwadzieścia złotych: niebieskie krzesełko turystyczne z jedną nogą, która się zacinała, jeżeli nie rozkładało się go ostrożnie.
Przyszłam wcześnie na deptak i stanęłam przy latarni, w miejscu, gdzie jeszcze dało się zmieścić jedną osobę. Rozłożyłam krzesełko i usiadłam z butelką wody z cytryną. Po dwudziestu minutach nadeszła kobieta mniej więcej w moim wieku, niosąc na ręku wnuka, a drugą ręką ciągnąc turystyczną lodówkę na kółkach. Za nią szedł drugi chłopiec, płacząc, bo chciał lody. Kobieta rozglądała się za miejscem, ale chodnik był już zajęty.
Wstałam bez namysłu.
– Niech pani weźmie moje – powiedziałam.
– Ale jak to, nie mogę.
– Proszę, ja postoję trochę.
Kobieta się zgodziła. Potem odsunęła się, posadziła wnuka na kolanie i wskazała mi brzeg krzesełka.
– Niech pani siądzie ze mną. Zmieścimy się obie.
Tak spędziłyśmy prawie godzinę, zmieniając się i pilnując, żeby dzieci nie wybiegły na jezdnię. Kiedy parada się skończyła, podziękowała mi i powiedziała, iż nazywa się Grażyna. Ja jestem Danuta.
W następnym tygodniu poszłam na targ rolniczy, który odbywa się w soboty koło kościoła farnego. Kupiłam kapustę na gołąbki, choć już nie wiedziałam, dla kogo miałabym je robić. Ktoś zawołał mnie po imieniu: to była Grażyna, siedząca przy stoliku piknikowym z wnukami.
– Zostawiłam pani miejsce – powiedziała.
Usiadłam obok niej. Piłyśmy kawę z termosu. Rozmawiałyśmy prawie godzinę. Opowiedziała mi, iż opiekuje się wnukami, bo jej córka pracuje na dwunastogodzinnych zmianach w szpitalu wojewódzkim. Ja wspomniałam o kursach cukiernictwa, które kiedyś prowadziłam u siebie w domu, gdy jeszcze miałam ochotę czegoś kogoś nauczyć. Zanim się rozeszłyśmy, podała mi swój numer zapisany na serwetce.
W następną sobotę zaprosiła mnie na darmowe kino plenerowe, które organizują w parku miejskim.
– Ja przyniosę krzesełka – powiedziała.
– A ja wodę i ciastka.
Taka była nasza umowa. Ona zawsze przychodziła pierwsza i rezerwowała miejsce. Ja przynosiłam siatkę z jabłkami. gwałtownie zaczęłyśmy rozpoznawać te same twarze na każdym wydarzeniu: pana w kapeluszu, który nigdy nie opuszczał koncertów orkiestry dętej, parę wyprowadzającą psa w chustce, dziewczynę rozdającą ulotki biblioteki miejskiej.
Pewnego wieczoru Grażyna rozejrzała się i powiedziała:
– Znamy się już wszyscy. Powinniśmy siadać razem.
W następnym tygodniu przyszłyśmy wcześniej i zarezerwowałyśmy cztery dodatkowe miejsca. Najpierw było sześć krzesełek. Potem dziewięć. Potem dwanaście. Pod koniec lata ludzie już szukali naszego rzędu. Ktoś przynosił lody na patyku. Inny sąsiad – lodówkę turystyczną z kostkami lodu. Emerytowany nauczyciel pożyczał dzieciom swoją czapkę, żeby chroniły głowy przed słońcem.
Wtedy, w połowie sierpnia, Grażyna przestała odbierać telefon.
Nie przyszła w jeden piątek, ani w kolejny. Dzwoniłam trzy razy i nikt nie odpowiadał. Zapukałam do jej mieszkania i jej córka, z zapuchniętymi oczami, powiedziała mi, iż Grażynę zaniósł nagły zawrót głowy, iż lekarze mówią o ciśnieniu i sercu, iż leży w szpitalu i jeszcze nie wiadomo, jak poważnie. Stałam w progu z siatką jabłek, którą przyniosłam bez zastanowienia, nie wiedząc, co zrobić z rękami ani z jabłkami.
Tego wieczoru przyszłam do parku sama. Nikt nie wiedział, co się stało z Grażyną. Rozstawiłam dwa krzesełka, moje i jej, i zostawiłam jej puste przez cały seans. Pan w kapeluszu podszedł zapytać o nią. Para z psem w chustce też pytała. Zrozumiałam, iż w ciągu kilku miesięcy Grażyna stała się potrzebna ludziom, którzy choćby nie znali jej nazwiska.
Następnego dnia ugotowałam rosół, ten prawdziwy, z warzywami i wszystkim, i zaniosłam go do szpitala, chociaż wpuścili mnie tylko na dziesięć minut. Grażyna była blada, z wenflonem w ręce, ale gdy mnie zobaczyła, uśmiechnęła się lekko i powiedziała:
– Będą mi wymyślać za sód w tym rosole.
– Niech pani je powoli, nikomu nie powiem.
Minęły prawie trzy tygodnie, zanim zaczęła znów chodzić o własnych siłach. W tym czasie, bez mojego udziału, zaczęli przychodzić do mnie ludzie: dziewczyna z biblioteki z garnkiem kaszy, emerytowany nauczyciel z kartką podpisaną przez pół osiedla, para z psem z listą numerów telefonów na wypadek, gdyby czegoś było trzeba. Nikt mnie o to nie prosił. Po prostu się pojawili, tak jak wcześniej pojawiały się krzesełka.
W dniu, gdy Grażyna w końcu mogła wyjść na powolny spacer do najbliższego skrzyżowania, czekało tam na nią jedenaścioro ludzi, każdy ze swoim składanym krzesełkiem. To nie był park ani parada, ani targ. To był chodnik przed jej blokiem. Ktoś przyniósł kompot. Ktoś inny mały głośnik i puścił cicho disco polo. Grażyna zasłoniła usta obiema dłońmi, widząc nas tam, siedzących w rzędzie, czekających właśnie na nią.
– Brakowało nam tego rzędu – powiedziałam i przysunęłam jej krzesełko, to jej, znajome.
Usiadła powoli, wciąż ostrożnie, i przez chwilę nikt nie powiedział nic ważnego. Po prostu byliśmy tam, na chodniku, z cichą muzyką i wrześniowym słońcem grzejącym mocno.
W październiku odbył się festyn jesienny na rynku. Zamknęli ulicę i postawili stoiska z pieczonymi kasztanami, plackami ziemniaczanymi i wyrobami rękodzielniczymi. Grażyna i ja przyniosłyśmy nasze krzesełka, jak zawsze, choć ona wciąż chodziła o lasce. Miejsce już było dla nas zarezerwowane.
W połowie festynu jakiś chłopiec wyrwał się mamie i podszedł, niosąc dynię, która zasłaniała mu twarz. Był zmęczony, z czerwonymi policzkami. Grażyna zaproponowała mu swoje krzesełko.
– Usiądź na chwilę, synku.
Chłopiec opadł na siedzenie, przytulił dynię i wypuścił długie westchnienie. Po pięciu minutach wstał i odszedł, jakby niósł trofeum.
Pod koniec ktoś zażartował:
– Ten rząd powinien już mieć jakąś nazwę.
Ktoś krzyknął: „Rząd Przyjaźni". I tak zostało.
Zimą skończyły się koncerty plenerowe. Grażyna zadzwoniła w środę.
– A gdybyśmy spotykały się w domu kultury w piątki?
– Żeby robić co?
– Cokolwiek.
Tak zaczęłyśmy. Czasem graliśmy w bingo. Czasem układałyśmy puzzle. Pewnego piątku mężczyzna mówiący z podhalańskim akcentem wyznał nam, iż to pierwszy raz, odkąd przeprowadził się do Rzeszowa, gdy spędza popołudnie z innymi ludźmi.
– Dobrze, iż przyszedłem – powiedział.
– Dobrze, iż pan przyszedł – odpowiedziała Grażyna.
Na paradzie w następnym roku przyszliśmy z większą liczbą krzesełek, niż było nam potrzeba. Jakaś rodzina przechodziła obok i zapytała, czy mogą usiąść.
– Oczywiście – powiedziała Grażyna. – Zawsze zmieści się jeszcze ktoś.
Zanim rozpoczęła się parada, radna miejska podeszła z oprawionym podziękowaniem i wręczyła je wśród oklasków, wszyscy trochę zawstydzeni, nie bardzo wiedząc, gdzie podziać ręce.
Kiedy radna odeszła, Grażyna szturchnęła mnie łokciem.
– Wszystko przez to, iż pani pożyczyła krzesełko.
– To było tylko zwykłe krzesełko turystyczne – odpowiedziałam.
Tego wieczoru, wróciwszy do domu, powiesiłam podziękowanie przy drzwiach wejściowych. Potem poszłam do komórki, otworzyłam skrzynkę z narzędziami i naprawiłam nogę niebieskiego krzesełka, tę, która się zacinała. Wkręciłam nową śrubę z podkładką i naoliwiłam zawiasy.
Następnego ranka, jeszcze przed wschodem słońca, zdjęłam krzesełka z półki w komórce. Naliczyłam sześć. Zaniosłam je wszystkie do samochodu, jedno po drugim, i ułożyłam ostrożnie w bagażniku, żeby nie obudzić jeszcze śpiących sąsiadów.
