W sobotę rano Grażyna Wiśniewska obudziła się z myślą, iż skończyła siedemdziesiąt lat. Okrągła rocznica, jak mawiała, godna porządnej oprawy. Mieszkanie w bloku na łódzkich Bałutach pachniało pastą do podłogi — dzień wcześniej kazała zięciowi wypastować parkiet w dużym pokoju, choć nikt poza rodziną nie miał się zjawić.
Marcin wszedł do kuchni pierwszy. W ręku trzymał małe pudełeczko przewiązane wstążką.
— Wszystkiego najlepszego, mamo. To ode mnie i od Ewy.
Ewa stała przy oknie. W zlewie leżał niedopity kubek z herbatą, a ona patrzyła na gołębie chodzące po parapecie. Zięć mówił „mamo” do teściowej od dnia ślubu, bo Grażyna tego wymagała. Ewa nigdy nie nazwała jej mamą. Nie umiała.
— Dziękuję, synku. — Grażyna przyjęła pudełeczko, nie otwierając go. — A wy już po śniadaniu?
— Tak, wszystko w porządku.
Ewa zacisnęła palce na brzegu blatu. Znała ten ton. Przez cztery lata mieszkania w tym samym trzypokojowym mieszkaniu nauczyła się rozpoznawać go bezbłędnie — uprzejma zapowiedź czegoś, czego nie da się odmówić.
— Ewuniu, złociutka — teściowa wyjęła z kieszeni fartucha kartkę złożoną na pół. — Tu jest menu. Wszystko ma być na piątą. Nie będę przecież w moją rocznicę stała przy garach.
Ewa wzięła kartkę. Pismo równe, wyliczone co do sztuki. Dwa rodzaje sałatek, śledzie w śmietanie, rosół z makaronem domowej roboty, kotlety schabowe, ziemniaki, kompot. A na końcu dopisek: „Torcik zamów w cukierni, byle nie z Biedronki”.
Wszystko było dokładnie takie, jak co roku. Odkąd Ewa zamieszkała u teściowej, wszystkie rodzinne uroczystości spadały na nią. Grażyna potrafiła tylko wydawać polecenia, a potem siadała na honorowym miejscu i opowiadała gościom, jak to wszystko „sama” przygotowała.
Ale tym razem Ewa poczuła coś nowego. Może to była ta kartka trzymana w dwóch palcach jak stary rachunek. A może to, iż Marcin stał obok i udawał, iż nie słyszy.
— Dobrze — powiedziała Ewa. — Do piątej.
Teściowa uśmiechnęła się i wyszła do dużego pokoju. Za ścianą trzasnęło krzesło, potem włączył się telewizor — powtórka jakiegoś teleturnieju na TVP2.
Ewa przez chwilę stała bez ruchu. Potem wrzuciła kartkę do kosza pod zlewem.
Marcin spojrzał na nią, jakby chciał coś powiedzieć, ale tylko pokręcił głową.
— Jadę do pracy — rzucił. — Na czwartą wrócę, pomogę.
Nie pomógł nigdy, ale Ewa nie miała siły na awanturę. Zamiast tego wzięła torebkę i wyszła. Tramwajem linii 17 dojechała do Manufaktury. W cukierni przy Piotrkowskiej stała dobre dziesięć minut, zanim zamówiła tort — nie „torcik”, tylko prawdziwy, z kremem i owocami. Poprosiła o wypisanie na lukrze: „Sto lat, Grażyno”.
W domu czekała zastawiona kuchnia i nienastawione ziemniaki. Ewa nastawiła czajnik, potem wyciągnęła z lodówki jajka i masło. Włączyła radio, ale zamiast muzyki leciały wiadomości — strajk w urzędzie miasta, coś o kilometrówkach, coś o cenach prądu. Wyłączyła.
Siedziała przy stole, nie ruszając garnków.
Wiedziała, iż teściowa liczy na cud. Zresztą nie po raz pierwszy usłyszała, iż „Ewcia wszystko potrafi” — ale to zdanie w ustach Grażyny brzmiało bardziej jak rozkaz niż komplement.
O trzeciej wróciła z sąsiadką. Pani Halinka spod ósemki, emerytowana bibliotekarka, która co roku przynosiła Grażynie sadzonki pelargonii.
— O, a ty nie gotujesz? — zdziwiła się Halina. — Toż goście będą.
— Będą — przyznała Ewa. — Z tortem.
Opięła się fartuchem, otworzyła lodówkę i wstawiła rosół. Bulion z kostki, makaron z torebki. Kotlety wyszły nierówne, jakby panierka żyła własnym życiem. Zamiast śledzi w śmietanie — kupione w sklepie filety z cebulką, wyłożone na półmisek z majonezem w zygzak.
W pewnym momencie poczuła na policzku ciepło. To nie była rozpacz. To była ulga, która zabolała jak ukłucie szpilką.
O piątej goście siedzieli wokół stołu. Była Grażyna, jej siostra z mężem, pani Halinka, dwie młode kuzynki Marcina i sam Marcin — z miną człowieka, który nie wie, czy ma bronić matki, czy uciekać na balkon.
Grażyna podniosła widelec.
— To nie moja kuchnia — oznajmiła, nie podnosząc głosu.
Zapadła cisza, taka, iż słychać było tykanie zegara z kukułką.
— To kupne? — Grażyna szturchnęła kotleta, aż panierka się osunęła. — W moje urodziny częstujesz gości sklepowym? I to ma wyglądać jak przyjęcie?
Ewa wstała. Nie odzywała się. Wręczyła teściowej cztery paragony, zszyte zszywaczem. Trzymała je w kieszeni fartucha od momentu, gdy wróciła z zakupów.
— To koszt dzisiejszego przyjęcia. Trzysta czterdzieści dwa złote.
Położyła kartki na stole, tuż obok kaloryfera z pelargoniami.
— Zostawiam też karteczkę. Jak chcesz, to zwróć mi te pieniądze. A jak nie chcesz… to od dzisiaj za swoje.
Grażyna popatrzyła na paragony, potem na syna. Marcin wbił wzrok w kluski, jakby tam było wypisane wyjście awaryjne.
Ewa odwiązała fartuch i powiesiła go na poręczy krzesła.
— Wszystkiego dobrego — powiedziała.
Nie trzasnęła drzwiami. Tylko zamknęła je bardzo dokładnie, przekręcając klucz w zamku od zewnątrz.
Wyszła na klatkę. Zostawiła za sobą makaron, który zdążył ostygnąć, i tort z napisem „Sto lat, Grażyno”, którego nikt nie zdążył spróbować.
Na parterze, przy skrzynkach na listy, sąsiadka z pierwszego piętra wypuszczała na klatkę małego, szarego kota.
— A co to, nie na przyjęciu? — zapytała.
— Już było — Ewa minęła ją i wyszła na dwór.
Przy przystanku tramwajowym na Wojska Polskiego przystanęła i sprawdziła telefon. Marcin pisał: „Gdzie jesteś?”. Potem: „Mama płacze”. Na końcu: „Tort musisz zabrać”.
Ewa nie odpisała. Wsiadła do szesnastki i pojechała w stronę dworca.
Po drodze zadzwoniła do koleżanki z pracy, Doroty.
— Wracam na nocleg do moich rodziców — powiedziała. — I jutro szukam ogłoszeń. Wynajmę kawalerkę.
— A Marcin?
— Marcin ma klucz do matki — powiedziała Ewa, zanim połączenie się urwało w tunelu.
Nie oglądała się za siebie.
Następnego dnia, w niedzielę po mszy, Grażyna Wiśniewska znalazła pod drzwiami kopertę. W środku był klucz do dużego pokoju i kartka z napisem: „Przyślij resztę rzeczy kurierem, paczkomat obok Biedronki”.
Na spodzie koperty dopisała długopisem, tym razem mniejszym: „Paragonów nie trzeba zwracać”.
Trzysta czterdzieści dwa złote nikt nigdy nie oddał.
A tort zjedli goście — już po tym, jak Ewa zdążyła wsiąść w pociąg do Warszawy.
