Deszcz walił w dach dworku pod Lublinem trzecią dobę z rzędu. Wiesław Chmielecki stał przy oknie i gniótł w palcach skórzaną rękawiczkę, aż puszczała farbę. Na dziedzińcu błoto sięgało osi powozu, ale jemu było wszystko jedno.
— Jedzie — rzucił, nie odwracając się.
Za jego plecami córki ustawiły się jak w teatrze. Karolina, najstarsza, dwadzieścia pięć lat, usiadła najbliżej kominka. Ogień łapał miedziane pasemka, które specjalnie wplotła we włosy. Trzymała tamborek z haftem, którego nie tknęła od miesiąca. Rekwizyt. Karolina wiedziała, iż to jej ostatni sezon — jeżeli teraz nie złapie męża, zostanie stara panną z posagiem topniejącym z każdym rokiem.
— Widać herb? — zapytała, nie podnosząc wzroku znad tamborka.
— Błoto! — warknął ojciec. — Cały powóz utytłany! Ale cztery konie, czwórka! Tylko hrabia Zaporski zaprzęga czwórkę w taką pogodę!
Na kanapie pod ścianą Magdalena, średnia, przewróciła kartkę w książce. Trzymała tom poezji francuskiej, choć z francuskiego znała tyle, co z algebry — ale wyglądało to dobrze na kolanach, oprawa w cielęcej skórze, złocone brzegi. Magdalena była tą bystrą. Umiała z pamięci wyliczyć ceny zboża na giełdzie w Gdańsku, grała na fortepianie jak maszyna do liczenia, a przy stole potrafiła zagadać każdego.
— Niech się ojciec uspokoi — mruknęła, oblizując palec. — Jak zobaczy, iż się ojciec poci, pomyśli, żeśmy głodni.
— Bo jesteśmy głodni! — huknął Chmielecki. — Dach nad wschodnim skrzydłem przecieka! Chłopi nie płacą czynszu! Jak żadna z was nie złapie tego Zaporskiego, to zimą będziemy jedli słomę z sienników!
W kącie, przy kredensie, stała Basia. Najmłodsza. Dwadzieścia jeden lat, ale wyglądała na siedemnaście — drobna, blada, z włosami koloru popiołu po deszczu. Sukienka uszyta z resztek materiału, bo krawcowa z Lublina najpierw obszyła obie starsze, a dla niej zostało bure płótno w nieokreślonym odcieniu. Jak zgrzebne worki.
Basia nic nie mówiła. Kiedy w domu robiło się gęsto od nerwów, milczała. Teraz ustawiała serwis do herbaty. Porcelana z niebieskimi jaskółkami, srebrne łyżeczki, które sama polerowała popiołem z kominka, bo służba już dawno poszła, nie dostawszy wypłat od trzech miesięcy.
Drzwi wejściowe skrzypnęły na dole. Ciężkie kroki na kamiennej posadzce.
— Pozycje! — syknął ojciec i wypadł na korytarz.
Karolina uszczypnęła się w policzki, aż wyskoczyły czerwone plamy. Wyglądało to zupełnie jak naturalny rumieniec. Magdalena zatrzasnęła książkę, zostawiając palec między kartkami, żeby wyglądało, iż przerwano jej lekturę.
I wtedy wszedł hrabia Antoni Zaporski.
Nie wyglądał na człowieka, który ma dwadzieścia tysięcy hektarów lasów i folwarków. Wyglądał, jakby przed chwilą zszedł z konia po dziesięciu milach. Miał trzydzieści trzy lata, szerokie bary, przemoczone ubranie i błoto na butach aż po cholewy. Deszcz przykleił mu ciemne włosy do czoła. Z płaszcza kapało na dywan, który pamiętał jeszcze czasy saskie. Nie miał laski, nie miał cylindra. Miał bliznę nad lewą brwią, starą, z powstania styczniowego, po której brwi zrastały się lekko w dół.
Tytuł odziedziczył rok wcześniej po stryju, który zmarł bezpotomnie. Antoni nie był wcale szykowany do roli dziedzica. Służył w wojsku, potem zarządzał majątkiem. Nie chodził po salonach. Nie umiał tańczyć walca.
Stanął w progu i rozejrzał się po pokoju. Nie jak gość. Jak dowódca oceniający teren przed bitwą.
— Panie hrabio! — zagrzmiał Wiesław Chmielecki. — Witamy w Srebrnym Dworze! Pozwoli pan, iż przedstawię córki.
Karolina wstała pierwsza. Jedwab zaszumiał. Dygnęła idealnie, z tym charakterystycznym pochyleniem szyi, które od trzech lat ćwiczyła przed lustrem.
— Panie hrabio — powiedziała z troską. — Musi panu być okropnie zimno. Drogi są nieprzejezdne.
— Błoto — odparł hrabia krótko. Głos miał niski, chropowaty, jakby od dawna z nikim nie rozmawiał. — Przepraszam za to, co wniosłem na obuwiu.
— Ach, cóż znowu! — roześmiał się Chmielecki za głośno. — To zaszczyt! Zaszczyt! A oto moja średnia córka, Magdalena.
Magdalena wstała, wciąż trzymając palec w książce. Dygnęła oszczędnie, z dystyngowaną rezerwą.
— To zaszczyt, panie hrabio. Czytałam właśnie o reformie rolnej w Królestwie. Podobno w pańskich majątkach wprowadzono nowy system płodozmianu. Odważna decyzja.
Zbyt odważna, pomyślała Basia ze swojego kąta. Za bardzo chciała pokazać, iż jej nie zależy.
Antoni popatrzył na Magdalenę, potem na tom w jej dłoni.
— Płodozmianem zajmowali się plenipotenci — powiedział. — Ja głównie liczyłem straty po nieurodzaju.
Magdalena zamrugała. Karolina zachichotała cicho, ale zaraz się powstrzymała.
— A pani? — Antoni zwrócił się nagle do Karoliny.
Karolina rozpromieniła się. Wystąpiła krok do przodu, już przygotowaną miała odpowiedź o tym, jak to uwielbia polowania, spacery i haftowanie.
— A pani nie haftuje — przerwał jej hrabia, zanim zdążyła otworzyć usta. Spojrzał na tamborek w jej rękach. — Nitka jest zbyt gruba do tego płótna. I igła wbita odwrotnie.
W pokoju zapadła cisza. Deszcz bębnił o szyby.
Wiesław Chmielecki zbladł. Otworzył usta, zamknął. Spojrzał na córki, jakby szukał ratunku.
I wtedy hrabia Antoni przeszedł przez pokój. Ciężkimi krokami, zostawiając mokre ślady na podłodze. Minął Karolinę, minął Magdalenę. Stanął przed kredensem.
Przed Basią.
Dziewczyna zamarła. Trzymała w dłoni imbryk — ciężki, srebrny, z uchwytem w kształcie skręconej gałęzi.
Antoni popatrzył na serwis. Na porcelanę z jaskółkami, która pamiętała jeszcze prababkę Chmielecką. Na filiżanki ustawione idealnie, jedna obok drugiej, z dzióbkami skierowanymi w stronę pokoju, jak nakazywała stara zasada: gość ma widzieć, iż jest oczekiwany.
— Kto ustawiał serwis? — zapytał.
Basia przełknęła ślinę.
— Ja — powiedziała. Jej głos zabrzmiał cicho, jakby pierwszy raz od dawna usłyszała go własnymi uszami.
— Dzióbek filiżanki w moją stronę — zauważył hrabia. — To znaczy, iż jestem mile widziany.
— Tak — odpowiedziała Basia. — Znaczy.
Antoni milczał przez chwilę. Potem zdjął przemoczone rękawiczki, położył je na brzegu kredensu i usiadł na krześle, które Basia podstawiła mu — nie tym od Karoliny, nie tym od Magdaleny, a zwykłym, z prostym oparciem, najwygodniejszym, choć najmniej reprezentacyjnym.
— Poproszę herbatę — powiedział.
I Basia nalała mu herbaty.
Karolina i Magdalena stały bez ruchu. Wiesław Chmielecki wyglądał, jakby ktoś wyciągnął mu krzesło spod nóg.
Hrabia pił herbatę powoli. Patrzył na deszcz za oknem.
— Ile lat ma panna… — zawahał się.
— Barbara — podpowiedział ojciec. — Najmłodsza. Ona tu tylko… pomaga.
— Dwadzieścia jeden — powiedziała Basia.
Antoni odstawił filiżankę. Spojrzał na ojca.
— Interesuje mnie panna Barbara.
Wiesław Chmielecki otworzył usta jak karp wyciągnięty z sadzawki.
— Ale… panie hrabio… to znaczy… Basia? Ona nie ma posagu. To znaczy, ma, ale skromny. Bardzo skromny. Karolina ma dziesięć tysięcy rubli, Magdalena osiem, a Basia tylko trzy…
— Trzy tysiące rubli — powtórzył Antoni. — Dobrze.
— Ale to mało! — wtrąciła Karolina, zapominając o dobrym tonie. — To jest córka z najmniejszym posagiem!
Antoni wstał. Podszedł do okna, popatrzył na deszcz, na błoto, na drogę, która znikała za horyzontem.
— Mam trzydzieści tysięcy rubli rocznego dochodu — powiedział spokojnie. — Nie potrzebuję posagu. Potrzebuję kogoś, kto wie, po co ustawia się filiżankę.
I wtedy Basia zrobiła coś, czego nikt się nie spodziewał.
Odstawiła imbryk. Spojrzała hrabiemu prosto w twarz — pierwszy raz, bez cienia uległości, bez tego wiecznego pochylania głowy, którego nauczyło ją życie w cieniu sióstr.
— A ja — powiedziała — potrzebuję kogoś, kto nie wybiera żony jak konia na jarmarku. Panie hrabio, czy pan w ogóle wie, jak mam na imię?
Antoni uniósł brew.
— Barbara — powiedział.
— A na drugie?
Cisza.
— No właśnie — powiedziała Basia. — Nie wie pan. Bo pan nie widzi mnie, tylko serwis do herbaty.
Hrabia milczał. Deszcz bębnił o parapet.
Wiesław Chmielecki zrobił się purpurowy. Już otwierał usta, żeby coś powiedzieć, ale Antoni podniósł rękę.
— Ma pani rację — powiedział cicho. — Nie wiem.
Przeszedł przez pokój i wziął do ręki porcelanową filiżankę. Obrócił ją w palcach. Niebieskie jaskółki na białym tle.
— Wiem tylko, iż z trzydziestu tysięcy rubli rocznie mogę oddać dwadzieścia na odbudowę wschodniego skrzydła tego domu — powiedział. — I iż od trzech lat nie miałem w domu nikogo, kto czekałby na mnie z herbatą.
Basia popatrzyła na niego długo.
— To niech pan weźmie Karolinę — powiedziała. — Ona czeka. Od trzech lat czeka na każdego, kto ma choćby dziesięć hektarów.
Karolina syknęła z wściekłością.
— Ty mała, niewdzięczna…
— Dość! — huknął Wiesław.
Zapadła cisza jak na mszy.
Antoni odstawił filiżankę na stół. Spojrzał na Karolinę, potem na Magdalenę, potem na Wiesława.
— Przyjadę za tydzień — powiedział. — Serwis ma być ten sam.
I wyszedł.
Przez tydzień w Srebrnym Dworze działy się rzeczy, o których nie mówi się przy gościach.
Karolina zamknęła się w swoim pokoju i nie jadła. Magdalena powiedziała, iż wyjeżdża do ciotki do Krakowa, i rzeczywiście wyjechała — z jedną walizką i z kufrem, w którym zabrała całą biżuterię po matce. Wiesław Chmielecki pił. Głównie nalewkę wiśniową z piwnicy, którą od trzech lat trzymał na szczególne okazje.
A Basia? Basia chodziła po domu, polerowała srebra, które nie były polerowane od roku, cerowała obrusy, zbierała w ogrodzie zioła na herbatę. I myślała.
Myślała o tym, iż przez całe życie nikt jej nie zauważał. Że Karolina dostawała nowe suknie, Magdalena nowe książki, a ona — tylko obowiązki. Że ojciec nigdy nie nazwał jej inaczej niż „ty tam” albo „najmłodsza”.
I iż hrabia Antoni Zaporski był pierwszym człowiekiem, który zapytał ją o imię.
Po tygodniu wrócił.
Drogi wyschły. Na dziedzińcu stał powóz zaprzężony w czwórkę siwków. Antoni przyszedł w suchym ubraniu, ogolony, z laską, której nie używał, tylko trzymał w dłoni jak znakomity dodatek.
Wiesław Chmielecki wybiegł na ganek. Karolina, ubrana w nową suknię, którą sprowadzono kurierem z Warszawy, siedziała w salonie z tamborkiem — tym razem z prawdziwym haftem.
Ale Antoni nie wszedł do salonu.
Poszedł do kuchni.
Tam, przy wielkim piecu, stała Basia. Nie w sukni, tylko w fartuchu. Ręce miała umazane mąką, bo właśnie rozczyniała ciasto na chleb.
Antoni zdjął laskę. Opierając się o framugę, popatrzył na nią.
— Serwis był ten sam — powiedział. — A pani nie ma.
— Bo robię chleb — odparła Basia. — I tak ma być.
— A ja nie chcę herbaty bez tej filiżanki — powiedział Antoni. — Tej z jaskółką bez ogonka. Wiem, iż pani wie, która to.
Basia popatrzyła na niego. Miała mąkę na policzku.
— Ta z ułamanym ogonkiem u jaskółki, po lewej stronie — powiedziała. — Pamięta pan.
— Pamiętam, bo piłem z niej tydzień temu — odparł Antoni. — Zauważyłem, iż wzięła ją pani dla mnie, a nie dla ojca. Ojciec dostał tę z pęknięciem na spodzie.
Basia się roześmiała. Po raz pierwszy od dawna.
— To brzmi jak oświadczyny nad chlebem.
— Bo to są oświadczyny nad chlebem — powiedział Antoni. I wyciągnął z kieszeni pierścionek. Prosty, srebrny, z małym granatem.
Basia popatrzyła na niego.
— Nie wezmę pana.
Antoni zamarł.
— Słucham?
— Nie wezmę pana, dopóki nie powie mi pan, jak mam na drugie imię.
W kuchni było cicho jak w kościele. Tylko pod piecem trzeszczało drewno.
Antoni wypuścił powietrze. Wsunął pierścionek z powrotem do kieszeni.
— Przyjadę rano — powiedział. — Dowiem się.
I wyszedł.
Basia zaśmiała się znowu, cicho, i wróciła do ciasta.
Historia rozeszła się po okolicy szybciej, niż zdążono by wymienić listy. Ludzie gadali: hrabia Zaporski przyjeżdża konno do Srebrnego Dworu codziennie, a nie do córki starszej, tylko do kuchni. Że najmłodsza trzyma go na dystans. Że to jakaś nowa moda, jakieś nowe czasy.
Prawda była taka, iż Antoni Zaporski przez dziesięć dni szukał w księgach parafialnych, pytał starą położną w Lublinie, a w końcu odnalazł starą służącą, która przed dwudziestu laty nosiła na rękach najmłodszą córkę Chmieleckiego.
— Rozalia — powiedziała mu stara. — Barbara Rozalia. Po babce, co zmarła tego samego dnia, co dziecko się urodziło.
I następnego ranka Antoni Zaporski zsiadł z konia przed gankiem Srebrnego Dworu. Nie poszedł do salonu. Nie poszedł do kuchni. Poszedł prosto do ogrodu, gdzie Basia zbierała jabłka do kosza.
— Barbara Rozalia — powiedział, stając przed nią. — Córka Ludwika i Anny z domu Trzcińskiej. Ochrzczona w kościele Świętej Anny w Lublinie. Matka chrzestna: Marianna, żona miejscowego kowala.
Basia podniosła oczy. Jabłko zatrzymała w dłoni.
— Długo pan szukał.
— Dziesięć dni — powiedział Antoni. — Najkrótsza kampania w moim życiu. A teraz, Barbara Rozalia, proszę powiedzieć raz jeszcze, czy weźmie mnie pani, czy mam się rozejrzeć gdzie indziej.
Basia odgryzła kawałek jabłka. Przeżuła. Połknęła.
— Wezmę — powiedziała. — Ale pod jednym warunkiem.
— Jakim?
— Wschodnie skrzydło odbudujemy razem. Z moich pieniędzy.
— Z twoich trzech tysięcy rubli? — uniósł brew.
— To nasze pieniądze — powiedziała Basia. — Pańskie i moje. Inaczej wezmę to tylko jako kupno.
Antoni popatrzył na nią przez chwilę. A potem wyjął z kieszeni dokument — akt notarialny, który przygotował jeszcze poprzedniego dnia w Lublinie.
— Założyłem na twoje nazwisko księgę w banku Siodlarskiego przy Krakowskim Przedmieściu — powiedział. — Trzy tysiące rubli już leży na koncie. Możesz rządzić nimi bez mojego podpisu.
Basia popatrzyła na papier. Na pieczęć. Na jej imię i nazwisko, wypisane atramentem, który jeszcze nie całkiem wysechł.
— Barbara Rozalia Zaporska? — przeczytała. — A początek?
— Dopiszemy pojutrze — powiedział Antoni. — Jak wrócimy z kościoła.
I Basia po raz pierwszy w życiu pomyślała, iż nie musi już zbierać jabłek do obcego kosza.
Wiesław Chmielecki dostał piętnaście tysięcy rubli na remont dachu i skrzydła wschodniego. Antoni wypowiedział mu je w salonie, przy wszystkich, z aktem w ręku.
— To nie jest posag — powiedział hrabia, patrząc Chmieleckiemu prosto w oczy. — To pożyczka. Do zwrotu w pięciu ratach rocznych. Podpisze pan?
Chmielecki podpisał. Ręka mu drżała, ale podpisał.
Karolina wyjechała do Warszawy. Magdalena wróciła z Krakowa, ale nie weszła do Srebrnego Dworu — zamieszkała u kuzynów i pisała listy, których nikt nie czytał.
A Basia i Antoni pojechali do ślubu zwykłym powozem, bez herbów, bez czwórki. Za nimi, na jednym z kufrów, jechał serwis z jaskółkami.
Bo to z tej filiżanki Antoni pił herbatę przez dziesięć dni, kiedy wracał spod Srebrnego Dworu. I zawsze prosił o tę z jaskółką bez ogonka.
Nie mówił jej o tym, dopóki nie zobaczył, iż Basia zostawiła właśnie tę filiżankę w jego pokoju.
Nie pytała, czy woli herbatę z miodem.
Wiedziała.
Osiem lat później, kiedy Zachodni Dwór był już wybudowany, a Srebrny Dwór spłacił długi, ktoś zapytał w Lublinie, jak to się stało, iż hrabia Zaporski wybrał najmłodszą, tę cichą, z kuchni.
— Bo — powiedział Antoni — wszystkie inne mówiły do mnie „panie hrabio”. A ona podała mi herbatę, zanim zdążyłem poprosić.
I tyle.
Deszcz padał dalej, ludzie umierali, rodziły się dzieci, a w Zachodnim Dworze co wieczór parzono herbatę w filiżankach z jaskółkami. Dla gości — po jednej. Dla gospodarzy — po dwie.
Bo Basia i Antoni wypijali po dwie filiżanki każdego wieczoru.
Z jednej pił on. Z drugiej ona.
A trzecia, ta z jaskółką bez ogonka, stała na środku stołu.
I nikt z niej nie pił.
Była za ładna, żeby jej używać.
Więc niech nikt nie powie, iż nie umieli dbać o rzeczy, które mają znaczenie.
