Stronniczość gamma. Kiedy różnice między płciami się podkreśla, a kiedy je ukrywa

Stronniczość gamma. Kiedy różnice między płciami się podkreśla, a kiedy je ukrywa

Kiedy mówimy o różnicach między kobietami i mężczyznami, możemy popełnić dwa przeciwstawne błędy. Możemy różnice wyolbrzymiać, przypisując płci większe znaczenie, niż rzeczywiście ma. Możemy również robić coś dokładnie odwrotnego, to jest pomniejszać lub całkowicie ignorować różnice, choćby wtedy, gdy są wyraźne i mają znaczenie.

Co jednak, jeżeli oba sposoby myślenia występują jednocześnie? Co, jeżeli różnice między płciami są podkreślane w jednych sytuacjach, a zacierane w innych i dzieje się to w przewidywalnym kierunku?

Taki model zaproponowali w 2019 roku psychologowie Martin Seager i John A. Barry w rozdziale „Cognitive Distortion in Thinking About Gender Issues: Gamma Bias and the Gender Distortion Matrix”, opublikowanym w The Palgrave Handbook of Male Psychology and Mental Health. Autorzy nazwali ten wzorzec gamma bias i przedstawili go dzięki „macierzy zniekształceń płciowych” (Gender Distortion Matrix).

Stronniczość gamma (ang. gamma bias) to model opisujący selektywne podkreślanie lub zacieranie różnic między płciami w zależności od tego, jaki obraz kobiet i mężczyzn powstaje w rezultacie.

Nie chodzi więc po prostu o przekonanie, iż kobiety i mężczyźni są różni albo iż są do siebie podobni. najważniejsze pytanie brzmi: kiedy różnica między płciami zostaje uznana za ważną, a kiedy przestaje mieć znaczenie?

Stronniczość alfa i beta

Stronniczość gamma rozwija dwa wcześniejsze pojęcia stosowane w psychologii do opisywania sposobu postrzegania różnic między płciami: stronniczość alfa i stronniczość beta. Seager i Barry wychodzą właśnie od tego rozróżnienia.

Stronniczość alfa polega na wyolbrzymianiu różnic między kobietami i mężczyznami. Płeć zostaje wysunięta na pierwszy plan, a różnice między grupami mogą być przedstawiane jako większe, bardziej fundamentalne albo bardziej uniwersalne, niż pozwalają stwierdzić dane. W najprostszej postaci:

ALFA → „Zobacz, jak bardzo kobiety i mężczyźni się różnią”.

Stronniczość beta działa w przeciwnym kierunku. Polega na pomniejszaniu, ignorowaniu lub zacieraniu różnic między płciami. Płeć traktowana jest jako nieistotna choćby w sytuacji, gdy między kobietami i mężczyznami występuje wyraźna różnica. W uproszczeniu:

BETA → „Płeć nie ma tutaj znaczenia”.

Każdy z tych mechanizmów może prowadzić do zniekształcenia obrazu rzeczywistości. Problem staje się jednak ciekawszy, gdy ta sama kultura, instytucja albo narracja przełącza się między nimi zależnie od sytuacji. I właśnie tutaj pojawia się stronniczość gamma. Stronniczość gamma to dwa mechanizmy działające jednocześnie Seager i Barry zaproponowali, iż stronniczość alfa i beta nie muszą być alternatywami. Można stosować obie jednocześnie, ale selektywnie.

Według ich modelu w dominujących zachodnich narracjach płeć męska jest częściej uwydatniana, kiedy mężczyźni znajdują się w negatywnej roli, przede wszystkim jako sprawcy krzywdy albo osoby uprzywilejowane. Jednocześnie męskość ma być częściej zacierana, kiedy mężczyźni występują w pozytywnej roli, jako osoby dokonujące czegoś wartościowego, poświęcające się, chroniące innych, albo kiedy sami są ofiarami krzywdy.

W przypadku kobiet model przewiduje tendencję odwrotną. Nie oznacza to, iż każda wzmianka o mężczyźnie-sprawcy albo kobiecie-ofierze jest przejawem stronniczości. Model dotyczy asymetrii, to jest podobne sytuacje są interpretowane według innych zasad zależnie od płci. Można sprowadzić to do jednego pytania: Czy tę samą zasadę zastosowalibyśmy, gdyby zamienić płeć bohaterów?

Cztery ćwiartki stronniczości gamma

Seager i Barry porządkują model dzięki dwóch osi. Pierwsza rozróżnia robienie czegoś od otrzymywania lub doświadczania czegoś. Druga rozróżnia dobro od krzywdy. Powstają cztery możliwe sytuacje: celebration, perpetration, privilege i victimhood.

Strzałka ↑ oznacza w tym schemacie uwydatnienie płci, natomiast ↓ jej pomniejszenie lub zatarcie. Tak przedstawiona macierz dobrze pokazuje najważniejszą cechę modelu: nie zakłada on stałego podkreślania ani stałego ignorowania płci. Zakłada selektywne przełączanie między jednym a drugim.

W rezultacie powstają cztery przewidywane wzorce.

1. Zasługi i bohaterstwo: pozytywne dokonania kobiet są przedstawiane jako dokonania kobiet, natomiast pozytywne dokonania mężczyzn łatwiej stają się osiągnięciami neutralnych płciowo „ludzi”, „pracowników”, „ratowników” czy „bohaterów”.
2. Sprawstwo krzywdy: negatywne zachowania mężczyzn łatwiej zostają powiązane z ich płcią lub męskością, podczas gdy w przypadku kobiet płeć sprawcy jest częściej traktowana jako mniej istotna.
3. Przywilej: korzyści uzyskiwane przez mężczyzn łatwiej interpretuje się w kategoriach męskiego przywileju, podczas gdy analogiczne korzyści kobiet rzadziej konceptualizowane są jako kobiecy przywilej. To właśnie w tej ćwiartce Seager i Barry umieszczają m.in. sposób interpretowania nierówności społecznych poprzez pojęcie patriarchatu.
4. Bycie ofiarą: cierpienie i krzywda kobiet są częściej przedstawiane jako problem dotyczący kobiet jako płci, natomiast problemy, w których szczególnie często ofiarami są mężczyźni, łatwiej stają się problemami neutralnymi płciowo.

W skrócie: Stronniczość alfa podkreśla różnicę. Stronniczość beta ją zaciera. Stronniczość gamma przełącza się między nimi w zależności od tego, kto zyskuje, kto traci, kto pomaga i kto krzywdzi.

Jak stronniczość gamma wygląda w praktyce?

Sama macierz jest tylko modelem. Jej wartość zależy od tego, czy przewidywane przez nią asymetrie można rzeczywiście zaobserwować. Najwięcej danych dotyczy dwóch ćwiartek: sprawstwa krzywdy oraz bycia ofiarą.

1. Zasługi i bohaterstwo: kiedy płeć mężczyzn znika

Pierwsza ćwiartka dotyczy pozytywnych działań. Według modelu stronniczości gamma płeć kobiety jest częściej uwydatniana, kiedy jej osiągnięcie można przedstawić jako sukces kobiet: pierwsza kobieta wykonująca określony zawód, kobiety przełamujące bariery, kobiece osiągnięcia w dziedzinie zdominowanej wcześniej przez mężczyzn.

W przypadku pozytywnych dokonań mężczyzn ma zachodzić tendencja odwrotna. Ich płeć zostaje pomniejszona, a osiągnięcie przedstawia się w kategoriach neutralnych płciowo.

Seager i Barry ilustrują ten mechanizm między innymi zmianami w nazewnictwie zawodów. W języku angielskim tradycyjne określenia zawierające odniesienie do płci, takie jak fireman („mężczyzna pełniący służbę jako strażak”), zastępowano określeniami neutralnymi płciowo, takimi jak firefighter. Samo stosowanie neutralnego języka nie jest oczywiście dowodem stronniczości. Z punktu widzenia modelu interesująca jest asymetria: kiedy kobiety zaczynają wykonywać zawód zdominowany przez mężczyzn, widoczność ich płci może być traktowana jako ważna, podczas gdy fakt, iż zdecydowaną większość osób wykonujących niebezpieczną pracę stanowią mężczyźni, może pozostać neutralny płciowo.

Autorzy przywołują również akcję ratunkową w jaskini Tham Luang w Tajlandii w 2018 roku. Ratowanie uwięzionych chłopców wymagało znacznego ryzyka i poświęcenia ze strony ratowników, którzy byli mężczyznami. Seager i Barry wskazują ten przypadek jako przykład sytuacji, w której bohaterstwo było eksponowane, ale męska płeć bohaterów nie stała się istotną częścią narracji o wydarzeniu.

2. Sprawstwo krzywdy: czy ten sam czyn oceniamy inaczej?

Znacznie mocniejsze dowody znajdujemy w przypadku negatywnych zachowań. Model przewiduje, iż kiedy sprawcą krzywdy jest mężczyzna, jego płeć nabiera większego znaczenia, a sam czyn może być oceniany surowiej niż analogiczne zachowanie kobiety.

Takie zjawisko można badać eksperymentalnie: uczestnikom przedstawia się praktycznie tę samą historię, zmieniając jedynie płeć sprawcy i ofiary. Hammock i współpracownicy przeprowadzili taki eksperyment na 251 osobach. Uczestnicy czytali scenariusze opisujące psychiczną lub fizyczną agresję partnerską, w których manipulowano płcią sprawcy i ofiary. Badani wykazywali większą troskę o kobiety będące ofiarami oraz bardziej negatywnie oceniali mężczyzn będących sprawcami.

Podobny wzorzec uzyskali Savage i współpracownicy na próbie 449 osób. Uczestnikom losowo przedstawiano różne wersje wiadomości prasowej dotyczącej przemocy partnerskiej. Przemoc była oceniana jako poważniejsza, kiedy sprawcą był mężczyzna, a uczestnicy opowiadali się za surowszym ukaraniem męskich sprawców.

„W badaniu eksperymentalnym sprawdzano, jak płeć osoby badanej, płeć sprawcy oraz nasilenie przemocy wpływają na ocenę powagi przemocy ze strony partnera intymnego, współczucie wobec ofiary oraz preferencje dotyczące kary dla sprawcy. Uczestników (N = 449) losowo przydzielono do jednego z warunków. Zapoznawali się z przygotowaną na potrzeby badania relacją prasową, a następnie wypełniali ankietę. Sytuacje przemocy ze strony partnera intymnego, w których sprawcą był mężczyzna, oceniano jako istotnie poważniejsze niż analogiczne przypadki ze sprawczynią. Mężczyźni odczuwali wyraźnie większe współczucie wobec ofiar-kobiet we wszystkich warunkach niż wobec ofiar-mężczyzn przy przemocy o niskim lub wysokim nasileniu. Przy przemocy śmiertelnej poziom ich współczucia wobec męskich ofiar nie różnił się już od współczucia wobec ofiar kobiecych. Kobiety najmniej współczucia wyrażały wobec kobiet doświadczających przemocy o niskim nasileniu oraz wobec mężczyzn doświadczających przemocy o niskim lub wysokim nasileniu. Jednocześnie deklarowały istotnie większe współczucie wobec ofiar-kobiet przy przemocy o wysokim nasileniu oraz przy przemocy śmiertelnej. Ich oceny współczucia wobec mężczyzn, którzy zginęli w wyniku przemocy, nie różniły się statystycznie od ocen w pozostałych grupach. Uczestnicy częściej opowiadali się za surowszymi karami dla sprawców płci męskiej, przy czym efekt ten był silniej zaznaczony wśród mężczyzn. W pracy przedstawiono implikacje teoretyczne, uwzględniając jednocześnie aspekty praktyczne dotyczące wsparcia dla służb zdrowia publicznego.” – Health Commun. 2017 Jun;32(6):768-776; News Stories of Intimate Partner Violence: An Experimental Examination of Participant Sex, Perpetrator Sex, and Violence Severity on Seriousness, Sympathy, and Punishment Preferences

„Powszechnie zakłada się, iż przemoc stosowana przez mężczyzn wyrządza większą krzywdę niż przemoc stosowana przez kobiety, podobnie jak wcześniej zakładano, iż przemoc fizyczna jest bardziej szkodliwa niż przemoc psychiczna. Postanowiliśmy zbadać założenia związane z płcią, ponieważ mogą one sprawiać, iż ludzie nie dostrzegają krzywdy, jakiej doświadczają mężczyźni pozostający w związku z partnerką stosującą przemoc psychiczną. W badaniu porównano sposób postrzegania mężczyzn i kobiet dopuszczających się przemocy psychicznej oraz sprawdzono, czy na różnice w ich ocenie wpływają seksistowskie przekonania lub płeć samych uczestników. Zbadano również, jaki wpływ na ocenę sytuacji ma reakcja ofiary na przemoc ze strony partnera. Uczestnicy badania, będący studentami (N = 195), przeczytali opis hipotetycznego konfliktu małżeńskiego. W poszczególnych wersjach scenariusza zmieniano płeć sprawcy, występowanie przemocy (przemoc lub jej brak) oraz to, czy ofiara odpowiadała na zachowanie sprawcy pewną formą agresji. W scenariuszach, w których występowała przemoc, mężczyzna będący sprawcą był konsekwentnie oceniany surowiej niż kobieta będąca sprawczynią. Płeć uczestników ani ich seksistowskie przekonania nie wpływały na tę zależną od płci różnicę w ocenie. Zmiana sposobu, w jaki ofiara reagowała na zachowanie sprawcy, miała większy wpływ na oceny w scenariuszach bez przemocy niż w tych, w których przemoc występowała. Wyniki omówiono w kontekście silnie utrwalonych założeń dotyczących płci oraz trudności związanych z ich podważaniem.” – Źródło: J Interpers Violence . 2021 Feb;36(3-4):1414-1436; Perceptions of Psychological Abuse: The Role of Perpetrator Gender, Victim’s Response, and Sexism

W innym eksperymencie, obejmującym 195 uczestników, mężczyzna stosujący przemoc psychiczną był konsekwentnie oceniany surowiej niż kobieta dopuszczająca się analogicznego zachowania. Nie oznacza to automatycznie, iż różnica jest całkowicie irracjonalna. Badanie obejmujące 639 uczestników dostarcza ważnego uzupełnienia: mężczyzn-sprawców oceniano jako zdolnych wzbudzić większy strach przed obrażeniami, a po statystycznym uwzględnieniu postrzeganej zdolności sprawcy do wzbudzenia strachu część efektu płci dotyczącego przypisywanej winy zanikała.

To istotne ograniczenie. Stronniczość gamma nie wymaga założenia, iż każda różnica w ocenie jest bezpodstawna. Model skłania raczej do pytania, czy płeć sprawcy zmienia interpretację zachowania również wtedy, gdy pozostałe istotne okoliczności pozostają takie same.

3. Bycie ofiarą: czy cierpienie mężczyzn traktujemy mniej poważnie?

Ta ćwiartka ma szczególnie mocne wsparcie empiryczne. Erickson i współpracownicy przedstawili 240 uczestnikom scenariusze przemocy partnerskiej, niezależnie zmieniając płeć sprawcy i ofiary. Przemoc skierowaną przeciwko mężczyźnie oceniano jako mniej poważną i bardziej usprawiedliwioną, a mężczyzn-ofiary obwiniano bardziej niż kobiety-ofiary.

Podobne zjawisko wykazano poza przemocą partnerską. Badania nad minimalizowaniem cierpienia mężczyzn wykazały, iż uczestnicy przypisywali kobietom będącym ofiarami przymusu seksualnego i finansowego większe cierpienie niż mężczyznom znajdującym się w analogicznej sytuacji. Sprawców krzywdzących kobiety oceniano jednocześnie bardziej negatywnie.

Eva Mulder i Gerd Bohner zbadali również reakcje osób trzecich na ofiary gwałtu. W dwóch badaniach, laboratoryjnym (N=132) i internetowym (N=421) reakcje na ofiary zależały m.in. od ich płci. Ogólny wynik wskazywał na bardziej negatywne reakcje wobec mężczyzn będących ofiarami niż wobec kobiet będących ofiarami.

Mamy więc wzorzec pojawiający się w różnych badaniach:

Mężczyzna jako sprawca → większa surowość.
Mężczyzna jako ofiara → mniejsza troska lub większa skłonność do pomniejszania krzywdy.

4. Przywilej: która nierówność staje się problemem płci?

Według modelu korzyści występujące częściej po stronie mężczyzn są chętnie interpretowane jako męski przywilej, natomiast korzyści występujące częściej po stronie kobiet rzadziej otrzymują analogiczną etykietę kobiecego przywileju.

Właśnie tutaj łatwo jednak popełnić błąd, przed którym model ma nas chronić. Samo wskazanie, iż kobiety albo mężczyźni mają przewagę w określonej dziedzinie, nie dowodzi stronniczości gamma. Trzeba jeszcze wykazać asymetrię interpretacji: podobna przewaga jednej płci jest przedstawiana jako przywilej wymagający wyjaśnienia lub interwencji, podczas gdy przewaga drugiej traktowana jest jako neutralny stan rzeczy.

Dlatego tę ćwiartkę należy potraktować jako przewidywanie modelu, dla którego bezpośrednie wsparcie empiryczne jest słabsze niż w przypadku postrzegania sprawców i ofiar. I właśnie tutaj dochodzimy do ważnego rozróżnienia. Stronniczość gamma nie mówi: „Jeżeli mężczyźni mają gorzej, występuje stronniczość”. Mówi raczej: „Sprawdź, czy tę samą różnicę interpretujemy według tej samej zasady po zamianie płci”.

Dzięki temu model można zastosować nie tylko do pojedynczych opinii, ale również do języka, mediów, statystyk społecznych i sposobu definiowania problemów publicznych.

Zobacz na: 45 lat danych podważających mit, iż to mężowie są sprawcami przemocy – Rachel Wilson
Model Duluth: ideologiczna trucizna dla systemu pomocy ofiarom?
Koło Władzy i Kontroli: czym jest ten model, co chcieli osiągnąć jego twórcy i jakie budzi kontrowersje?
Historia pokazuje, iż kobiety u władzy są bardziej skłonne do prowadzenia wojen niż mężczyźni
Przemoc domowa w związkach osób tej samej płci
Przemoc w związkach młodych dorosłych, co naprawdę pokazało badanie Whitakera z 2007 roku?
Pokolenie asekuracji: Kiedy ryzyko społeczne staje się zbyt wysokie
Kobiety z Porno-Mózgami uzależnione od erotyki z potworami