- Działka tutaj, żeby postawić domek kosztuje już ponad 30 tys. dolarów – mówi. - Za samodzielny pokój trzeba zapłacić 90 dolarów miesięcznie. Dla nas to duża kwota.
Średnie zarobki w Indiach to około 250 dolarów, ale w usługach, przy sprzątaniu, można zarobić raptem od 100 do 150 dolarów miesięcznie. Nie ma więc mowy, by choćby w slumsach marzyć o samodzielnej kwaterze. Dlatego wiele osób zamieszkuje wspólnie. Stąd tak wielkie zagęszczenie tego miejsca.
Dharavi to dzielnica Mumbaju. Uważana jest za jeden z największych slumsów na świecie. Zajmuje powierzchnię nieco ponad 2 km² i liczy nieco ponad 1 milion mieszkańców, z gęstością zaludnienia przekraczającą 418 tys. osób na km² i jest jednym z najgęściej zaludnionych obszarów na świecie. To tak jakby na obszar 2 km² przenieść połowę mieszkańców Warszawy, która liczy sobie 517 km² powierzchni.
Tu ludzie pracują i mieszkają
Wędrówkę po slumsach zaczynamy od części przemysłowej, gdzie głównie żyją przyjezdni. Zjeżdżają do Mumbaju z odległych zakątków Indii za chlebem. Do siebie wracają na miesiąc, może dwa w roku.
- Oni tu śpią, gotują, pracują, wszystko w jednym miejscu – mówi Jena. - Tak wychodzi im znacznie taniej. A slumsy są samoobsługowe. Tu znajdziesz dosłownie wszystko, możesz stąd nie wychodzić i mieć to, czego potrzebujesz do życia.
Jena podkreśla też, iż rola Dharavi w recyklingu jest nieoceniona. To trafiają tony bezużytecznego już plastiku. W slumsach przerabiane są na komponenty, używane do ponownej produkcji. Tony śmieci i odpadów dostają tu nowe życie. Ta aktywna gospodarka nieformalna, w której liczne przedsiębiorstwa zatrudniają wielu mieszkańców slumsów, ma roczny obrót wynoszący ponad 1 miliard dolarów. W Dharavi wytwarza się też m.in. wyroby skórzane, tekstylne i ceramiczne. Dharavi eksportuje towary na cały świat. Rynkami zbytu dla towarów z Dharavi są sklepy w Stanach Zjednoczonych, Europie i na Bliskim Wschodzie.
Chodzimy wąskimi uliczkami, zaglądamy do małych warsztatów. Jena pokazuje nam maszyny, miejsca, gdzie powstają równe rzeczy. Miejscowi patrzą na nas obojętnym wzrokiem. Przywykli do tego, iż do slumsów często zaglądają grupy turystów.
Zaczęło się w XIX wieku
W XVIII wieku Dharavi było wyspą porośniętą głównie namorzynami. I praktycznie do prawie końca XIX wieku była to słabo zaludniona wioska, zamieszkana przez rybaków z plemienia Koli. Slumsy Dharavi powstały w 1884 roku w okresie kolonialnym Wielkiej Brytanii i rozrosły się w wyniku wysiedlenia fabryk i mieszkańców z centrum półwyspu przez rząd kolonialny oraz migracji ludności wiejskiej z Indii do miejskiego Mumbaju. Dlatego miejscowa ludność jest zróżnicowana kulturowo i etnicznie.
Do Dharavi przybyli ludzie zajmujący się obróbką skóry, co zwykle było zawodem najniższych kast hinduistycznych i muzułmańskich Hindusów. Rząd kolonialny przyznał im 99-letnią dzierżawę ziemi w 1895 roku. Migranci ze wsi w poszukiwaniu pracy napłynęli do Bombaju, a liczba ludności przekroczyła milion. Inni rzemieślnicy, tacy jak hafciarze z Uttar Pradesh, zapoczątkowali handel gotową odzieżą. Branże te tworzyły miejsca pracy, napływała siła robocza, ale rząd nie podejmował żadnych działań w celu planowania lub inwestowania w infrastrukturę w Dharavi i okolicach. Zabudowa mieszkalna i małe fabryki rozrastały się chaotycznie, bez zapewnienia warunków sanitarnych, kanalizacji, czystej wody pitnej, dróg i innych podstawowych usług. Jednak niektóre społeczności etniczne, kastowe i religijne, które osiedliły się w Dharavi w tym czasie, przyczyniły się do rozwoju osadnictwa w Dharavi, tworząc organizacje i partie polityczne, budując szkoły i świątynie, domy i fabryki.
- I nie ma żadnego wstydu w tym, iż mieszka się w slumsach – podkreśla Jena. - To jest świetnie zorganizowana, specyficzna społeczność.
Po uzyskaniu przez Indie niepodległości od rządów kolonialnych w 1947 roku, Dharavi stało się największą dzielnicą slumsów w jeszcze Bombaju i całych Indiach. Wciąż istniało tam kilka pustych przestrzeni, które przez cały czas służyły jako wysypiska śmieci dla operatorów z całego miasta. Bombaj tymczasem przez cały czas rozwijał się jako miasto. niedługo Dharavi zostało otoczone przez miasto i stało się kluczowym ośrodkiem gospodarki nieformalnej.
Począwszy od lat 50. XX wieku okresowo pojawiały się propozycje planów przebudowy Dharavi, ale większość z nich upadła z powodu braku wsparcia finansowego. Spółdzielcze Towarzystwo Mieszkaniowe w Dharavi powstało w latach 60. XX wieku, aby poprawić życie tysięcy mieszkańców slumsów z inicjatywy Shri M.V. Duraiswamy'ego, znanego działacza socjalnego i lidera Kongresu w tym regionie. Stowarzyszenie wybudowało 338 mieszkań i 97 sklepów i przyjęło nazwę Dr. Baliga Nagar. Pod koniec XX wieku Dharavi zajmowało około 175 hektarów, z imponującą gęstością zaludnienia, przekraczającą 2900 osób na hektar.
- I dość długo slumsy były praktycznie nielegalne – mówi Jena. - Rząd uporządkował to dopiero w latach dziewięćdziesiątych zeszłego stulecia. W tej chwili można formalnie kupić tu dom czy działkę. Ale ceny są jak dla nas bardzo wysokie, mało kogo stać na taki wydatek.
Na zachodnim krańcu Dharavi mieszkają jego pierwotni mieszkańcy, Kolis. Mieszkańcy slumsów pochodzą z całych Indii, z obszarów wiejskich wielu stanów. Około 29% populacji Dharavi to muzułmanie. Szacuje się, iż chrześcijańska populacja stanowi około 6%,podczas gdy reszta to głównie hindusi, z niewielką liczbą buddystów i wyznawców innych religii mniejszościowych. W slumsach znajduje się wiele meczetów, świątyń i kościołów, które służą wyznawcom hinduizmu, islamu i chrześcijaństwa. Najstarszą budowlą sakralną w Dharavi jest meczet Badi Masjid.
Tu się mieszka
Przechodzimy do drugiej części slumsów, tej mieszkalnej. Jena prosi, żeby nie robić zdjęć mieszkańcom. Przejścia pomiędzy budynkami są bardzo wąskie i ciemne, mimo iż pogoda w Mumbaju jest piękna, tu praktycznie nie dociera światło. Mijamy dziesiątki splatanych kabli elektrycznych, wąskie schody prowadzą na górne kondygnacje. Życie w slumsach do łatwych nie należy, Dharavi boryka się z poważnymi problemami zdrowia publicznego. Dostęp do wody zapewniają publiczne hydranty rozmieszczone w slumsach. Ponadto, ze względu na ograniczoną liczbę toalet, są one niezwykle brudne i zniszczone do tego stopnia, iż często stanowią zagrożenie dla bezpieczeństwa.
- Woda jest w sumie przez 3 godziny dziennie, trzeba wtedy napełnić beczki – mówi Jena. - Prąd mamy raczej non stop, no chyba, iż jest jakaś przerwa. Toalety rzadko są w domach, w większość przypadków korzysta się z tych publicznych.
W Raporcie ONZ o Rozwoju Społecznym z 2006 roku oszacowano, iż średnio na 1440 osób przypada jedna toaleta. Dlatego Mahim Creek to lokalna rzeka, która również służy za toaletę, co powoduje rozprzestrzenianie się chorób zakaźnych. Otwarte kanały ściekowe w mieście odprowadzają wodę do strumienia, powodując gwałtowny wzrost zanieczyszczenia wody, zatrucia i nieprzyjemnych zapachów. Z powodu zanieczyszczenia powietrza, choroby takie jak rak płuc, gruźlica i astma są powszechne wśród mieszkańców. Mieszkańcy mają do dyspozycji sekcję, w której piorą ubrania w wodzie, w której ludzie oddają kał, co powoduje około 4000 przypadków duru brzusznego dziennie. Jednak mimo trudnych warunków, mieszkańcy starają się upiększać swoje miejsce na Ziemi.
Wielu z nich pracuje poza slumsami, wykonując naprawdę przeróżne prace. Jena mówi, iż mieszkają tu zarówno pracownicy banków, biur, jak i prości sprzątacze czy robotnicy. Oni opuszczają rano slumsy, wychodząc do swoich miejsc pracy, w przeciwieństwie do robotników z części przemysłowej, którzy spędzają w nich całe życie.
Wiosną 2023 roku pojawiła się informacja, iż indyjski miliarder Gautam Adani zamierza przeprowadzić przebudowę Dharavi. Adani Properties Pvt. oferuje największą kwotę inwestycji budowlanych – 615 milionów dolarów. Władze Mumbaju szacują całkowity koszt prac na 2,4 miliarda dolarów. Od kwietnia 2024 roku Adani Group prowadzi badanie mające na celu rewitalizację Dharavi i umożliwienie przebudowy slumsów.
Źródło https://en.wikipedia.org/wiki/Dharavi
