Trumna była lżejsza, niż się spodziewałem. To pierwsza rzecz, która przyszła mi do głowy, kiedy razem z bratem wnosiliśmy ją po schodach kamienicy przy Długiej. Trzecie piętro, bez windy. Ojciec zawsze powtarzał, iż windę to wymyślili dla młodych, bo stary musi mieć serce zdrowe od chodzenia.
Teraz szedłem z jego trumną i liczyłem stopnie. Trzydzieści siedem. Tyle razy wchodziłem tu jako dziecko, licząc je na głos.
Czwartek, siódma rano. W kuchni matki pachniało wczorajszym bigosem, choć od pogrzebu minęły trzy dni. Stała przy oknie, patrzyła w podwórko-studnię i mieszała herbatę łyżeczką, która dawno przestała brzęczeć o szklankę.
– Zostaw klucze na komodzie – powiedziała, nie odwracając się. – Wracaj do siebie.
Mój brat Marek postawił torbę przy drzwiach. Milczał. On zawsze milczał w takich momentach, a potem wybuchał tydzień później przy najmniejszej głupocie.
– Mamo, musimy porozmawiać – zacząłem.
– O czym? Twój ojciec sam zdecydował, iż przepisuje zakład na ciebie. Ja go nie namawiałam. A teraz masz, co chciałeś.
Wziąłem do ręki jej szklankę z herbatą. Była zimna. Niewypita.
Dwa tygodnie wcześniej notariusz rozłożył przed nami testament. Ojciec miał warsztat samochodowy na Woli, dwa stanowiska, kanał i podnośnik, który sam spawał w roku osiemdziesiątym ósmym. Trzydzieści lat pracy. W testamencie stało czarno na białym: zakład przechodzi na mnie. Matka miała dostać mieszkanie i oszczędności – czterysta osiemdziesiąt tysięcy złotych na koncie w banku spółdzielczym.
Tyle iż matka odczytała to inaczej. Dla niej ten warsztat był sercem rodziny. Ojciec spędzał w nim całe dnie, a ona przynosiła mu obiad w menażkach i siadała na starym fotelu przy biurku, żeby posłuchać, jak opowiada o klientach. Kiedy zdiagnozowano u niego raka płuc, zakład pracował do ostatniego tygodnia. Matka mówiła, iż warsztat to jego druga żona. Czasem śmiała się z tego. Czasem nie.
A teraz, po jego śmierci, patrzyła na mnie jak na złodzieja.
– Nie chodzi o to, co chciałem – powiedziałem. – Chodzi o to, co jest w papierach.
Odwróciła się. Miała na sobie stary sweter ojca, ten szary z przetartymi łokciami. Nigdy go nie lubiłem, bo drapał, kiedy ojciec brał mnie na barana.
– Papiery? – zapytała. – Twój ojciec leży trzy metry pod ziemią, a ty mówisz o papierach?
Wtedy wszedł Marek. Stanął w drzwiach kuchni z rękami w kieszeniach.
– Ona ma rację – powiedział cicho. – Nie teraz.
Wyszedłem. Na klatce śmierdziało stęchlizną i cudzym tytoniem. Zszedłem po trzydziestu siedmiu stopniach na dół, wsiadłem do swojej fabii rocznik dwunasty i pojechałem prosto na Wolę.
Warsztat był zamknięty od tygodnia. Na bramie wisiała kartka, którą ktoś przykleił taśmą: „Czynne od ósmej”. Ojciec kazał mi ją wydrukować w punkcie ksero cztery lata temu.
Otworzyłem bramę. W środku pachniało smarem, benzyną i kurzem. Na podnośniku stał passat jakiegoś klienta, którego ojciec już nie zdążył odebrać. Obok, na wiadrze, leżała jego stara kurtka robocza, poplamiona olejem silnikowym. W kieszeni znalazłem paragon z Warzywniaka. Serek wiejski, chleb baltonowski, gazeta. Z datą dwa dni przed śmiercią.
Zadzwonił telefon. Matka.
– Znajdź kogoś, kto odkupi od ciebie ten zakład – powiedziała bez przywitania. – Pieniądze podzielisz z bratem. Ojciec nie miał prawa oddawać ci wszystkiego.
– Miał prawo – odpowiedziałem. – To jego podpis.
– Jego podpis, kiedy już nie myślał jasno. Był chory, nie wiedział, co podpisuje. A ty to wykorzystałeś.
Rozłączyła się.
Wróciłem do domu. Moja żona, Anita, czekała z obiadem. Nasza córka, Ola, rysowała przy stole i zapytała, czy dziadek naprawdę już nie przyjdzie na jej urodziny. Anita posłała mi spojrzenie, które znaczyło: nie teraz.
Przez następne dni matka dzwoniła codziennie. Za każdym razem inaczej: raz płakała, raz krzyczała, raz mówiła, iż ojciec obiecał jej warsztat na dwudziestą piątą rocznicę ślubu. Że niby to miała być jej emerytura, jej zabezpieczenie. Że ojciec kiedyś powiedział przy obiedzie, iż mogliby sprzedać zakład i kupić domek nad Zalewem Zegrzyńskim. Marek dzwonił rzadziej, ale za to krótko:
– Stary, zrób coś z tym, bo matka nie śpi po nocach.
W czwartek nie wytrzymałem. Wziąłem dokumenty od notariusza i pojechałem do matki bez zapowiedzi. Tym razem w kuchni pachniało świeżym barszczem. Brat siedział przy stole i obierał ziemniaki. Podniósł wzrok, ale nic nie powiedział.
– Przeczytajcie – położyłem testament na stole. – Paragraf piąty. Ojciec zostawił warsztat mnie, ale mieszkanie i czterysta osiemdziesiąt tysięcy zostają tobie. Całość. Nie musisz sprzedawać. Masz z czego żyć do końca.
Matka choćby nie spojrzała na papiery.
– Ja nie chcę jego pieniędzy. Ja chcę, żeby było sprawiedliwie. Warsztat należał nam obojgu. Pracowałam w nim przez dziesięć lat, zanim ty jeszcze nie poszedłeś do szkoły. Prowadziłam faktury, zanim Marek się urodził.
– Mamo, ojciec podjął decyzję. Dorosłą, świadomą. Notariusz potwierdził, iż był w pełni władz umysłowych.
– A ty byłeś przy tym podpisaniu, prawda? – uniosła głos. – Podwiozłeś go, prawda? Siedziałeś obok i nie powiedziałeś ani słowa!
To bolało, bo było prawdą. Podwiozłem go. Siedziałem w poczekalni. Ojciec poprosił, żebym z nim pojechał, bo nie czuł się pewnie za kierownicą. Nie wiedziałem, co podpisuje. Ale matka nie chciała tego słuchać.
– Oddaj warsztat Markowi – powiedziała. – On ma dwójkę dzieci i kredyt na trzydzieści lat. Ty masz dobrą pracę w korporacji. Nie potrzebujesz tego.
Marek odłożył ziemniak i oblizał palce.
– Mamo, ja tego nie chcę – powiedział.
– Cicho – machnęła ręką w jego stronę, nie patrząc na niego. – Ty się nie znasz.
Wyszedłem. Trzasnąłem drzwiami tak, iż w drzwiach naprzeciwko otworzył się judasz. Zszedłem po schodach, licząc stopnie. Trzydzieści siedem.
W nocy nie mogłem spać. Ola przyjechała do mnie po dziesięć minut, bo miała zły sen. To ja zwykle kładłem ją spać, kiedy była mała. Anita mówiła, iż mam do tego cierpliwość. Wziąłem ją na kolana i czytałem o Smoku Wawelskim. Zasnęła mi na ramieniu. Siedziałem z nią w ciemnym pokoju i myślałem o warsztacie.
Nazajutrz zrobiłem coś, czego nie planowałem. Zadzwoniłem do księgowej ojca, pani Haliny, tej, która prowadziła mu rachunki przez dwadzieścia lat. Zapytałem o stan zakładu. Okazało się, iż ojciec zostawił nie tylko podnośnik i klientów. Zostawił dług. Trzydzieści siedem tysięcy złotych zaległego VAT-u, dwa niezapłacone ZUS-y i kredyt obrotowy wzięty rok temu na remont dachu, o którym matka nie miała pojęcia.
Usiadłem na starym fotelu ojca, tym, na którym siadała matka z menażkami. Przetarłem twarz dłońmi.
A potem pojechałem do niej.
Tym razem nie zaczynałem od dokumentów. Zaparzyłem nam herbaty, takiej, jaką piła – mocnej, z cytryną i cukrem. Postawiłem na stole dwie szklanki. Matka patrzyła na mnie podejrzliwie.
– Czego chcesz?
– Pokazać ci coś. – Położyłem przed nią wydruki od księgowej. – To jest to, co odziedziczyłem. Trzydzieści siedem tysięcy długu. Prawie tyle samo, ile stopni prowadzi do twoich drzwi, liczyłem je wczoraj.
Patrzyła na papiery długo. Za długo.
– I myślisz, iż to coś zmienia? – zapytała w końcu.
– Tak. Bo skoro warsztat to dług, a nie majątek, to może przestaniesz myśleć, iż ojciec dał mi złoto, a tobie kamienie.
– Dług można spłacić – powiedziała cicho. – Dług to nie kara.
– Właśnie dlatego go nie oddam – powiedziałem. – Bo to nie jest nagroda. To jest robota. I zobowiązanie. Ojciec wiedział, iż ja to wezmę, a Marek by się załamał.
Marek. Zawsze był między nami. Młodszy o pięć lat, ukochany matki, nieudacznik, który nigdy nie utrzymał się dłużej niż rok w jednej pracy. Ale ojciec kochał nas obu. Po swojemu.
Matka wpatrywała się we mnie, jakbym powiedział coś w obcym języku.
– To ty nie chcesz go sprzedać? – zapytała.
– Nie. Chcę go utrzymać. Spłacić dług. Prowadzić go dalej. I chcę, żebyś przyszła w sobotę, usiadła w starym fotelu i zobaczyła, iż przez cały czas pachnie tam ojcem.
Zabrała szklankę z herbatą. Wypiła łyk. Twarz jej złagodniała, jakby herbata wróciła ją do jakiegoś dawnego czwartku.
– Przyjdę – powiedziała. – Ale nie będę siadać w fotelu. To jego miejsce.
W sobotę przyszła. Marek też. Siedzieli na wiadrach obróconych do góry dnem, jak za starych czasów, kiedy ojciec naprawiał samochody, a my z bratem bawiliśmy się w bitwę na szufelki do piasku. Otworzyłem bramę od ulicy. Słońce wpadło do środka, rozświetliło kurz w powietrzu.
Matka podeszła do podnośnika, przesunęła palcem po zimnej stali. Potem wyjęła z torebki kartkę, tę samą, którą ojciec przykleił na bramie cztery lata temu: „Czynne od ósmej”. Musiała ją zabrać, kiedy zamykali zakład po pogrzebie.
Oddała mi ją.
– Przypnij z powrotem – powiedziała. – I zmień godziny. Od siódmej. Ojciec i tak zawsze zaczynał o siódmej, nie wiem, po co ta ósma.
I poszła. Marek został jeszcze chwilę. Powiedział, iż matka schudła od pogrzebu cztery kilo. Że w nocy gada przez sen, wywołuje ojca po imieniu.
Wieczorem siedziałem w warsztacie sam. Zamówiłem pizzę, zjadłem na biurku ojca. W starym radiu grała jakaś stacja, której ojciec słuchał przy pracy. Wziąłem do ręki kurtkę roboczą z wiadra. Wciąż była w niej jego zapach. Smar, papierosy, pot.
Zadzwoniła Anita. Ola nie mogła zasnąć, pytała, czy przyjadę.
Zgasiłem światło, zamknąłem bramę na klucz. Przykleiłem kartkę od matki z powrotem na bramie. Tylko poprawiłem markerem: „Czynne od siódmej”.
Szedłem do auta i liczyłem kroki. Dwadzieścia dwa od bramy do furtki. Nie wiem, po co liczyłem. Ojciec też zawsze coś liczył – stopnie, klientów, lata. Mówił, iż dopóki liczysz, żyjesz.
Wsiadłem do fabii i pojechałem do córki.
