Pięćdziesiąt tysięcy złotych zadatku. Tyle sąsiad z góry wziął od faceta, który chciał kupić mieszkanie. Sama to słyszałam, bo u nas w bloku ściany są jak papier, a klatka schodowa niesie każdy dźwięk. Tomek, syn pani Haliny, mówił przez telefon, iż to już prawie załatwione, iż matka „i tak nic nie zrozumie, podpisze, gdzie trzeba”. A ja stałam pod drzwiami, bo akurat wracałam z warzywniaka z siatką ziemniaków, i udawałam, iż szukam kluczy.
Pani Halina mieszkała nade mną od trzydziestu lat. Wprowadziła się z mężem, Andrzejem, jeszcze za komuny. Andrzej umarł osiem lat temu, a ona została sama w trzypokojowym mieszkaniu na czwartym piętrze. Dwa lata temu przepisała mieszkanie na Tomka, bo tak jej doradziła synowa. „Żeby nie było podatku, mamo, żeby nie było kłopotów”. Pamiętam, jak mi to opowiadała, stojąc na klatce z reklamówką, a w oczach miała coś, co brałam wtedy za ulgę. Teraz wiem, iż to był strach.
Zaczęło się od drobiazgu. Któregoś dnia wyszłam wyrzucić śmieci i zobaczyłam, iż na wycieraczce przed drzwiami pani Haliny leżą klucze. Zwykłe, na kółku, z breloczkiem w kształcie serca — taki sam, jaki kiedyś przywiozła jej wnuczka znad morza. Klucze leżały na wycieraczce, a z mieszkania dobiegały głosy. Nie kłótnia, nie krzyk. To było gorsze. Tomek mówił spokojnie, jakby tłumaczył dziecku: „Mamo, to już nie jest twoje. Nie masz po co tu wracać”. A Karolina, jego żona, dodała: „Przecież umowa była jasna”. Pani Halina nic nie odpowiedziała. Tylko usłyszałam, jak coś cicho stuknęło o podłogę, a potem trzasnęły drzwi.
Zeszła po schodach powoli, trzymając się poręczy. Miała na sobie stary płaszcz, ten sam, w którym chodziła na spacery z Andrzejem. W ręce niosła siatkę z chlebem i mlekiem. Zatrzymała się na półpiętrze, spojrzała na mnie, ale nie powiedziała ani słowa. Ja też nic nie powiedziałam, bo co tu mówić. Wróciłam do siebie, ale przez cały wieczór słyszałam, jak na górze ktoś przesuwa meble. Pomyślałam, iż zaczęli remont, żeby szybciej sprzedać.
Następnego dnia znowu zobaczyłam panią Halinę. Tym razem stała przed domem, przy furtce, i patrzyła w okna swojego mieszkania. Zza firanki wyglądała Karolina. choćby nie próbowała się schować. Pani Halina stała tak może kwadrans, a potem podeszła do ławki, usiadła obok mnie i powiedziała cicho: „Zabrał mi klucze”. Pokazała dłonie — puste, z odgniecionym śladem po rączce siatki. „Wie pani, co to znaczy, kiedy własne dziecko zabiera klucze do domu, w którym pani urodziła tego chłopaka?” Nie odpowiedziałam. Zamiast tego zaproponowałam herbatę. Zgodziła się.
U mnie w kuchni powiedziała coś, co wtedy wzięłam za żal, a co okazało się planem. „Pamiętam, jak Andrzej mówił, żebym nigdy nie przepisywała mieszkania. Mówił: Halina, to twój dach. Ja nie zdążyłam go posłuchać”. Potem wstała, podziękowała i wyszła. Myślałam, iż pójdzie do syna, ale zamiast tego skręciła w stronę przystanku. Autobus podjechał po kilku minutach. Wsiadła i odjechała w kierunku centrum.
Nie wiedziałam, co robić. Mogłam pójść na górę i powiedzieć Tomkowi, iż matka pojechała do miasta, ale nie zrobiłam tego. Siedziałam na ławce do wieczora, bo akurat zepsuła się lampa w podwórzu i nikt nie przychodził naprawić, a ja nie miałam siły wracać do ciemnego mieszkania. Dopiero koło ósmej zobaczyłam, jak pani Halina wysiada z taksówki. Niosła teczkę z dokumentami — taką starą, skórzaną, którą Andrzej kupił kiedyś na bazarze. Teczka była wypchana papierami.
Podeszła do mnie. „Jadwiga, niech pani mi powie, czy notariusz może cofnąć darowiznę?” — zapytała, a ja tylko wzruszyłam ramionami. Skąd miałam wiedzieć? Ale ona nie czekała na odpowiedź. Wyciągnęła z teczki plik papierów i pokazała mi jeden: „Zapis sądowy. Mówi, iż jeżeli obdarowany nie wypełnia zobowiązania, można odebrać darowiznę. Tomek zobowiązał się do zapewnienia mi dożywotniego mieszkania. Wypisane czarno na białym.” Przewróciła stronę i palcem wskazała punkt. Nie umiałam tego przeczytać, ale zobaczyłam pieczątkę i podpis.
Pani Halina uśmiechnęła się pierwszy raz od tygodnia. „Pojechałam do sądu. Złożyłam pozew. Jutro rano komornik ma przyjechać, żeby zrobić zabezpieczenie. Ale najpierw muszę iść do banku i zablokować konto. Tomek ma pełnomocnictwo, które mu dałam, jak byłam w szpitalu. Muszę je cofnąć.” Schowała papiery do teczki, a ja zapytałam, czy ma siłę na to wszystko. „Nie mam siły. Ale mam rację.” — odpowiedziała i weszła do klatki.
Tej nocy nie spałam. Słyszałam, jak na górze ktoś chodzi, jak otwierają się i zamykają drzwi, jak Tomek krzyczy przez telefon: „Nie może pan tego zrobić, to moja matka, nie rozumie, co podpisuje!”. Potem cisza. Taka cisza, iż aż dzwoniło mi w uszach.
Rano zeszłam na dół, żeby wziąć gazetę. Przed klatką stał samochód komornika. Obok niego pani Halina w tym samym płaszczu, ale już nie z siatką — z tą skórzaną teczką. Wyglądała, jakby szła do pracy. Tomek i Karolina stali we drzwiach mieszkania. Karolina trzymała w ręku telefon i krzyczała coś o tym, iż to wszystko ich, iż mają umowę przedwstępną, iż stracą pięćdziesiąt tysięcy zadatku. Tomek milczał. Patrzył na matkę, ale ona nie patrzyła na niego. Patrzyła na drzwi.
Komornik coś tłumaczył, a pani Halina wyjęła z teczki jeden dokument. „Proszę to podpisać.” — powiedziała do syna. „To zrzeczenie się roszczeń. Podpisujesz i idziesz.” Tomek wziął długopis. Widziałam z daleka, jak mu się ręka trzęsie. Podpisał, rzucił długopis na podłogę i zszedł po schodach, nie oglądając się. Karolina poszła za nim, ciągnąc walizkę. Na wycieraczce przed drzwiami został tylko breloczek w kształcie serca.
Pani Halina podniosła go, włożyła do kieszeni płaszcza i weszła do mieszkania. Po chwili wyszła na balkon. „Jadwiga! Niech pani wejdzie na górę, zaparzę kawy.” — zawołała. Poszłam. W kuchni stała zaparzaczka, a na stole leżały nowe klucze, jeszcze w folii. „Wymieniłam zamki. Teraz to znowu mój dach.” — powiedziała i nalała wrzątku.
Chciałam zapytać, jak się czuje, ale zamiast tego sięgnęłam po cukiernicę. Była pusta. Pani Halina zauważyła i roześmiała się krótko. „Wiesz, co jest najśmieszniejsze? Oni choćby cukier zabrali. Myśleli, iż wyjdę i nie wrócę.” Potem otworzyła szafkę pod zlewem i wyjęła nową paczkę. „Kupiłam po drodze. Pięć złotych. Resztę mam w banku. Na czarną godzinę. Ale ta godzina już minęła.”
Siedziałyśmy w kuchni do południa. Pani Halina wyjęła z teczki wszystkie papiery i ułożyła je w trzy kupki. „To do sądu, to do banku, a to do archiwum.” — mówiła, jakby od lat pracowała w kancelarii. Potem wzięła jeden dokument, ten z pieczątką, i przykleiła magnesem do lodówki. „Żeby pamiętać, iż nie wszystko, co dajesz, wraca.”
Wyszłam od niej po pierwszej. Na klatce wciąż unosił się zapach walerianowych kropli, które pani Halina brała na serce. Pod moimi drzwiami leżał listonosz zostawił awizo. Wzięłam je i schowałam do kieszeni. Nie otworzyłam. Po prostu zeszłam na dół i usiadłam na ławce. Obok biegał pies sąsiada z parteru, mały kundel, który zawsze szczekał na gołębie. Tym razem nie szczekał.
A pani Halina została w mieszkaniu. Tydzień później widziałam, jak wstawia nowe firanki. Karolina i Tomek wynajęli kawalerkę na obrzeżach Krakowa. Podobno stracili zadatek, bo umowa przedwstępna była ważna, a mieszkanie nie było już na sprzedaż. Pięćdziesiąt tysięcy poszło z dymem. Ale to już nie moja sprawa. Ja tylko podałam herbatę. No i raz klucze leżały na wycieraczce.
