Nie trzeba ich szukać – są w patelni, w jednorazowym kubku na kawę, w kurtce przeciwdeszczowej i w impregnacje do butów. PFAS, czyli syntetyczne związki chemiczne stosowane przemysłowo od lat 40. XX wieku, przez dekady były ulubieńcem producentów. Teraz Unia Europejska przeprowadza jeden z największych zakazów chemicznych w swojej historii. Pierwsze produkty znikną z rynku już 12 sierpnia 2026 roku.
Flaga Unii Europejskiej powiewająca przed siedzibą wspólnoty. | Fot. Shyutterstock.Czym są PFAS i dlaczego nie da się ich pozbyć z organizmu?
PFAS to rodzina ponad 10 000 syntetycznych związków opartych na wiązaniu węgiel-fluor – jednym z najsilniejszych w chemii organicznej. To wiązanie sprawia, iż substancje te nie rozkładają się ani w glebie, ani w wodzie, ani w ludzkim ciele. Kumulują się przez całe życie, stąd ich przydomek „wieczne chemikalia”. Przemysł cenił je za wodoodporność, odporność na tłuszcz i wytrzymałość termiczną – dlatego przez dekady trafiały wszędzie: do powłok teflonowych na patelniach i garnkach, wodoodpornych membran w odzieży sportowej, impregnatów do butów i odzieży, jednorazowych opakowań kontaktujących się z żywnością, kosmetyków (podkłady, mascary, kremy z filtrem), pian gaśniczych i izolacji elektrycznych.
Badania naukowe wykazały powiązania między kumulacją PFAS w organizmie a uszkodzeniem wątroby, podwyższonym cholesterolem, zaburzeniami tarczycy, zwiększonym ryzykiem raka nerki i jądra, osłabieniem odporności u dzieci oraz chorobami układu krążenia. Komisja Europejska oszacowała roczne koszty zdrowotne chorób powiązanych z PFAS w całej UE na 52-84 miliardy euro – i to przy obecnym poziomie wiedzy naukowej, który wciąż jest niepełny. Organizacja PAN Europe wykazała, iż PFAS są wykrywalne w 79 proc. próbek wody kranowej w Europie, a stężenia często przekraczają proponowane przez UE limity bezpieczeństwa.
Już w sierpniu znikną kubki i pudełka na pizzę z PFAS
Najszybszy skutek poczują konsumenci i branża gastronomiczna. Na mocy Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2025/40 (PPWR), od 12 sierpnia 2026 roku żadne opakowanie mające bezpośredni kontakt z żywnością nie może zawierać PFAS. Limity są praktycznie eliminacyjne. W praktyce z rynku muszą zniknąć: papierowe pudełka do pizzy z powłoką tłuszczo- i wodoodporną, torebki na frytki i fast food z powłoką PFAS, jednorazowe kubki na napoje z powłoką PFAS oraz papier do pieczenia i pergaminy z powłoką PFAS.
Co ważne – nie ma okresu przejściowego na stare zapasy. Opakowania wyprodukowane przed sierpniem, ale niespełniające norm, nie mogą być od tej daty wprowadzane na rynek. Dla tysięcy restauracji, kawiarni i punktów fast food w Warszawie – największym rynku gastronomicznym w Polsce – oznacza to konieczność natychmiastowej weryfikacji dostawców. Inspekcja Handlowa będzie uprawniona do kontroli zgodności.
Co już zakazano – historia sięga 20 lat wstecz
Walka UE z PFAS nie zaczyna się teraz – Bruksela eliminuje kolejne związki z tej rodziny od ponad 2 dekad. PFOS (kwas perfluorooktanosulfonowy) objęty został zakazem na mocy Rozporządzenia (WE) nr 850/2004. PFOA (kwas perfluorooktanowy), który kiedyś stosowano przy produkcji teflonu, zakazano w 2020 roku – dlatego nowoczesne patelnie teflonowe (PTFE) PFOA już nie zawierają. W lutym 2023 roku zakaz objął kolejne długołańcuchowe kwasy perfluorokarboksylowe C9-C14. W kwietniu 2026 roku wszedł w życie zakaz stosowania PFHxA w produktach konsumenckich – w tym impregnatach do odzieży i obuwia oraz niektórych kosmetykach, na mocy Rozporządzenia Komisji (UE) 2024/2462 zmieniającego Załącznik XVII do rozporządzenia REACH.
Schemat zawsze był ten sam: producenci zastępowali zakazany związek innym z tej samej rodziny PFAS. Problem wracał. Dlatego teraz UE chce zakazać całej klasy naraz.
Wielki zakaz od 2027 roku – 10 000 substancji jednocześnie
W marcu 2026 roku Komitet Oceny Ryzyka Europejskiej Agencji Chemikaliów (ECHA) przyjął projekt opinii dotyczący powszechnego zakazu całej klasy PFAS, złożony przez Niemcy, Danię, Holandię, Norwegię i Szwecję. Propozycja uPFAS obejmuje wszystkie 10 000 związków z tej rodziny. Głosowanie w Komitecie REACH oraz w Parlamencie Europejskim przewidziane jest na początek 2027 roku. Po uchwaleniu zakazu zaczną biec okresy przejściowe – od 18 miesięcy do 13,5 roku w zależności od sektora. Najdłużej PFAS zostaną w zastosowaniach, dla których nie ma jeszcze alternatyw: w medycynie (membrany do dializ, implanty), przemyśle półprzewodnikowym, lotnictwie, energetyce wodorowej i obronności.
Straże pożarne mają czas do 23 kwietnia 2027 roku na wycofanie pian gaśniczych zawierających PFAS (tzw. AFFF) z gaśnic przenośnych – na mocy Rozporządzenia Komisji (UE) 2025/1988. Dla Warszawy z dziesiątkami remiz w 17 dzielnicach to logistyczne wyzwanie, które wymaga planowania już teraz.
Patelnia, kurtka, kosmetyk – czy naprawdę trzeba wyrzucać?
Odpowiedź jest mniej dramatyczna niż sugerują nagłówki. Patelnia teflonowa – PTFE (teflon) przez cały czas jest legalny, a PFOA zakazano już w 2020 roku. jeżeli powłoka jest w dobrym stanie, można jej używać. Zarysowana lub łuszcząca się powłoka uwalnia mikroczęstki – wtedy należy ją wymienić. Nie przegrzewaj pustej patelni powyżej 260°C. Kurtka wodoodporna – kontakt PFAS ze skórą przez odzież jest marginalnym źródłem narażenia w porównaniu z żywnością i wodą. Wyrzucanie kurtki przed jej zużyciem jest ekologicznie absurdalne. Przy zakupie nowej szukaj oznaczeń „PFC-free” lub „PFAS-free” – to dziś rynkowy standard dużych marek outdoorowych. Kosmetyki – tu warto czytać składy. PFAS ukrywają się pod nazwami zawierającymi słowa „PTFE”, „perfluoro-” lub „fluoro-„. Dotyczy głównie podkładów, mascarzy i kremów z filtrem w formule „długotrwałej”.
Co to oznacza dla Ciebie w Warszawie?
Krakowka w Warszawie pochodzi z ujęć infiltracyjnych na Wiśle i z Jeziora Zegrzyńskiego zasilanego Narwią i Bugiem – oba źródła są teoretycznie narażone na spływ PFAS z terenów przemysłowych i rolniczych. Dyrektywa UE 2020/2184 nakazała państwom członkowskim wdrożenie monitoringu PFAS w wodzie pitnej do 12 stycznia 2026 roku. MPWiK nie publikuje dotychczas wyników tego monitoringu w podziale na konkretne związki – masz prawo zapytać o te dane. jeżeli chcesz działać ostrożnie, filtr z węglem aktywnym lub wymiana jonowa skutecznie redukują PFAS z wody kranowej. jeżeli prowadzisz restaurację lub punkt gastronomiczny – masz 2 miesiące na sprawdzenie, czy Twoje opakowania kontaktowe z żywnością spełniają wymogi PPWR. Dostawca powinien wystawić deklarację zgodności. Brak weryfikacji to realne ryzyko kontroli i sankcji ze strony Inspekcji Handlowej.
