Görlitz – co warto zobaczyć? Najpiękniejsze zabytki i atrakcje miasta

manawpodrozy.pl 3 tygodni temu

Görlitz to najdalej na wschód wysunięte miasto w Niemczech. Do 1945 roku stanowiło jedną miejscowość ze Zgorzelcem. Dzisiaj miasta te rozdziela Nysa Łużycka, która stanowi naturalną granicę między Polską a Niemcami. Do Görlitz wróciliśmy po kilku latach, by ponownie pospacerować po jednej z najpiękniejszych starówek w Niemczech i sprawdzić, co poza zabytkowym centrum ma do zaoferowania to niezwykłe miasto. Choć podczas pierwszej wizyty największe wrażenie zrobiły na nas doskonale zachowane kamienice i klimatyczne uliczki, tym razem postanowiliśmy spojrzeć na Görlitz szerzej. Oprócz historycznego centrum odwiedziliśmy także miejsca, które pokazują zupełnie inne oblicze regionu – od filmowych plenerów, przez rodzinne atrakcje, aż po Jezioro Berzdorfer See i wygasły wulkan Landeskrone.

Görlitz nie jest dużym miastem i najważniejsze atrakcje starówki można zobaczyć podczas jednego dnia zwiedzania. jeżeli jednak chcecie odwiedzić także Berzdorfer See, Landeskrone lub zoo, warto zaplanować tutaj cały weekend.

Na czym polega wyjątkowość Görlitz?

Przez kilkaset lat swojego istnienia, Görlitz miało wyjątkowo dużo szczęścia. choćby w czasie II wojny światowej, gdy okoliczne miejscowości zostały zbombardowane, w Görlitz uszkodzone zostały jedynie mosty na Nysie Łużyckiej. Dzięki temu, iż działania wojenne omijały to miasto, może one poszczycić się mianem najbogatszej w zabytki niemieckiej miejscowości. W tym 55-tysięcznym mieście znajduje się prawie 4 tysięcy obiektów, które podlegają ochronie konserwatora zabytków. Co ważne, obiekty te są odrestaurowane. Stąd, spacerując po mieście, możemy nie tylko stwierdzić, iż jest ono piękne, ale przede wszystkim bardzo ciekawe, gdyż na każdym kroku możemy odkryć coś, co może nas zaskoczyć.

Zwiedzając miasto, natrafiamy na obiekty zarówno gotyckie, jak i renesansowe, barokowe, czy z okresu secesji. To świadczy o tym, iż miasto przez kilkaset lat nie ulegało większym zniszczeniom, a zabytki, które możemy oglądać, są namacalnym tego świadkiem. Szczególnie warte uwagi są kamienice znajdujące się na Starym Mieście, które służyły pierwotnie za domy handlowe. Przez swoją unikatową budowę aspirują one o wpis na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

O wyjątkowości Görlitz przekonali się także producenci filmowi. Miasto służyło za scenografię do prawie 100 filmów. Co ciekawe, jeden z nich – The Grand Budapest Hotel otrzymał aż cztery Oscary, w tym jeden za scenografię, za którą służyły ulice i budynki znajdujące się w Görlitz.

Co zobaczyć w Görlitz? Plan zwiedzania

Stare Miasto w Görlitz w porównaniu do starówek innych, dużych miejscowości, jest stosunkowo małe. Jednak niech to Was nie zwiedzie. Spacerując po tutejszych ulicach, praktycznie na każdym budynku możemy dostrzec coś, co przyciągnie naszą uwagę. Często za takimi detalami stoi wyjątkowa historia, którą warto poznać. Dlatego nie możemy Wam powiedzieć, ile czasu potrzebujecie na zwiedzanie Görlitz. Najlepiej, byście spokojnie podążali swoim tempem i pozwolili zagubić się w uliczkach, wypełnionych pięknymi zabytkami, skrywającymi w sobie sporo tajemnic. W takim razie, od czego zacząć zwiedzanie Görlitz?

1. Most Staromiejski w Goerlitz

Most Staromiejski łączy polski Zgorzelec z niemieckim Görlitz. Powstał on w 2004 roku w miejsce wysadzonego przez wycofujących się za lewy brzeg Nysy Kłodzkiej Niemców, na początku maja 1945 roku. Most Staromiejski jest udostępniony tylko i wyłącznie do ruchu pieszego, ale to właśnie nim spora rzesza turystów podąża do Görlitz, by rozpocząć zwiedzanie tego miasta.

Przechodząc przez Most Staromiejski, naszym oczom ukazuje się kościół św. Piotra i Pawła z wysokimi na 84 metry wieżami. Po lewej stronie kościoła budynkiem równie wartym uwagi jest Waidhaus. To najstarszy świecki budynek w całym Görlitz. Przez wieki jego funkcja zmieniała się, jednak jego teraźniejsza nazwa nawiązuje do czasów, gdy służył za skład sukna oraz miejsce pracy sukienników.

2. Kościół św. Piotra i Pawła w Goerlitz

Z mostu staromiejskiego udajemy się pod drzwi kościoła św. Piotra i Pawła. Ta potężna świątynia, którą dzisiaj możemy podziwiać, została wzniesiona pod koniec XV wieku w miejscu późnoromańskiej bazyliki zbudowanej ok. 1230 roku. Z pierwotnego kościoła ostał się jedynie zachodni fragment kościoła z bogato zdobionym portalem. Kościół św. Piotra i Pawła w Görlitz jest największym halowym kościołem w Saksonii.

To, co rzuca się w oczy po wejściu do tego kościoła, to wyjątkowe sklepienie, powstałe w latach 1491-97. Koniecznie musicie także popatrzeć na znajdujące się w świątyni organy. Prospekt organowy, jaki możemy oglądać, pochodzi z 1703 roku. Na nim znajdowały się słynne organy Caspariniego zbudowane z piszczałek. Dzisiaj możemy oglądać ich wierną kopię. Piszczałki układają się w kształt rozchodzących się promieni słonecznych, przez co nazywane są organami słonecznymi. Oryginalne piszczałki pochodzące z pierwotnych organów można zobaczyć w jednej z gablot znajdujących się w kościele.

3. Rynek Dolny w Görlitz (niem. Untermarkt)

W niedalekiej odległości od kościoła św. Piotra i Pawła znajduje się Rynek Dolny. Od kilkuset lat stanowi on centrum życia społecznego. To właśnie przy rynku dolnym ulokowano unikatowe domy halowe z wysokimi sklepieniami krzyżowymi. Umożliwiały one wjazd do środka wozem zaprzęgniętym przez konie, którymi dostarczano kupcom towary.

Kamienice nie służyły jedynie do handlowania, ale pełniły także funkcje mieszkalne oraz były miejscami, do których kupcy zapraszali przybyłych do Görlitz z całego świata gości. Domy halowe w większości stanowią dzisiaj własność prywatną, dlatego nie jest możliwe wejście do nich. Jeśli, jednak uda Wam się “wetknąć” do nich swój ciekawski nos, to koniecznie zwróćcie uwagę na ich wyjątkową architekturę.

Jedynym domem halowym, który jest w pełni udostępniony dla turystów jest Schönhof. Został on wzniesiony w XV wieku, przez co jest on najstarszym mieszczańskim domem w całym Görlitz. Charakteryzuje się on unikalną na tle innych kamienic elewacją o czerwonym kolorze. W jego wnętrzu znajduje się Muzeum Śląskie.

Można poznać w nim dzieje całego Śląska, a także zobaczyć wiele eksponatów, które nawiązują do jego historii. Jednak warto zwrócić uwagę nie tylko na wystawy, ale i na bogato zdobione, drewniane sklepienia. Są to oryginalne sklepienia z XVI wieku. Przemierzając kolejne pomieszczenia Schönhof możemy także natrafić na oryginalne malowidła na ścianie, czy pozostałości po pięknie zdobionych portalach.

Będąc na Rynku Dolnym koniecznie, należy także zwrócić uwagę na budynek dawnej apteki ratuszowej (niem. Ratsapotheke). W jej wnętrzach już nie zakupimy leków, ale możemy się napić kawy, czy zjeść pyszne ciasto. To, co jednak najciekawsze w tym budynku, znajduje się na jego elewacji. Chodzi o wyjątkowy zegar słoneczny, który nie tylko wskazuje godzinę, ale i daje możliwość zaobserwowania na niebie poszczególnych planet. Działanie tego zegara jest jednak na tyle skomplikowane, iż skorzystać z niego mogą tylko ci, którzy zapoznają się ze szczegółowym opisem jego funkcjonowania.

Tuż obok apteki ratuszowej znajduje się tzw. Łuk Szeptów. Tak nazywany jest portal zdobiący wejście do jednej z kamienic. Wyobraźcie sobie, iż szepcząc słowa po jednej jego stronie, bez problemu można je usłyszeć po drugiej stronie. Natomiast nic nie usłyszy ten, który będzie stał pośrodku. Na środku rynku stoi budynek Wagi Miejskiej, czyli jeden z ważniejszych obiektów w handlowej historii miasta. W centralnej części rynku znajduje się także fontanna z posągiem Neptuna. Przypomina ona nieco tą, którą można zobaczyć na Długim Targu w Gdańsku.

Spacerując po Rynku Dolnym, z pewnością Waszą uwagę przykuje budynek Nowego Ratusza. Został on wybudowany w 1903 roku w stylu neorenesansowym, stąd idealnie wpisuje się w XVI-wieczną zabudowę rynku. Na jego fasadzie z pewnością dostrzeżecie herby 6 miast (Bautzen, Kamenz, Lubań, Löbau, Zittau, Görlitz), które tworzyły Górnołużycki Związek Sześciu Miast.

Tuż obok niego znajduje się starszy o prawie 400 lat budynek Starego Ratusza. Jest on udostępniony do zwiedzania dla turystów. W jego trakcie do pokonania mamy 191 schodów, które wyprowadzają nas na taras widokowy. Rozpościera się z niego widok na miasto, polski Zgorzelec i najbliższą okolicę. Wchodząc do budynku ratusza, po lewej stronie mijamy pochodzący z XVI wieku posąg Temidy.

Co ciekawe, nie ma ona zasłoniętych oczu. Miało to podkreślić fakt, iż wyroki wydawane w Görlitz były sprawiedliwe. Warto również spojrzeć na fasadę starego ratusza. Znajdziemy na niej dwa zegary. Na jednym z nich umiejscowiona została głowa dawnego strażnika miasta. Ma on zasłonięte oczy, ponieważ, kiedy pełnił służbę, miał zasnąć, a w tym czasie pożar strawił miasto. Powyżej drugiego zegara znajduje się natomiast figura złotego lwa – symbolu Görlitz.

Zobacz także: Drezno w jeden dzień – co warto zobaczyć?

4. Muzeum Historii i Kultury w Domu Barokowym w Goerlitz

Podążając z Rynku Dolnego ulicą Neißestraße w kierunku Mostu Staromiejskiego, trudno przeoczyć okazały Dom Barokowy z 1726 roku. W jego wnętrzu mieści się Muzeum Historii i Kultury, które pozwala lepiej poznać dzieje Görlitz i całych Górnych Łużyc. Oprócz interesujących wystaw warto zwrócić uwagę na doskonale zachowane barokowe wnętrza, które same w sobie są jedną z największych atrakcji tego miejsca.

Szczególne wrażenie zrobiła na nas Górnołużycka Biblioteka Nauk. Jej bogate zbiory oraz zabytkowe wnętrza sprawiają, iż jest to jedno z najbardziej klimatycznych miejsc w całym mieście. W bibliotece zgromadzono również dzieła Jakuba Böhmego – najsłynniejszego mieszkańca Görlitz, filozofa i mistyka, którego myśl wywarła wpływ na europejską kulturę.

Tuż obok Domu Barokowego znajduje się tzw. Dom Biblijny, którego fasadę zdobią płaskorzeźby przedstawiające sceny ze Starego i Nowego Testamentu. Spacerując dalej ulicą Neißestraße, warto zwrócić uwagę na kolejne kamienice kupieckie. Dziś mieszczą się w nich restauracje, kawiarnie i galerie sztuki, jednak przez stulecia były one świadkami handlowej świetności Görlitz leżącego przy słynnym szlaku Via Regia.

Czytaj także: Budziszyn – co warto zobaczyć?

5. Rynek Górny (niem. Obermarkt)

Z Rynku Dolnego spacerując ulicą Bruderstraße możemy podziwiać kolejne z kamienic kupieckich leżących przy szlaku via regia. To królewski szlak handlowy łączący Kijów z Santiago de Compostela w Hiszpanii. Dzięki jego przebiegowi przez Görlitz miasto rozwijało się i było jednym z najważniejszych ówcześnie miast handlowych na Śląsku. Przemierzając tą ulicą, docieramy do Rynku Górnego. To drugi centralny plac w mieście. Jest on otoczony głównie kamienicami pochodzącymi z okresu baroku. Pod numerem 32 odnajdziemy natomiast Centrum Informacji Turystycznej. Możemy w nim nie tylko zasięgnąć wiedzy na temat miasta, ale i zamówić przewodnika, również w języku polskim.

Przy rynku znajduje się także jeden z najstarszych kościołów w Görlitz. To świątynia ewangelicka pw. świętej Trójcy. jeżeli tylko będzie ona otwarta, to zdecydowanie warto zawitać w jej progi. Wówczas należy zwrócić uwagę na bogato zdobione sklepienia, a także zobaczyć wykonany ok. 1520 roku, ołtarz, zwany powszechnie Złotą Maryją. Po przeciwnej stronie rynku dojrzeć można natomiast wieżę obronną Reichenbach, będącą jedną z pozostałości po dawnych murach obronnych miasta.

Istnieje możliwość wejścia na jej taras widokowy, skąd rozpościera się widok na Stare Miasto. Tuż za nią znajduje się barbakan Kaisertrutz, w którym funkcjonuje jedna z filii Muzeum Historii i Kultury. Inną wieżą obronną, która przyciąga swą potęga jest tzw. Gruba Wieża. Ta pochodząca z połowy XIII wieku budowla ma 46 metrów wysokości, a jej ściany mają grubość sięgającą choćby 5 metrów!

Rynek Górny wraz z Rynkiem Dolnym jest miejscem odbywania się najważniejszych wydarzeń w mieście. To tutaj rozstawione są stragany w trakcie Śląskiego Jarmarku Świątecznego. Tutaj także odbywa się coroczny Festiwal Teatrów Ulicznych ViaThea, jak i Święto Starego Miasta. To ostatnie odbywa się równocześnie ze Świętem Jakubowym w polskim Zgorzelcu.

6. Poza murami Starego Miasta

Zwiedzanie Görlitz nie należy ograniczać tylko i wyłącznie do starówki. Również poza murami miejskimi jest mnóstwo miejsc, które są godne uwagi. Jednym z nich jest XII-wieczny kościół ewangelicko-augsburski św. Mikołaja. Tuż obok niego znajduje się cmentarz, na którym znajdują się groby mające po kilkaset lat. Jest tutaj także pochowany Jakub Böhme, o którym już wyżej wspominaliśmy.

W okolicach kościoła św. Mikołaja znajduje się także warta uwagi dzielnica rzemieślników. W niej możemy zobaczyć przepiękne renesansowe kamieniczki, w których mieszkali ci, którzy trudnili się wytwarzaniem różnorodnych dobrodziejstw. Będąc tutaj, koniecznie należy także odwiedzić replikę Grobu Pańskiego z Jerozolimy. Powstał on w 1504 roku z inicjatywy ówczesnego burmistrza Görlitz, który wrócił z pielgrzymki do Ziemi Świętej. Oprócz Grobu Pańskiego wzniesiono tutaj także dwupoziomową kaplicę św. Krzyża, która jest wzorowana na bazylice Grobu Pańskiego w Jerozolimie.

7. Görliwood

Görlitz nie bez powodu nazywane jest Görliwood. Ze względu na unikalną zabudowę i przepiękne, bardzo dobrze zachowane zabytki, było planem filmowym dla ponad 100 produkcji filmowych, z których aż 6 otrzymało Oscara! Kręcono tu takie hity kinowe, jak chociażby Bękart Wojny, Lektor, czy The Grand Hotel Budapest. Ten ostatni otrzymał najważniejszą nagrodę filmową za scenografię, co jest największym wyróżnieniem dla Görlitz.

Spacerując po Görlitz trudno czasami oprzeć się wrażeniu, iż już kiedyś widzieliśmy niektóre z tutejszych ulic i placów. Nic dziwnego – miasto regularnie wciela się w rolę innych europejskich metropolii. Kręcono tutaj sceny rozgrywające się między innymi w Paryżu, Berlinie czy Wiedniu. Dla mieszkańców i turystów przygotowano choćby specjalne trasy prowadzące śladami filmowych produkcji.

8. Zoo w Görlitz

Zoo w Görlitz jest nietypowe i kompletnie nie przypomina ogrodów zoologicznych, które znamy z Polski. Mimo iż znajduje się w samym centrum miasta i ma powierzchnię tylko 5 hektarów, to zaskoczyło nas bardzo pozytywnie. Znajduje się tutaj ok. 100 gatunków zwierząt, w tym panda mała, wielbłądy, jaki, koczkodany, czy bardziej bliskie nam zwierzęta jak kozy, krowy domowe, czy osiołki.

To, co wyróżnia zoo w Görlitz od innych ogrodów zoologicznych to nastawienie na edukację osób odwiedzających to miejsce. Można tu poznać rozwój poszczególnych gatunków, zrozumieć ich wzajemne relacje, a także dowiedzieć się, jak zanieczyszczanie środowiska może wpływać na ich życie. Co więcej, możemy sprawdzić swoje umiejętności w dojeniu krowy, czy posprzątać zagrodę kozom. Co ważne, prawie do wszystkich zwierząt można podejść na wyciągnięcie ręki. Możemy je karmić i z nimi obcować.

9. Görlitz Park Railway – zabytkowa kolejka w samym sercu miasta

Niewiele osób odwiedzających Görlitz wie, iż w mieście działa również zabytkowa kolejka parkowa. Wąskotorowa trasa o długości około kilometra przebiega przez tereny rekreacyjne położone niedaleko zoo Przejazd odbywa się niewielkimi pociągami, które od dziesięcioleci stanowią jedną z ulubionych atrakcji najmłodszych mieszkańców miasta. Choć przejazd trwa zaledwie kilka minut, pozwala spojrzeć na tę część Görlitz z zupełnie innej perspektywy. jeżeli odwiedzacie Görlitz z dziećmi, zdecydowanie warto uwzględnić tę atrakcję w swoich planach.

10. Landeskrone – wygasły wulkan górujący nad Görlitz

Spacerując po ulicach Görlitz trudno nie zauważyć charakterystycznego wzgórza wznoszącego się na południowych obrzeżach miasta. To Landeskrone, czyli wygasły wulkan będący jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli okolicy. Wznosi się on na wysokość 420 m n.p.m. i od wieków stanowi naturalny punkt orientacyjny dla mieszkańców regionu.

Na szczyt prowadzi kilka oznakowanych ścieżek, a samo wejście nie jest szczególnie wymagające. Nagrodą za krótki wysiłek są rozległe widoki na Görlitz, dolinę Nysy Łużyckiej oraz Jezioro Berzdorfer See. Przy dobrej pogodzie można dostrzec także pasma górskie leżące na pograniczu Niemiec, Polski i Czech.

Landeskrone to nie tylko świetny punkt widokowy, ale również miejsce o wyjątkowej historii geologicznej. Wzgórze powstało miliony lat temu w wyniku działalności wulkanicznej i do dziś pozostaje jednym z najciekawszych świadectw burzliwej przeszłości tego regionu. Nic dziwnego, iż od lat jest jednym z ulubionych miejsc spacerowych mieszkańców Görlitz.

11. Berzdorfer See – nad jezioro zamiast nad morze?

Choć Görlitz kojarzy się przede wszystkim z zabytkową starówką i filmową historią, zaledwie kilka kilometrów od centrum miasta znajduje się miejsce, które pokazuje zupełnie inne oblicze regionu. Berzdorfer See powstało na terenach dawnej kopalni odkrywkowej węgla brunatnego. Dziś trudno uwierzyć, iż jeszcze kilkadziesiąt lat temu pracowały tutaj ogromne maszyny górnicze. Po zakończeniu wydobycia wyrobisko zostało zalane wodą, tworząc jeden z największych akwenów rekreacyjnych na Pogórzu Łużyckim.

Jezioro bardzo gwałtownie stało się ulubionym miejscem wypoczynku mieszkańców Görlitz i okolic. Latem przyciąga plażami, marinami, wypożyczalniami sprzętu wodnego oraz licznymi miejscami do kąpieli. Jednak naszym zdaniem największą atrakcją jest możliwość aktywnego poznawania okolicy na rowerze.

Wokół całego jeziora poprowadzono liczącą około 16 kilometrów trasę rowerową. Dzięki dobrej nawierzchni i stosunkowo niewielkim przewyższeniom jest to świetna propozycja również dla rodzin podróżujących z dziećmi. Po drodze nie brakuje miejsc na odpoczynek, punktów widokowych i plaż, przy których można zrobić dłuższy postój. Trasa prowadzi zarówno w pobliżu linii brzegowej, jak i przez fragmenty, z których można podziwiać panoramę jeziora oraz okolicznych wzgórz.

Berzdorfer See to także doskonały przykład udanej przemiany krajobrazu poprzemysłowego. Jeszcze niedawno wydobywano tutaj węgiel brunatny, a dziś miejsce to przyciąga rowerzystów, spacerowiczów, żeglarzy i miłośników wypoczynku nad wodą. jeżeli planujecie spędzić w Görlitz więcej niż jeden dzień, warto zarezerwować przynajmniej kilka godzin na wizytę nad jeziorem. Właśnie tutaj najłatwiej przekonać się, iż okolice miasta mają do zaoferowania znacznie więcej niż tylko zabytki.

Szczególnie spodobało nam się to, iż to miejsce idealne na rodzinne, aktywne spędzanie czasu. Szeroka asfaltowa trasa, liczne miejsca odpoczynku i możliwość połączenia rowerowej wycieczki z plażowaniem sprawiają, iż Berzdorfer See świetnie sprawdza się podczas wyjazdu z dziećmi. Nad jeziorem znajdują się również place zabaw, punkty gastronomiczne i miejsca do kąpieli, dzięki czemu bez problemu można spędzić tutaj choćby cały dzień.

Co zobaczyć w Görlitz w jeden dzień?

Jeśli na zwiedzanie Görlitz macie tylko jeden dzień, warto skupić się przede wszystkim na historycznym centrum miasta. Spacer od Mostu Staromiejskiego przez kościół św. Piotra i Pawła, Rynek Dolny, ulicę Neißestraße oraz Rynek Górny pozwoli zobaczyć najważniejsze zabytki i poczuć wyjątkowy klimat miasta. Warto także wejść na wieżę Starego Ratusza lub odwiedzić jedno z tutejszych muzeów. To właśnie starówka sprawia, iż Görlitz uznawane jest za jedno z najpiękniejszych miast Niemiec.

Görlitz z dziećmi

Podczas rodzinnego wyjazdu do Görlitz nie trzeba ograniczać się wyłącznie do zwiedzania zabytków. Oprócz bardzo interesującego zoo, dużą atrakcją dla najmłodszych są place zabaw inspirowane światem Turisede. Drewniane wieże, mostki, tunele i elementy zachęcające do wspinaczki sprawiają, iż dzieci mogą spędzić tu długie godziny. jeżeli dodamy do tego bezpieczną trasę rowerową wokół jeziora, okaże się, iż Görlitz i jego okolice są świetnym pomysłem na rodzinny weekend.

Gdzie nocować w Görlitz?

Podczas pobytu w Görlitz zatrzymaliśmy się w Młodzieżowym Schronisku Görlitz, położonym praktycznie przy samym Dolnym Rynku. To bardzo dobra lokalizacja do zwiedzania miasta i okolic – większość najważniejszych zabytków można osiągnąć pieszo. Do dyspozycji gości jest parking oraz przechowalnia rowerów. Obiekt oferuje duże, przestronne pokoje rodzinne, a w cenę noclegu wliczone jest śniadanie. Warto jednak wiedzieć, iż w pokojach nie ma aneksów kuchennych ani ogólnodostępnej kuchni, co może mieć znaczenie dla rodzin podróżujących z małymi dziećmi.

Görlitz zachwyca zabytkami, filmową atmosferą i doskonale zachowaną starówką, ale warto pamiętać, iż jego największą siłą jest różnorodność. W ciągu jednego weekendu można spacerować po średniowiecznych uliczkach, odwiedzić miejsca znane z hollywoodzkich produkcji, wypoczywać nad Berzdorfer See, a następnie podziwiać panoramę regionu z wygasłego wulkanu Landeskrone. To właśnie połączenie historii, przyrody i aktywnego wypoczynku sprawia, iż Görlitz jest jednym z najciekawszych miast przy polsko-niemieckiej granicy.

Jeśli znalazłeś na naszym blogu poszukiwane przez Ciebie informacje, kolejną inspirację na wycieczkę, czy odpowiedź na nurtujące Ciebie pytanie, to będziemy niezwykle wdzięczni, gdy wrzucisz nam napiwek do naszej blogowej świnki skarbonki (kliknij w poniższy obrazek). Dziękujemy!!!

Idź do oryginalnego materiału