Zdrowie seksualne. Co to adekwatnie znaczy i jak o nie dbać?

Kiedy mówimy o zdrowiu seksualnym, pierwszym skojarzeniem często są infekcje przenoszone drogą płciową, prezerwatywy albo antykoncepcja. Wszystkie te kwestie są ważne, ale stanowią tylko część znacznie większej całości.

Światowa Organizacja Zdrowia definiuje zdrowie seksualne jako stan fizycznego, emocjonalnego, psychicznego i społecznego dobrostanu związanego z seksualnością. Oznacza to także możliwość przeżywania bezpiecznych i satysfakcjonujących doświadczeń seksualnych, wolnych od przymusu, dyskryminacji i przemocy.

Dlatego dbanie o zdrowie seksualne może oznaczać zrobienie testu na HIV czy zastosowanie prezerwatywy, ale również umiejętność powiedzenia „nie”, rozmowę o granicach, wybór odpowiedniej antykoncepcji, wiedzę o swoim ciele, możliwość czerpania przyjemności z seksu, dostęp do lekarza czy podjęcie decyzji, iż w danym momencie nie chcemy uprawiać seksu.

Co adekwatnie składa się na zdrowie seksualne?

Zdrowie seksualne dotyczy każdego człowieka i zmienia się razem z nami. Nie zaczyna się w momencie pierwszego stosunku i nie kończy wraz z okresem reprodukcyjnym. WHO podkreśla, iż pozostaje ważne przez całe życie, również w starszym wieku.

Obejmuje między innymi:

• wiedzę o swoim ciele i jego funkcjonowaniu,
• profilaktykę, diagnostykę i leczenie zakażeń przenoszonych drogą płciową,
• dostęp do antykoncepcji,
• możliwość decydowania o tym, czy i kiedy chcemy mieć dzieci,
• świadomą zgodę i respektowanie granic,
• bezpieczeństwo oraz wolność od przemocy seksualnej,
• możliwość czerpania przyjemności z seksualności,
• dobre samopoczucie związane z własnym ciałem i seksualnością,
• możliwość rozmowy o seksie, potrzebach i zdrowiu z osobą partnerską,
• dostęp do rzetelnych informacji oraz opieki medycznej.

WHO zwraca uwagę również na przyjemność seksualną. Analiza badań opublikowana przy współpracy WHO pokazała, iż edukacja dotycząca bezpieczniejszych zachowań seksualnych może być skuteczniejsza, kiedy mówi także o przyjemności, intymności i zgodzie, a nie wyłącznie o zagrożeniach.

Zdrowie seksualne to również zgoda

Możliwość przeżywania seksualności bez przymusu jest jednym z podstawowych elementów zdrowia seksualnego.

Zgoda powinna być dobrowolna i świadoma. Można ją wycofać w dowolnym momencie, również wtedy, gdy seks już się rozpoczął. Zgoda na jedną aktywność nie oznacza automatycznie zgody na inną, a wcześniejszy seks z daną osobą nie oznacza zgody na kolejny.

Ważna jest także możliwość rozmowy o zabezpieczeniu. Zgoda na seks z prezerwatywą nie jest tym samym co zgoda na seks bez niej.

Dobra komunikacja seksualna nie polega jednak tylko na ustalaniu, czego nie chcemy. Możemy również mówić o tym, co sprawia nam przyjemność, czego chcemy spróbować, co jest dla nas komfortowe i gdzie znajdują się nasze granice.

STI mogą dotyczyć każdej osoby aktywnej seksualnie

Jednym z najbardziej szkodliwych mitów dotyczących zdrowia seksualnego jest przekonanie, iż zakażenia przenoszone drogą płciową dotyczą wyłącznie określonych grup osób.

Do zakażenia może dojść u każdej osoby, która podejmuje aktywności seksualne umożliwiające transmisję danego patogenu. Znaczenie mają konkretne praktyki i ekspozycja, a nie to, jak ktoś wygląda, jakiej jest płci, orientacji czy w ilu związkach był.

WHO wskazuje ponad 30 bakterii, wirusów i pasożytów, które mogą przenosić się podczas kontaktów seksualnych. Wśród najważniejszych znajdują się między innymi chlamydioza, rzeżączka, kiła, rzęsistkowica, HPV, HSV, HIV i wirus zapalenia wątroby typu B. Część tych zakażeń można całkowicie wyleczyć, inne można skutecznie kontrolować lub im zapobiegać.

„Przecież nic mi nie jest”. Brak objawów nie wyklucza zakażenia

To jedna z najważniejszych rzeczy, które warto wiedzieć o STI: wiele zakażeń nie daje wyraźnych objawów.

WHO zwraca szczególną uwagę na zakażenia bezobjawowe u kobiet oraz zakażenia zlokalizowane poza narządami płciowymi, na przykład w gardle czy odbytnicy.

Jeśli objawy się pojawiają, mogą obejmować między innymi nietypową wydzielinę z pochwy lub cewki moczowej, ból albo pieczenie podczas oddawania moczu, owrzodzenia, pęcherzyki, brodawki, świąd czy ból w podbrzuszu.

Nie można jednak stwierdzić, czy ktoś ma STI, patrząc na tę osobę. Nie można też wykluczyć zakażenia, tylko dlatego, iż nie zauważyliśmy żadnych zmian.

Czy każda osoba aktywna seksualnie powinna regularnie robić wszystkie testy?

Nie ma jednego zestawu badań i jednej częstotliwości odpowiedniej dla wszystkich.

Zakres testów zależy między innymi od wieku, rodzaju kontaktów seksualnych, nowych lub wielu osób partnerskich, stosowanych metod zabezpieczenia, wcześniejszych STI, ciąży oraz innych czynników ryzyka. Międzynarodowe wytyczne rekomendują częstsze badania określonym grupom, podczas gdy u innych osób zakres diagnostyki ustala się indywidualnie.

Dlatego, zamiast zamawiać przypadkowy „pakiet wszystkich STI”, warto powiedzieć lekarzowi lub osobie wykonującej konsultację, jakie kontakty seksualne miały miejsce. Dzięki temu można dobrać odpowiedni materiał do badania.

To ważne szczególnie w przypadku seksu oralnego i analnego. Czasem samo badanie moczu lub wymaz z narządów płciowych nie wystarczy. W zależności od ekspozycji potrzebny może być również wymaz z gardła albo odbytnicy.

Czy przez seks oralny można zakazić się STI?

Tak.

Podczas seksu oralnego mogą być przenoszone między innymi rzeżączka, chlamydia, kiła, opryszczka i HPV. Możliwa jest także transmisja HIV, choć ryzyko zakażenia HIV podczas seksu oralnego jest znacznie niższe niż podczas seksu analnego lub waginalnego.

Zakażenie może znajdować się w gardle i nie powodować żadnych dolegliwości.

Ryzyko można zmniejszyć, stosując prezerwatywy albo chusteczki lateksowe podczas seksu oralnego.

Czy antykoncepcja chroni przed STI?

Większość metod antykoncepcji nie chroni przed infekcjami przenoszonymi drogą płciową.

Tabletki antykoncepcyjne, implant, wkładka wewnątrzmaciczna czy krążek dopochwowy zapobiegają ciąży, ale nie tworzą bariery ograniczającej transmisję STI. WHO wyraźnie zaznacza na przykład, iż tabletki antykoncepcyjne nie chronią przed HIV ani innymi STI.

Prezerwatywy, prawidłowo i konsekwentnie stosowane, należą do najskuteczniejszych metod ograniczających ryzyko większości STI, w tym HIV. Nie gwarantują jednak stuprocentowej ochrony. Zakażenia przenoszone poprzez kontakt skóry ze skórą, takie jak HPV czy opryszczka, mogą obejmować miejsca, których prezerwatywa nie zakrywa.

Dlatego precyzyjniej jest mówić o „bezpieczniejszym seksie”, a nie o seksie całkowicie pozbawionym ryzyka.

Czy STI można zakazić się wiele razy?

Tak. Przebycie chlamydii, rzeżączki czy kiły nie daje trwałej odporności, dlatego możliwe jest ponowne zakażenie.

Ma to znaczenie również podczas leczenia. jeżeli zakażenie zostanie rozpoznane, lekarz może zalecić badanie albo leczenie osoby lub osób partnerskich oraz czasowe powstrzymanie się od określonych kontaktów seksualnych. Zalecenia zależą od konkretnej infekcji.

Samodzielne przyjmowanie antybiotyków „na wszelki wypadek” nie jest dobrym rozwiązaniem. WHO wskazuje narastającą oporność bakterii na antybiotyki jako jeden z najpoważniejszych problemów w leczeniu STI, szczególnie rzeżączki.

Monogamia nie zastępuje testu

Stały związek może ograniczać ryzyko zakażenia, jeżeli obie osoby pozostają w relacji wzajemnie monogamicznej i znają swój status dotyczący STI.

Samo określenie relacji jako „monogamicznej” nie mówi jednak nic o zakażeniach nabytych wcześniej. Część infekcji może przez długi czas przebiegać bezobjawowo.

Dlatego rozpoczęcie nowej relacji może być dobrym momentem na rozmowę o testach. Nie musi to być przesłuchanie ani próba sprawdzania drugiej osoby. Można potraktować badania tak samo, jak inne działania profilaktyczne dotyczące zdrowia.

Szczepienia również chronią zdrowie seksualne

Przed dwoma ważnymi zakażeniami związanymi z kontaktami seksualnymi możemy chronić się dzięki szczepień: HPV oraz wirusowym zapaleniem wątroby typu B.

Szczepienie przeciw HPV chroni przed typami wirusa odpowiedzialnymi za rozwój wielu nowotworów, w tym raka szyjki macicy, ale także nowotworów odbytu, prącia oraz części nowotworów głowy i szyi.

W Polsce szczepienie przeciw HPV jest bezpłatne dla dzieci i młodzieży do ukończenia 18. roku życia. W powszechnym programie dla osób od 9. do ukończenia 14. roku życia dostępne są bezpłatnie szczepionki Cervarix i Gardasil 9. Po ukończeniu 14 lat do 18. roku życia bezpłatnie dostępny jest refundowany Cervarix. Dla osób dorosłych preparat ten jest objęty 50-procentową refundacją.

Największą skuteczność szczepienie osiąga przed kontaktem z HPV, dlatego zaleca się je już dzieciom. Nie oznacza to jednak, iż po rozpoczęciu życia seksualnego nie ma sensu. Osoba dorosła również może omówić szczepienie z lekarzem.

Co zrobić po sytuacji, w której mogło dojść do zakażenia HIV?

W przypadku możliwej ekspozycji na HIV istnieje profilaktyka poekspozycyjna, czyli PEP. Polega ona na przyjmowaniu leków antyretrowirusowych po zdarzeniu, które mogło prowadzić do zakażenia.

Tutaj czas ma znaczenie. Według Krajowego Centrum ds. AIDS leczenie należy rozpocząć jak najszybciej, najlepiej już w pierwszych godzinach po ekspozycji. Zalecenia międzynarodowe mówią o rozpoczęciu profilaktyki jak najszybciej, najlepiej w ciągu w pierwszych godzin, najpóźniej do 72 godzin od ekspozycji.

W przypadku takiej sytuacji nie warto czekać na pojawienie się objawów ani na termin standardowego testu. Trzeba jak najszybciej skontaktować się ze szpitalem zakaźnym prowadzącym terapię antyretrowirusową.

Istnieje również profilaktyka przedekspozycyjna HIV, czyli PrEP, przeznaczona dla osób HIV-ujemnych, u których występuje istotne ryzyko zakażenia. Dobór tej metody oraz niezbędnych badań warto omówić z lekarzem zajmującym się profilaktyką HIV.

Co zrobić, jeżeli wynik testu jest dodatni?

Dodatni wynik testu nie mówi niczego o czyjejś wartości, odpowiedzialności czy życiu seksualnym.

Wiele STI można całkowicie wyleczyć. Należą do nich między innymi kiła, chlamydia, rzeżączka i rzęsistkowica. Inne zakażenia, takie jak HIV czy opryszczka, można dzięki współczesnemu leczeniu skutecznie kontrolować.

Po otrzymaniu dodatniego wyniku ważne jest potwierdzenie diagnozy, jeżeli wymaga tego dane badanie, rozpoczęcie adekwatnego leczenia i zastosowanie się do zaleceń dotyczących dalszych kontaktów seksualnych.

W zależności od zakażenia konieczne może być również poinformowanie osób partnerskich, aby mogły się zbadać lub rozpocząć leczenie.

Nie warto odkładać wizyty ze strachu czy wstydu. Nieleczone STI mogą prowadzić do powikłań. Chlamydia i rzeżączka mogą między innymi zwiększać ryzyko zapalenia narządów miednicy mniejszej i problemów z płodnością. HPV jest związany z rozwojem części nowotworów.

Gdzie w Polsce zrobić test na HIV?

Test na HIV można bezpłatnie, anonimowo i bez skierowania wykonać w punktach konsultacyjno-diagnostycznych, czyli PKD.

Nie trzeba podawać imienia, nazwiska ani przedstawiać dokumentu tożsamości. Przed i po badaniu można porozmawiać z doradcą, który pomoże ocenić ryzyko oraz ustalić odpowiedni moment wykonania testu. W części PKD dostępne są również badania w kierunku innych zakażeń.

Aktualną listę punktów można znaleźć na stronie Krajowego Centrum ds. AIDS.

Do kogo zgłosić się w przypadku podejrzenia STI?

Jeśli pojawiły się objawy albo doszło do kontaktu, który budzi niepokój, można zgłosić się między innymi do wenerologa.

W ramach NFZ do wenerologa nie potrzeba skierowania. Bez skierowania można również umówić się do ginekologa.

Nie warto czekać, aż objawy staną się bardziej nasilone. Szczególnie jeżeli pojawia się nietypowa wydzielina, pieczenie podczas oddawania moczu, owrzodzenie, wysypka, ból podbrzusza albo inne nagłe zmiany w okolicach intymnych.

Jak dbać o zdrowie seksualne?

Nie istnieje jedna instrukcja dobra dla wszystkich. Można jednak podejmować działania, które pozwalają lepiej kontrolować ryzyko i podejmować świadome decyzje.

W praktyce oznacza to między innymi dobranie antykoncepcji do swoich potrzeb, stosowanie prezerwatyw i innych metod barierowych, wykonywanie badań wtedy, kiedy są wskazane, szczepienia przeciw HPV i WZW B oraz korzystanie z profilaktyki HIV, jeżeli jest potrzebna.

Równie ważne są rozmowy. O zabezpieczeniu, testach, granicach, zgodzie, potrzebach i przyjemności.

Zdrowie seksualne oznacza także możliwość uzyskania rzetelnej informacji bez zawstydzania. Oraz możliwość powiedzenia lekarzowi, jakie kontakty seksualne miały miejsce, bez obawy, iż zostaniemy ocenieni.

Seksualność nie kończy się w określonym wieku

Zdrowie seksualne nie jest tematem wyłącznie dla nastolatków i młodych dorosłych.

WHO podkreśla, iż pozostaje ono ważne przez całe życie. Z wiekiem mogą zmieniać się potrzeby, ciało, poziom hormonów, libido, erekcja, nawilżenie pochwy czy sposób przeżywania bliskości. Nie oznacza to końca seksualności.

Także ryzyko STI nie znika wraz z wiekiem. jeżeli pojawiają się nowe osoby partnerskie albo inne okoliczności zwiększające ryzyko, warto uwzględnić badania i zabezpieczenie niezależnie od metryki.

Zdrowie seksualne to znacznie więcej niż brak infekcji

Można mieć prawidłowe wyniki wszystkich badań, a jednocześnie nie czuć się dobrze ze swoim życiem seksualnym. Można też żyć z przewlekłym zakażeniem i mieć satysfakcjonujące, bezpieczne życie seksualne.

Dlatego o zdrowiu seksualnym warto myśleć szerzej.

Czy czujesz się bezpiecznie? Czy możesz decydować o swoim ciele? Czy możesz stawiać granice? Czy masz dostęp do rzetelnej wiedzy i opieki medycznej? Czy seks, jeżeli go chcesz, może być dla Ciebie źródłem bliskości i przyjemności, a nie lęku czy przymusu?

To także są pytania o zdrowie.

Źródła

1. World Health Organization (WHO), „Defining sexual health”
Definicja zdrowia seksualnego, seksualności i praw seksualnych.
https://www.who.int/teams/sexual-and-reproductive-health-and-research/key-areas-of-work/sexual-health/defining-sexual-health

2. World Health Organization (WHO), „Sexually transmitted infections (STIs)”
Informacje o zakażeniach przenoszonych drogą płciową, ich objawach, transmisji, powikłaniach, profilaktyce, prezerwatywach oraz szczepieniach przeciw HPV i WZW B.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sexually-transmitted-infections-%28stis%29

3. World Health Organization (WHO), „Redefining sexual health for benefits throughout life”
Materiały WHO dotyczące zdrowia seksualnego na różnych etapach życia, w tym w starszym wieku.
https://www.who.int/news/item/11-02-2022-redefining-sexual-health-for-benefits-throughout-life

4. World Health Organization (WHO), „Celebrating sexual health for benefits throughout life”
Informacje o znaczeniu przyjemności, intymności, zgody i dobrostanu w profilaktyce oraz edukacji dotyczącej zdrowia seksualnego.
https://www.who.int/news/item/31-08-2022-celebrating-sexual-health-for-benefits-throughout-life

5. Centers for Disease Control and Prevention (CDC), „Getting Tested for STIs”
Aktualne zalecenia dotyczące badań w kierunku STI, doboru testów oraz badań z gardła i odbytnicy zależnie od praktyk seksualnych.
https://www.cdc.gov/sti/testing/index.html

6. Centers for Disease Control and Prevention (CDC), „About STI Risk and Oral Sex”
Informacje o transmisji chlamydii, rzeżączki, kiły, HPV, opryszczki i HIV podczas seksu oralnego oraz o metodach ograniczania ryzyka.
https://www.cdc.gov/sti/about/about-sti-risk-and-oral-sex.html

7. Krajowe Centrum ds. AIDS, „Gdzie i jak wykonuje się test diagnostyczny?”
Informacje o bezpłatnych, anonimowych testach w kierunku HIV w punktach konsultacyjno-diagnostycznych.
https://www.aids.gov.pl/kampanie/CWL/05.html

8. Krajowe Centrum ds. AIDS, „Punkty konsultacyjno-diagnostyczne”
Aktualna lista PKD w Polsce oraz informacje o dostępnych badaniach.
https://aids.gov.pl/pkd/

9. Krajowe Centrum ds. AIDS, materiały dotyczące diagnostyki HIV i PrEP
Informacje o wskazaniach do testowania w kierunku HIV oraz profilaktyce przedekspozycyjnej.
https://jedynytakitest-lekarze.aids.gov.pl/diagnostyka/

10. Główny Inspektorat Sanitarny, „Bezpłatne szczepienia przeciw HPV w Polsce”
Aktualne informacje o programie szczepień przeciw HPV dla dzieci i młodzieży oraz dostępnych szczepionkach.
https://www.gov.pl/web/gis/bezplatne-szczepienia-przeciw-hpv-w-polsce-dla-wieku-918-lat

11. Pacjent.gov.pl, „Kto i kiedy nie potrzebuje skierowania”
Informacje o możliwości skorzystania bez skierowania m.in. z konsultacji u ginekologa i wenerologa.
https://pacjent.gov.pl/artykul/kto-i-kiedy-nie-potrzebuje-skierowania