Zaczęło się od SMS-a o dwudziestej trzeciej czterdzieści.
Ilona siedziała w kuchni, kubek herbaty już zimny, telewizor mruczał wiadomości o jakimś kolejnym polityku na wakacjach. Telefon zawibrował na stole. Numer szwagra, Radka.
"Musimy pogadać o warsztacie. Jutro rano u notariusza, 10:00, ul. Grunwaldzka 14. Podpisujesz i po sprawie."
Nic więcej. Bez "cześć", bez "jak się masz". Jakby zamawiał pizzę.
Warsztat samochodowy przy Kolejowej w Bydgoszczy — dziewięć lat temu razem z mężem, Tomkiem, bratem Radka, postawili go od zera. Dwa kanały, kompresor, tablica z cennikiem malowana manualnie przez Ilonę, bo miała ładne pismo. Tomek umarł trzy lata temu, zawał, czterdzieści sześć lat, na parkingu przed Biedronką. Warsztat zapisał na Ilonę i na córkę, Zosię, po połowie. Radek, brat, dostał tylko prawo do pracy tam jako mechanik — tak było w papierach od początku, bo to Tomek z Ilona wpłacili kapitał.
Tylko iż od pogrzebu Radek zachowywał się, jakby to on był właścicielem. Klienci dzwonili do niego, nie do Ilony. Kasa szła przez jego telefon w aplikacji do płatności. A teraz, cztery miesiące po tym, jak Zosia skończyła osiemnaście lat, chciał podpisu.
Ilona nie spała tej nocy. O drugiej w nocy wstała, zrobiła sobie kanapkę z serem, zjadła stojąc przy oknie. Na dole, na klatce schodowej, sąsiad wracał z nocnej zmiany, trzasnęły drzwi, potem cisza. Za oknem padał pierwszy w tym roku śnieg z deszczem, listopadowy, brzydki.
Rano pojechała do notariusza. Nie żeby podpisać — żeby zobaczyć, co adekwatnie przygotował.
Kancelaria pachniała kawą i świeżym papierem. Radek już czekał, w skórzanej kurtce, którą kupił sobie za pieniądze z warsztatu, nerwowo stukał palcem w telefon. Obok niego siedziała jego żona, Marta, z teczką dokumentów przyciśniętą do piersi jak tarczą.
— Przeczytałaś umowę? — zapytał Radek zamiast dzień dobry.
— Przeczytam teraz.
Notariusz, pan Wieczorek, podał jej dokument. Ilona czytała powoli, linijka po linijce. "Sprzedaż udziałów w wysokości 50% za kwotę 15 000 złotych." Warsztat wart był, licząc sprzęt, klientelę i lokal na wynajem z opcją wykupu, jakieś czterysta tysięcy. Piętnaście tysięcy to była cena starego samochodu, nie połowy firmy.
— Radek. To jest śmieszna suma.
— To uczciwa cena, tak wyceniłem z kolegą, który zna się na warsztatach.
— Który kolega?
— Nieważne który. Podpisujesz czy nie?
Marta odezwała się po raz pierwszy:
— Ilona, rozumiemy, iż to trudne, ale Radek pracuje tam codziennie, ty przychodzisz raz w tygodniu po kasę. To on utrzymuje ten warsztat.
— Ja płaciłam ZUS przez trzy lata, kiedy Tomek chorował na wątrobę i nie mógł podnieść klucza francuskiego. Ja spłaciłam kredyt na podnośnik. Radek dostawał pensję co miesiąc, jak każdy pracownik.
Cisza w pokoju zrobiła się gęsta. Pan Wieczorek udawał, iż układa papiery, ale słuchał każdego słowa.
— Nie podpiszę tego dzisiaj — powiedziała Ilona i wstała. — Potrzebuję czasu.
— Nie masz czasu — rzucił Radek za nią, już bez udawanej grzeczności. — Zosia idzie na studia, potrzebujecie kasy, a warsztat beze mnie nie działa ani jednego dnia. Pomyśl, co zrobisz, jak zabiorę klientów gdzie indziej.
To była groźba, nie żart. Ilona to zrozumiała, wychodząc na Grunwaldzką, gdzie wiatr targał plastikową reklamę pobliskiej pizzerii.
Zadzwoniła do córki wieczorem. Zosia studiowała pierwszy rok, mechanikę pojazdową w Poznaniu, akurat jak ojciec. Powiedziała tylko:
— Mamo, zrób to, co uważasz za słuszne. Ja ci ufam.
To wystarczyło.
Przez kolejny tydzień Ilona nie odzywała się do Radka. Za to pojechała do adwokata, pani Sylwii Krawczyk, kancelaria na Długiej, trzecie piętro, winda nie działała od miesiąca. Przyniosła ze sobą teczkę: akt notarialny warsztatu, wyciągi z konta, umowę kredytową na podnośnik, zeznania podatkowe za trzy ostatnie lata.
Pani Krawczyk przeglądała papiery przy oknie, za którym widać było wieżę katedry.
— Pani Ilono, on nie ma żadnego prawa własności do tego lokalu, tylko umowę o pracę i pełnomocnictwo do konta firmowego, które pani mu dała po śmierci męża. To pełnomocnictwo może pani odwołać dzisiaj, jednym pismem.
— A jeżeli zabierze klientów?
— To go pani zwolni za naruszenie zasad lojalności, jeżeli działał na szkodę firmy. Ale najpierw odbierzmy mu dostęp do kasy.
W środę rano Ilona poszła do banku przy Focha, odwołała pełnomocnictwo Radka do rachunku firmowego. Urzędniczka, młoda dziewczyna z kolczykiem w nosie, wydrukowała potwierdzenie i podała je bez komentarza, jakby robiła to codziennie. W pewnym sensie tak było.
Potem Ilona pojechała do warsztatu. Zapach oleju silnikowego i spalonej gumy uderzył ją, jak zawsze, kiedy wchodziła — ten sam zapach, który miał Tomek na ubraniach po pracy. Radek stał przy podnośniku, pod jakimś srebrnym passatem.
— Musimy pogadać — powiedziała.
— Znowu?
— Odwołałam ci pełnomocnictwo do konta. Od dzisiaj wypłaty tylko przeze mnie albo przez Zosię, jak skończy pełnoletność w papierach firmowych. Pensję dostajesz jak każdy pracownik, na umowę, z dowodem wpłaty.
Radek wytarł ręce w szmatę, rzucił ją na skrzynkę z narzędziami.
— To ty mnie teraz zwalniasz?
— Nie. Ale to ja jestem właścicielem, razem z Zosią. I chcę, żebyś to zrozumiał, zanim zaczniemy rozmawiać o czymkolwiek innym, na przykład o nowej umowie o pracę z jasną pensją i premią od obrotu, jeżeli chcesz zostać.
— A jak nie chcę?
— To jest twoje prawo. Ale warsztat zostaje mój i Zosi. I piętnastu tysięcy za pół firmy nie dostaniesz nigdy, bo nikt przy zdrowych zmysłach tego nie podpisze.
Za oknem warsztatu przejeżdżał akurat autobus miejski, dwudziestka siódemka, ten sam, którym Tomek kiedyś dojeżdżał do pracy, zanim kupili pierwszy samochód służbowy. Ilona spojrzała na kalendarz reklamowy wiszący na ścianie od pięciu lat, z datą sprzed dawna, nikt go nie zdjął.
Radek milczał chwilę, potem sięgnął po telefon, wybrał numer. Rozmawiał krótko, po drugiej stronie ktoś odpowiadał. Zamknął połączenie, wsadził telefon do kieszeni kombinezonu.
— Dzwoniłem do Marty. Mówiłem jej, iż nie podpiszesz.
— Wiedziała od razu, iż nie podpiszę?
— Powiedziała, iż jesteś twarda jak Tomek.
To było najbliższe komplementowi, jakie kiedykolwiek od niego usłyszała.
Dwa tygodnie później Zosia przyjechała na weekend z Poznania, przywiozła ze sobą papiery ze studiów — chciała wpisać się formalnie jako współwłaścicielka aktywna, nie tylko na papierze. Poszły razem do notariusza, tego samego, pana Wieczorka, który tym razem przygotował zupełnie inny dokument: aneks do umowy spółki, jasny podział zysków, pensja dla Radka na etacie, bez żadnych piętnastu tysięcy za nic.
Radek podpisał. Bez słowa, długopisem, który mu podała Ilona, tym samym, którym kiedyś podpisywał umowę o pracę u brata.
Na zewnątrz, przed kancelarią, czekała na nich Marta z termosem kawy, jakby świętowała coś innego niż porażkę męża. Zosia wzięła kubek, upiła łyk, skrzywiła się — za słodka.
Ilona schowała aneks do tej samej teczki, w której trzymała akt notarialny warsztatu sprzed dziewięciu lat, kredyt na podnośnik i zdjęcie Tomka z otwarcia, w za dużym kombinezonie roboczym, uśmiechniętego jak dzieciak.
Zamknęła teczkę, zapięła suwak.
