Zdjęcie: UDAR

Blisko 12 milionów przypadków udaru mózgu rocznie na świecie – taką skalę problemu pokazują dane Światowej Organizacji Zdrowia, oparte na statystykach z 2021 roku. W Polsce każdego roku dochodzi do ok. 90 tysięcy udarów, czyli średnio jednego co sześć minut – wynika z informacji Polskiego Towarzystwa Neurologicznego z października 2026 roku. Szczególnie narażone są osoby starsze, a konsekwencją choroby może być trwała niepełnosprawność lub śmierć. Jak rozpoznać zagrożenie i kiedy natychmiast wezwać pomoc?

Udar nie zawsze boli

Udar mózgu to nagłe zaburzenie krążenia krwi w mózgu, które prowadzi do uszkodzenia komórek nerwowych. Najczęściej powstaje wskutek zablokowania naczynia krwionośnego przez skrzeplinę. Rzadziej przyczyną jest pęknięcie naczynia i krwawienie do mózgu.

Chory może:

• pozostawać przytomny,
• nie odczuwać bólu
• początkowo poruszać się samodzielnie
• odczuć nagłe osłabienie jednej ręki,
• mieć trudności z wypowiadaniem słów
• mieć zaburzenia koordynacji, które bywają mylone ze zmęczeniem, spadkiem ciśnienia lub chwilową niedyspozycją.

Szczególną czujność powinny wzbudzić również:

• podwójne widzenie,
• nagła utrata wzroku,
• silne zawroty głowy połączone z zaburzeniami równowagi
• oraz problemy z połykaniem.

Objawy te mogą świadczyć o udarze obejmującym tylną część mózgu. Ponieważ nie zawsze towarzyszy im charakterystyczne opadanie kącika ust lub niedowład ręki, bywają trudniejsze do rozpoznania.

6 sygnałów ostrzegawczych. Zapamiętaj BE FAST

W szybkim rozpoznawaniu udaru pomaga międzynarodowa zasada BE FAST, obejmująca najważniejsze objawy alarmowe:

• B – Balance (równowaga): nagła utrata równowagi, trudności z chodzeniem lub koordynacją ruchów.
• E – Eyes (oczy): nagłe pogorszenie widzenia, podwójne widzenie lub utrata wzroku.
• F – Face (twarz): opadanie jednego kącika ust, asymetria twarzy.
• A – Arms (ręce): osłabienie lub drętwienie jednej ręki, trudności z jej uniesieniem.
• S – Speech (mowa): niewyraźna mowa, trudności z wypowiadaniem słów lub rozumieniem rozmówcy.
• T – Time (czas): konieczność natychmiastowego wezwania pomocy medycznej.

Nie trzeba zaobserwować wszystkich wymienionych objawów. choćby jeden nagły sygnał może oznaczać udar. Zasada BE FAST ułatwia jego rozpoznawanie, ale nie obejmuje wszystkich możliwych objawów.

Objawy ustąpiły? Zagrożenie może pozostać!

Krótkotrwałe zaburzenia mowy, widzenia lub osłabienie kończyn mogą świadczyć o przemijającym ataku niedokrwiennym (TIA), potocznie nazywanym miniudarem. Choć dolegliwości ustępują, zdarzenie takie może zapowiadać poważniejszy incydent naczyniowy.

Jak duże jest zagrożenie? Metaanaliza opublikowana w 2020 roku w czasopiśmie naukowym „JAMA Neurology”, obejmująca 68 badań i ponad 206 tysięcy pacjentów, wykazała, iż w ciągu 90 dni od TIA udaru niedokrwiennego doświadczało średnio 4,7% chorych. Ryzyko było szczególnie wysokie bezpośrednio po wystąpieniu pierwszych objawów – w ciągu dwóch dni wynosiło 2,4%.

Wyniki te pokazują, dlaczego nie należy lekceważyć choćby kilkuminutowych dolegliwości. Ich samoistne ustąpienie nie oznacza, iż zagrożenie minęło. Konieczna jest natychmiastowa pomoc medyczna, która pozwoli ustalić przyczynę objawów i wdrożyć odpowiednie leczenie.

Kto jest najbardziej zagrożony?

Wiek jest jednym z najważniejszych czynników ryzyka udaru, na które nie mamy wpływu. Istotną rolę odgrywają jednak również choroby przewlekłe i codzienne nawyki.

Do najważniejszych czynników zwiększających ryzyko należą:

• nadciśnienie tętnicze,
• migotanie przedsionków,
• cukrzyca,
• podwyższony poziom cholesterolu,
• palenie tytoniu,
• nadmierna masa ciała
• niewystarczająca aktywność fizyczna.

Skalę ich znaczenia pokazało międzynarodowe badanie INTERSTROKE, którego wyniki opublikowano w 2016 roku w prestiżowym czasopiśmie „The Lancet”. Naukowcy przeanalizowali dane 26 919 uczestników z 32 krajów. Ustalili, iż dziesięć potencjalnie modyfikowalnych czynników odpowiadało łącznie za około 90% populacyjnego ryzyka przypisywalnego udarom. Jednym z najważniejszych było nadciśnienie tętnicze.

Nie oznacza to, iż można zapobiec dokładnie 90% wszystkich udarów. Wynik pokazuje natomiast, jak duże znaczenie dla zdrowia publicznego ma ograniczanie czynników ryzyka.

Szczególnie niebezpieczne jest niekontrolowane nadciśnienie, które przez wiele lat może nie powodować wyraźnych dolegliwości, a jednocześnie stopniowo uszkadzać naczynia krwionośne. Istotne zagrożenie stanowi również migotanie przedsionków, sprzyjające powstawaniu skrzeplin, które mogą przedostać się wraz z krwią do mózgu.

Każda minuta ma znaczenie!

W przypadku udaru niedokrwiennego możliwe jest zastosowanie leczenia przywracającego przepływ krwi w mózgu. U odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów stosuje się leki rozpuszczające skrzeplinę, a w wybranych przypadkach także mechaniczne usunięcie zakrzepu.

Leczenie trombolityczne standardowo rozważa się w ciągu 4,5 godziny od wystąpienia objawów, natomiast trombektomia mechaniczna może być wykonywana u wybranych pacjentów choćby do 24 godzin, zależnie od wyników badań obrazowych i innych kryteriów medycznych.

Postęp w leczeniu udarów widać również w Polsce. Według informacji Polskiego Towarzystwa Neurologicznego z października 2026 roku odsetek pacjentów z udarem niedokrwiennym leczonych trombolitycznie przekroczył 20%, podczas gdy kilka lat wcześniej wynosił 10–12%. Z kolei udział pacjentów poddawanych trombektomii mechanicznej zbliżył się do 7%.

Mimo rozwoju medycyny o powodzeniu terapii w ogromnym stopniu decyduje szybka reakcja. Im wcześniej chory trafi do odpowiedniego ośrodka, tym większa szansa na ograniczenie uszkodzenia mózgu i zachowanie samodzielności.

W przypadku podejrzenia udaru należy natychmiast zadzwonić pod numer 112 lub 999, podać godzinę wystąpienia pierwszych objawów i postępować zgodnie z instrukcjami dyspozytora. Nie wolno czekać na poprawę ani samodzielnie prowadzić samochodu do szpitala. Do czasu oceny medycznej nie należy również podawać choremu jedzenia, picia ani leków na własną rękę.

Czy udarowi można zapobiec?

Choć nie wszystkie czynniki ryzyka można wyeliminować, wiele zależy od profilaktyki i regularnej kontroli zdrowia. Według WHO ryzyko wystąpienia udaru w ciągu życia dotyczy około jednej na cztery dorosłe osoby. Na prawdopodobieństwo zachorowania wpływają jednak nie tylko wiek i predyspozycje genetyczne, ale także stan zdrowia oraz codzienne przyzwyczajenia.

Podstawą profilaktyki jest systematyczne mierzenie ciśnienia tętniczego, kontrolowanie poziomu glukozy i cholesterolu oraz skuteczne leczenie chorób układu krążenia. Duże znaczenie mają także zbilansowana dieta, rezygnacja z palenia tytoniu i regularny ruch dostosowany do możliwości organizmu.

Szczególną ostrożność powinny zachować osoby po przebytym udarze. Jak przypomniało Polskie Towarzystwo Neurologiczne w październiku 2026 roku, więcej niż co dziesiąty pacjent wypisany z ośrodka udarowego doświadcza kolejnego incydentu w ciągu sześciu miesięcy. Dlatego tak ważne są rehabilitacja, wizyty kontrolne i przestrzeganie zaleceń dotyczących leczenia.

PAMIĘTAJ! Nagłe zaburzenia mowy, widzenia, równowagi lub osłabienie jednej strony ciała mogą być objawami udaru mózgu. choćby jeżeli dolegliwości gwałtownie ustępują, nie należy ich lekceważyć. Zadzwoń pod 112 lub 999 – szybka reakcja może uratować życie i uchronić przed trwałą niepełnosprawnością.

Przeczytaj także: Zmiany w refundacji leków – choćby 30% taniej

Zauważ, zanim zabraknie sąsiada – pomóżmy samotnym seniorom!