W Polsce dostępne są bezpłatne badania, które pozwalają wykryć zakażenie wirusem HPV wysokiego ryzyka, zanim doprowadzi ono do rozwoju nowotworu. Mimo to z programu profilaktyki raka szyjki macicy skorzystało zaledwie 16 proc. uprawnionych kobiet. Najlepszy wynik odnotowano w województwie świętokrzyskim, najgorszy w lubuskim. Dlaczego tak mało kobiet korzysta z badań i co możemy zrobić, żeby to zmienić?
Najnowsze dane Narodowego Funduszu Zdrowia, według stanu na 1 października 2026 roku, pokazują, jak duże są różnice między województwami w korzystaniu z programu profilaktyki raka szyjki macicy.
Najwyższy udział odnotowano w województwie świętokrzyskim, gdzie z programu skorzystało 21,72% uprawnionych kobiet. Najniższy wynik ma województwo lubuskie – zaledwie 12,94%. kilka lepiej sytuacja wygląda w województwach mazowieckim (13,82%) i opolskim (14,21%). Wśród regionów z najniższym udziałem znalazły się również łódzkie (14,61%) i wielkopolskie (15,19%).
Średnia krajowa wynosi 16,04%. Różnica między województwem z najlepszym a najgorszym wynikiem to aż 8,78 punktu procentowego.
Oznacza to, iż choćby w regionie, który osiąga najwyższy wynik, z publicznego programu korzysta mniej niż co czwarta uprawniona kobieta.
Trzeba jednak podkreślić, iż statystyki dotyczą uczestnictwa w programie NFZ, a nie wszystkich badań wykonywanych w Polsce. Nie uwzględniają w pełni kobiet, które korzystają z prywatnej diagnostyki. Nie oznaczają więc, iż pozostałe 84% Polek nigdy nie wykonuje cytologii ani testów HPV.
Dane pokazują jednak, iż możliwości bezpłatnej profilaktyki wciąż nie są wykorzystywane w wystarczającym stopniu.
Rak szyjki macicy rozwija się latami. Możesz wykryć zagrożenie wcześniej
Za niemal wszystkie przypadki raka szyjki macicy odpowiada przetrwałe zakażenie onkogennymi typami wirusa brodawczaka ludzkiego, czyli HPV.
HPV jest bardzo powszechny. Większość osób aktywnych seksualnie zetknie się z nim na jakimś etapie życia. Zakażenie najczęściej ustępuje samoistnie, ale jeżeli utrzymuje się przez długi czas, może prowadzić do zmian przednowotworowych, a następnie do rozwoju raka.
To proces, który zwykle trwa wiele lat. Dlatego regularne badania przesiewowe mają tak duże znaczenie. Pozwalają wykryć zakażenie wysokiego ryzyka i zmiany wymagające dalszej diagnostyki, zanim pojawią się objawy choroby.
Rak szyjki macicy we wczesnym stadium może nie dawać żadnych dolegliwości. Brak bólu, krwawień czy innych niepokojących sygnałów nie oznacza więc, iż badania nie są potrzebne.
W Polsce można już bezpłatnie wykonać nowoczesny test HPV HR
W programie profilaktyki raka szyjki macicy finansowanym przez NFZ dostępny jest test HPV HR, który wykrywa materiał genetyczny typów wirusa HPV o wysokim ryzyku onkogennym.
To ważna zmiana w porównaniu z tradycyjną cytologią. Cytologia polega na ocenie komórek pobranych z szyjki macicy, natomiast test HPV HR pozwala wykryć obecność wirusa, który może prowadzić do rozwoju zmian nowotworowych.
Test HPV HR jest zalecanym badaniem przesiewowym ze względu na wysoką czułość w wykrywaniu ryzyka zmian przedrakowych.
Jeżeli wynik jest ujemny, kolejne badanie przesiewowe wykonuje się zwykle po pięciu latach. jeżeli wynik jest dodatni, z tej samej próbki przeprowadza się cytologię na podłożu płynnym, czyli LBC. Pacjentka nie musi ponownie zgłaszać się wyłącznie po to, żeby pobrać materiał do tego badania.
Dalsze postępowanie zależy od uzyskanych wyników. Czasami wystarczy ponowne badanie po 12 miesiącach, a w innych przypadkach konieczna jest pogłębiona diagnostyka, na przykład kolposkopia.
Dodatni wynik testu HPV HR nie oznacza rozpoznania raka. Informuje o obecności wirusa, który wymaga odpowiedniej kontroli.
Kto może skorzystać z bezpłatnego badania?
Program NFZ jest przeznaczony dla kobiet w wieku od 25 do 64 lat, które spełniają kryteria kwalifikacji.
Na badanie nie potrzeba skierowania. Można zapisać się bezpośrednio w placówce realizującej program lub przez centralną e-rejestrację w Internetowym Koncie Pacjenta i aplikacji mojeIKP.
Badanie polega na pobraniu wymazu z szyjki macicy. Trwa krótko, choć dla części pacjentek może wiązać się z dyskomfortem.
Warto wiedzieć, iż badania przesiewowe wykonuje się również wtedy, gdy nie występują żadne objawy. o ile pojawiają się nieprawidłowe krwawienia, ból lub inne niepokojące dolegliwości, nie należy czekać na termin badania profilaktycznego, ale skonsultować się z lekarzem.
Dlaczego kobiety odkładają badania?
Niski udział w programie profilaktycznym może mieć wiele przyczyn.
Jedną z nich jest przekonanie, iż skoro nic nie boli i nie pojawiają się niepokojące objawy, badanie nie jest potrzebne. Tymczasem właśnie na tym polega profilaktyka – pozwala wykryć zagrożenie, zanim choroba zacznie dawać o sobie znać.
Dla części kobiet przeszkodą może być również stres związany z badaniem ginekologicznym, wstyd, wcześniejsze nieprzyjemne doświadczenia lub obawa przed wynikiem.
Znaczenie mogą mieć także trudności organizacyjne: brak dogodnych terminów, konieczność dojazdu do placówki czy problem ze znalezieniem czasu w wizytę.
Nie należy jednak zakładać, iż wszystkie te przyczyny w takim samym stopniu odpowiadają za niski udział w programie. Same dane NFZ nie pokazują, dlaczego konkretne kobiety nie zgłaszają się na badania.
Jedno jest pewne: samo zapewnienie bezpłatnej diagnostyki nie wystarczy, jeżeli pacjentki nie wiedzą, iż mogą z niej skorzystać, nie rozumieją jej znaczenia albo napotykają trudności w dostępie do świadczeń.
HPV nie dotyczy wyłącznie kobiet. Dlatego w SEXEDPL mówimy „Bye Bye HPV”
Profilaktyka raka szyjki macicy to nie tylko badania przesiewowe. Równie ważnym elementem zapobiegania nowotworom związanym z HPV są szczepienia.
W SEXEDPL od 2024 roku prowadzimy kampanię „Bye Bye HPV”, w której edukujemy o wirusie HPV, jego konsekwencjach zdrowotnych oraz znaczeniu szczepień i regularnych badań profilaktycznych.
Od początku podkreślamy, iż HPV nie jest wyłącznie problemem kobiet. Wirus może powodować również inne nowotwory, między innymi odbytu, prącia oraz części nowotworów głowy i szyi. Dlatego szczepienia są ważne zarówno dla dziewcząt, jak i chłopców.
W najnowszej odsłonie kampanii, przygotowanej w 2026 roku, zwróciliśmy szczególną uwagę na chłopców i ich rodziców. Do współpracy zaprosiliśmy Bedoesa 2115 i Brookies, którzy wystąpili w edukacyjnych spotach zachęcających do rozmowy o HPV i szczepieniach.
Powód był konkretny. Z danych przywołanych w naszej kampanii wynikało, iż przeciw HPV zaszczepionych było zaledwie 18% chłopców w wieku 9–14 lat.
W ramach projektu przygotowaliśmy również raport „Chłopaki też mówią Bye Bye HPV”, który pokazuje, jak wiele nieporozumień wciąż towarzyszy profilaktyce.
Z naszego badania wynika, iż 19% rodziców uważało, iż szczepionka przeciw HPV dotyczy wyłącznie dziewcząt. Jednocześnie 82% popierało równy dostęp do szczepień dla wszystkich dzieci. To pokazuje, iż poparcie dla profilaktyki nie zawsze idzie w parze z wiedzą o tym, kogo ona dotyczy.
Dlatego w SEXEDPL staramy się docierać nie tylko do osób, które już interesują się zdrowiem seksualnym, ale także do tych, które wcześniej nie miały okazji zdobyć rzetelnych informacji.
Szczepienie nie zastępuje badań. Badania nie zastępują szczepienia
To dwa uzupełniające się elementy profilaktyki.
Szczepienia przeciw HPV zmniejszają ryzyko zakażeń typami wirusa objętymi szczepionką oraz rozwoju związanych z nimi zmian przednowotworowych i nowotworów.
Badania przesiewowe pozwalają natomiast wykrywać zakażenia wysokiego ryzyka i nieprawidłowości u osób, które mogą już mieć kontakt z wirusem.
Dlatego choćby osoby zaszczepione przeciw HPV powinny korzystać z badań przesiewowych zgodnie z obowiązującymi zaleceniami.
W Polsce bezpłatne szczepienia przeciw HPV są dostępne dla dziewcząt i chłopców w wieku 9–14 lat. Informacje o kwalifikacji innych grup wiekowych i aktualnych zasadach finansowania można uzyskać w przychodni POZ.
Jak zwiększyć udział kobiet w profilaktyce raka szyjki macicy?
Potrzebujemy nie tylko nowoczesnych badań, ale także komunikacji, która będzie zrozumiała i dostępna.
Ważne jest przypominanie, iż test HPV HR jest bezpłatny, nie wymaga skierowania i można zapisać się na niego przez Internetowe Konto Pacjenta. Równie istotne jest wyjaśnianie, co oznacza wynik dodatni i dlaczego nie jest on równoznaczny z rozpoznaniem nowotworu.
Potrzebujemy także większej uważności na doświadczenia pacjentek. Dla osoby, która boi się badania, ma za sobą trudne doświadczenia ginekologiczne albo nie wie, czego spodziewać się podczas wizyty, sama informacja o bezpłatnym teście może nie wystarczyć.
Edukacja powinna zaczynać się znacznie wcześniej – od rozmów o HPV, szczepieniach i zdrowiu seksualnym, prowadzonych bez zawstydzania i oceniania.
Dane NFZ pokazują, jak wiele pozostaje do zrobienia. Mamy narzędzia, dzięki którym można zapobiegać rakowi szyjki macicy i wykrywać zagrożenie na wczesnym etapie. Teraz musimy zadbać o to, żeby jak najwięcej osób wiedziało, jak z nich korzystać – i rzeczywiście mogło to zrobić.
Źródła:
NFZ – dane o realizacji programów profilaktycznych, stan na 1.10.2026. Podstawa danych o uczestnictwie w programie i porównania województw.
NFZ – test HPV HR jako standard profilaktyki od sierpnia 2026 roku.
Ministerstwo Zdrowia – bezpłatne programy profilaktyczne.
Pacjent.gov.pl – zasady zapisów na badanie HPV HR.
