Halina Kowalczyk z Łodzi skończyła w grudniu siedemdziesiąt dziewięć lat. Mieszkała sama na trzecim piętrze starej kamienicy przy ulicy Piotrkowskiej, gdzie winda psuła się co drugi tydzień, a klatka schodowa pachniała kapustą i wilgocią. Miała dwie córki. Agnieszka i Iwona. Obie dorosłe, obie z dyplomami, obie daleko.
Kiedyś była w tym mieszkaniu jak w ulu. Rano rozbrzmiewał dzwonek na przerwę, po południu w kuchni skwierczały placki ziemniaczane, a wieczorem przy okrągłym stole odrabiały lekcje, pisały wypracowania, kłóciły się o zeszyt do biologii. Halina pracowała wtedy w księgowości w zakładach bawełnianych, po nocach brała dodatkowe zlecenia — przepisywała dokumenty na maszynie, robiła na drutach swetry na zamówienie. Żeby dziewczynki miały buty z prawdziwej skóry, książki nie tylko z biblioteki i wakacje nad morzem choć raz na trzy lata.
Potem córki wyjechały, jak to córki po maturze. Agnieszka do Warszawy, do banku. Iwona do Wrocławia, do korporacji. Na początku przyjeżdżały na święta, na imieniny, na long weekend w maju. Później już tylko na święta. A potem co drugie święta.
Telefon stacjonarny na parapecie milczał całymi dniami. Halina co rano odruchowo sprawdzała, czy nie wysunął się kabel z gniazdka, czy ktoś czasem nie dzwonił, kiedy wychodziła po chleb. Nie dzwonił.
Kiedyś na Wielkanoc zrobiła żur w chlebie i dziesięć jajek faszerowanych. Córki napisały dzień wcześniej, iż nie przyjadą: „u nas grypa żołądkowa”, „szefowa kazała zostać do piątku”. Halina zjadła żur sama, przez cztery dni podgrzewając go w rondelku. Potem wylała resztę do toalety, bo już jej się nie chciało patrzeć na ten garnek.
Sąsiadka z parteru, pani Basia, pytała czasem:
— Hala, co tam u dziewczynek?
A Halina odpowiadała lekkim głosem:
— Zajęte, pracują, dobrze im.
I dalej niosła siatkę z mlekiem, żeby nie stać i nie tłumaczyć.
W październiku spadł pierwszy śnieg, miasto stanęło. Tramwaje nie jeździły po Piotrkowskiej, sieć trakcyjna zamarzła. Halina czekała cały wieczór na telefon. Na dobrą wiadomość. Na cokolwiek.
A potem usłyszała w sobie coś, co od dawna pukało, ale czego nie chciała dopuścić: iż one nie chcą jej już „turbać”. Ani przyjeżdżać, ani pytać, ani choćby pamiętać, iż ona w tym mieszkaniu jeszcze w ogóle jest. Że telefon to dla nich bomba, a jej głos to wyrzut sumienia.
I wtedy — to był czwartek, dwudziesty drugi listopada, o siódmej rano — Halina zdjęła z haka czarny płaszcz, owinęła się szalikiem w kratę i poszła na parter. Zadzwoniła do sąsiadki.
— Basia. Zawieziesz mnie? Chcę coś załatwić.
Pani Basia wpuściła ją do przedpokoju, nie zdjąwszy papilotów.
— Gdzie?
— Do urzędu. A potem do notariusza.
Do notariusza trafiły po trzech dniach, bo najpierw trzeba było odszukać akt własności mieszkania. Halina nigdy nie przepisywała go na córki. Mieszkanie było jej. Własność spółdzielcza, z prawem do odrębnej księgi wieczystej. Córki zawsze myślały, iż spadek im się należy, iż to kwestia czasu, aż matka „pójdzie do domu opieki” albo po prostu przestanie zawracać im głowę.
W kancelarii notarialnej przy ulicy Narutowicza Halina usiadła ciężko na krześle. Całą drogę trzymała w reklamówce z Biedronki tekturową teczkę z dokumentami. Notariusz, młody mężczyzna w okularach bez oprawek, rozłożył papiery na biurku, popatrzył na nią uważnie.
— Rozumie pani, co zamierza? — zapytał.
Halina podniosła brodę.
— Chcę zapisać mieszkanie komuś, kto się mną zajmuje. Nie córkom. Te nie przyjeżdżają.
W kancelarii zrobiło się cicho jak w poczekalni u dentysty. Pani Basia, która stała pod ścianą, wyglądała, jakby chciała coś powiedzieć, ale nie wiedziała co. Notariusz jeszcze raz przeczytał na głos nazwisko beneficjenta: Ewa Zielińska, lat czterdzieści osiem, zamieszkała w tym samym mieszkaniu. Opiekunka.
Ewa pojawiła się w życiu Haliny dwa lata wcześniej, po tym jak sąsiadka znalazła ją zemdloną w piwnicy. Robiła zakupy, gotowała rosół, mierzyła ciśnienie. Za darmo, bo — jak mówiła — „sama byłam sama po rozwodzie”. Halina nie ufała jej od razu. Sprawdzała, czy kradnie drobne z portfela. Nie kradła. Sprawdzała, czy nie dzwoni po córki i nie donosi. Nie dzwoniła. Zostawiała jej pod poduszką sto złotych — Ewa zostawiała je na kuchennym stole.
Córki nie wiedziały o Ewie. A jak się dowiedziały, to przez przypadek: Agnieszka zadzwoniła w marcu, akurat jak Ewa wycierała Halinie podłogę w kuchni.
— Kto to? — spytała Agnieszka.
— Opiekunka — odparła Halina. — Zajmuje się mną, jak was nie ma.
Agnieszka nie zapytała, ile to kosztuje. Nie zapytała, czy matka w ogóle daje sobie radę. Zapytała tylko:
— Płacisz jej z emerytury?
Halina odłożyła słuchawkę, nie odpowiedziawszy.
W wigilię Bożego Narodzenia telefon wreszcie zadzwonił. Dzwoniła Iwona, z poczuciem winy w głosie, już po pierwszym „halo”.
— Mamo, my tu na święta chyba jednak nie damy rady. Pociągi odwołane, a Michał ma auto w naprawie.
Halina stała w kuchni, w ręce trzymała kubek z herbatą. Za oknem przejeżdżał tramwaj, dzwonił smutno na zakręcie.
— Nic nie szkodzi — powiedziała. — I tak gotuję barszcz z uszkami, wigilia bez was się obejdzie.
W słuchawce cisza. Potem westchnienie.
— Nie gniewaj się.
— Nie gniewam — skłamała Halina.
Odwiesiła słuchawkę, włożyła do szuflady nową, nieużywaną porcelanę, którą trzymała na specjalne okazje. Potem wyszła na klatkę i zmieniła zamek w drzwiach. Założyła atestowaną wkładkę, klucz miała tylko ona i Ewa.
W styczniu córki przyjechały niespodziewanie. Razem. Tego nie robiły od siedmiu lat. Halina akurat siedziała w fotelu z „Tygodnikiem Powszechnym”, słuchała Trójki. Dzwonek do drzwi był krótki, niecierpliwy.
Otworzyła.
W progu stała Agnieszka w czarnym płaszczu z paskiem, obok Iwona w kozakach na obcasie. Do samochodu na dole biegł Michał, zięć, w sportowej kurtce.
— Mamo, nie pozwól nam się denerwować — zaczęła Agnieszka. — Co to za historia z tym zapisem? My tu rozmawiać przyjechały.
Halina oparła dłoń o framugę.
— A ja nie mam z wami o czym rozmawiać. Notariusz wszystko wam wytłumaczy.
Iwona zrobiła krok w przód.
— To nienormalne. Nie możesz ot tak przekazać obcej osobie tego, co nam się należy.
— Należy? — powtórzyła Halina. — A ile razy byłaś tu przez ostatnie jedenaście lat?
Iwona otworzyła usta, potem je zamknęła.
— Ile razy przywiozłaś mi chociaż sernik z Łodzi? — ciągnęła Halina. — Ile razy prosiłaś, żebym do was przyjechała? Ani razu. Telefon dzwonił tylko wtedy, kiedy czegoś chciałyście: załatwić, potwierdzić, podpisać.
Agnieszka nerwowo poprawiła torebkę.
— To nie tak.
— To dokładnie tak. A teraz — Halina sięgnęła do kieszeni fartucha — trzymajcie. — Wyjęła klucz na zawieszce z kotem. — To jest klucz do nowego zamka. W pasuje, bo stary już nie działa. Właśnie go wymieniłam.
I schowała go z powrotem do kieszeni.
Córki stały na wycieraczce, wiatr wpadał na klatkę, pachniało śniegiem i spalinami. Michał na dole wcisnął klakson.
— Możecie stać tu do wieczora — dodała Halina. — Ale wieczór i tak spędzę z Ewą. Ugotowała rosół, zaniesie mi kapuśniak. A mieszkanie dostanie ona, bo to ona siedzi przy mnie, jak mi ciemno przed oczami. Ona, nie żaden z was.
Iwona chciała coś powiedzieć, ale Agnieszka pociągnęła ją za rękaw.
— Zadzwoń, jak zmienisz zdanie — rzuciła przez ramię.
Halina zamknęła drzwi, przekręciła klucz, jeszcze raz sprawdziła. Potem poszła do kuchni i wyjęła z szafki dwie szklanki na herbatę. Jedną postawiła przed sobą, drugą przed pustym krzesłem.
Za oknem dzwonił tramwaj, tym razem w przeciwną stronę.
