Wszystko zaczęło się od tortu, który moja córka postawiła na stole w tę jedną jedyną niedzielę, kiedy oboje z zięciem przyszli do mnie razem. Krakowski krem czekoladowy z masą orzechową, dokładnie taki, jaki jadłam na swoich siedemdziesiątych urodzinach. Pamiętam, bo pomyślałam: skąd oni wiedzieli? Skąd w ogóle pamiętali?
A potem usłyszałam, po co naprawdę przyszli.
— Mamo, usiądź — powiedziała Kasia i wzięła mnie za łokieć tak, jak prowadzi się kogoś starszego i niepewnego przez oblodzony chodnik.
Mój zięć, Michał, postawił przede mną mały kubek z kawą. Parowała. Na parapecie leżał otwarty katalog z ofertami mieszkań na sprzedaż w Krakowie, który musieli przywieźć ze sobą, bo mój własny egzemplarz dawno wywaliłam na makulaturę.
— Mieszkanie po tacie jest już twoje, nikt tego nie podważa — zaczął Michał tonem człowieka, który ćwiczył to zdanie kilka razy w samochodzie. — Ale wiesz, jak to jest z podatkiem. Potem spadek, notariusz, sąd. Mnóstwo formalności. Może lepiej sprzedać teraz i podzielić po równo?
Kasia kiwała głową. Patrzyła w filiżankę, nie na mnie.
— Zamieszkasz z nami — dodała szybko. — Mamy ten pokój po Wiktorze. Wiktor i tak śpi u nas, odkąd Szymon wyprowadził się do akademika. Będziesz miała swoje miejsce.
Mieszkanie. Dwa pokoje z kuchnią na Salwatorze, z oknami na klasztor. Mój mąż Andrzej zostawił mi je po trzydziestu latach pracy w tramwajach. Jeździł na linii numer dwa, znał każdego motorniczego z zajezdni. Zmarł sześć lat temu, we własnym łóżku, tak cicho, iż dopiero rano zobaczyłam, iż już nie oddycha.
Siedziałam przy tym stole, na krześle, które sama wytapicerowałam na niebiesko jeszcze w latach dziewięćdziesiątych, i patrzyłam na dwoje dorosłych ludzi, których odchowałam, i myślałam, iż chcą dobrze. Że porządkują sprawy, zanim cokolwiek się skomplikuje. Że tak wygląda rodzina, która się kocha.
Podpisałam u notariusza trzy tygodnie później.
Mieszkanie na Salwatorze, wycenione na czterysta dwadzieścia tysięcy, poszło na sprzedaż w maju. Połowę dostała Kasia, połowę Tomek, mój syn. Tomek nie przyszedł na podpisanie, wysłał pełnomocnictwo, bo akurat miał wyjazd służbowy. Zadzwonił tylko, żeby podać numer konta.
— Dziękuję, mamo — powiedział. — choćby nie wiesz, jak mi to pomaga. Ten kredyt na samochód mnie wykańczał.
Kredyt na samochód, leasing, wakacje w Grecji, nowe meble. Każde z nich miało powód, dla którego te pieniądze były im akurat wtedy potrzebne.
Pierwszy miesiąc u Kasi i Michała wspominam prawie ciepło. Miałam pokój po Wiktorze, nieduży, z tapetą w dinozaury i zieloną lampką z Ikei. Kasia kupiła mi nową pościel, białą, w niebieskie paski. Michał któregoś ranka zaparzył mi zieloną herbatę i postawił bez słowa na parapecie, obok doniczki z rozchodnikiem.
— Będzie nam z tobą dobrze — powiedziała Kasia.
A ja w to uwierzyłam.
Potem zaczęły się drobiazgi.
— Mamo, odbierzesz Wiktora ze szkoły? Ja mam dentystę o szesnastej.
— Mamo, skoro już gotujesz obiad dla siebie, zrób od razu dla wszystkich, szkoda gazu.
— Mamo, pranie leży w łazience. Jakbyś mogła powiesić, tyle tego.
Nie odmawiałam. Miałam siedemdziesiąt jeden lat, za sobą czterdzieści lat szycia na akord w krakowskim zakładzie, a potem jeszcze osiem lat łatanin dla klientek z okolicy. Byłam przyzwyczajona do pracy. Nie myślałam o tym w kategoriach wykorzystywania. Myślałam: tak robią wszyscy. Rodzina to przecież nie hotel.
W trzecim miesiącu wstawałam o wpół do szóstej, żeby zrobić dzieciom śniadanie do szkoły. Potem zakupy w Biedronce, potem obiad, potem ogarnięcie kuchni po tym, jak Michał robił sobie jajecznicę i zostawiał patelnię z przypalonym masłem. Wieczorem prasowałam koszule. Kasia kładła się na kanapie i przewijała telefon.
— Dzięki, mamo — rzucała, nie patrząc na mnie.
Któregoś popołudnia usiadłam na łóżku w pokoju z dinozaurami i zaczęłam liczyć. Nie pieniądze, których już nie miałam. Godziny. Sześćdziesiąt dwie godziny tygodniowo. Więcej niż w pracy, z której przeszłam na emeryturę z bólem nadgarstków i pierwszymi plamkami na plamce żółtej.
Zadzwoniłam do Tomka.
— Mamo, nie mogę teraz rozmawiać, oddzwonię wieczorem — powiedział.
Nie oddzwonił.
Próbowałam pogadać z Kasią. Wybrałam wieczór, kiedy Michał pojechał z chłopakami na basen. Zostałyśmy same w kuchni, stałam nad zlewem i obierałam ziemniaki, Kasia siedziała przy stole i piła herbatę z cytryną.
— Córeczko, ja nie mówię, żebym miała nic nie robić. Ale czasem czuję się trochę jakby… jakby ten układ był tylko z jednej strony.
Skończyła pić. Odstawiła kubek na stół, nie na podkładkę, co zawsze mnie uwierało.
— Mamo, ty wiesz, iż nie jest lekko. Michał ma teraz ten duży projekt, ja biorę nadgodziny. Wiktor przechodzi okres, krzyczy, trzaska drzwiami. Potrzebujemy przestrzeni.
— To znaczy?
— Szymon chce wracać z akademika. Mówi, iż tam warunki są poniżej krytyki. A gdzie ma wrócić? Do łóżka w pokoju Wiktora? Dwa chłopaki w jednym małym pokoju.
Odłożyłam ziemniak do wody. Moje palce zrobiły się białe i pomarszczone.
— Kasiu, ja nie mam dokąd pójść.
Zapadło milczenie. Kasia patrzyła w okno na podwórko, gdzie sąsiad wyprowadzał psa, wielkiego czarnego kundla o imieniu Bąbel. Pamiętam, iż myślałam o tym psie, bo codziennie o tej samej porze przechodził pod naszym oknem i zawsze ciągnął sąsiada w stronę śmietnika przy klatce.
— Może coś się znajdzie — powiedziała Kasia. — Mała kawalerka, coś niedrogiego. Na pewno Tomek coś dołoży.
Nie dołożył.
Tomek odebrał dopiero po tygodniu. Powiedział, iż pieniądze ze sprzedaży weszły w kredyt, w samochód, w jakieś zaległe sprawy. Że on teraz ledwo wiąże koniec z końcem. Głos mu drżał i usłyszałam w nim coś znajomego: wstyd. Taki, którego nie da się przykryć tłumaczeniem.
Nie krzyczałam. Nie płakałam. Stałam w pokoju z dinozaurami i patrzyłam na parapet, na którym stał rozchodnik Kasi. Wyciągnęłam palec i dotknęłam liścia, małego, mięsistego. Był chłodny, chociaż za oknem świeciło słońce.
Następnego dnia poszłam do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej na Prądnickiej. Kolejka ciągnęła się od drzwi wejściowych. Starszy mężczyzna przede mną trzymał w reklamówce dokumenty, siatka była z logo sklepu z częściami samochodowymi. Siedziałam na ławce godzinę i czterdzieści minut, zanim weszłam do pokoju z napisem „Pracownik socjalny”.
Urzędniczka, dziewczyna w wieku Kasi, przejrzała moje dokumenty. Patrzyła na mnie znad okularów.
— Ma pani prawo ubiegać się o lokal socjalny. Ale lista oczekujących jest długa.
Długa. Usłyszałam to słowo i pomyślałam o tramwaju linii numer dwa, do którego Andrzej wsiadał codziennie o piątej rano. Czekał na niego na pętli, stojąc na przystanku, zawsze pierwszy w kolejce.
Teraz mieszkam w kącie u obcej osoby, na drugim końcu Krakowa. Płacę z emerytury tysiąc czterysta złotych za pokój z dostępem do łazienki i aneksu. Gotuję sobie na małej płycie, którą właścicielka trzyma w szafce pod zlewem. Czasem wieczorem słyszę, jak mówi do kota za ścianą: „No chodź tu, ty stary pierdoło”. Ma na imię Halina i pachnie kremem naftynowym, który przypomina mi moją babcię.
Kasia dzwoni w niedziele, o dziewiętnastej, dokładnie wtedy, kiedy w telewizji lecą prognozy pogody. Rozmowa trwa trzy minuty. Pyta o zdrowie, o to, czy mam ciepło w pokoju. Nie pyta o pieniądze.
Tomek wysyła serduszka na WhatsAppie. Śmiejące się buźki. Czasem zdjęcie wnuków z podpisem „tęsknimy, babciu”.
Żadne z nich nie powiedziało słowa „przepraszam”. Nie mieli na to czasu. A może nie mieli pomysłu, jak to zrobić, skoro mieszkanie już dawno ma nowych właścicieli, a konto bankowe, opróżnione tak skrupulatnie, iż aż profesjonalnie, nie daje szans na odwrót.
W zeszłym tygodniu stałam w kolejce w piekarni, tej przy placu targowym. Przede mną młoda kobieta kupowała chleb, dwa kajzerki i ciastka z kremem, takie różowe, po dwa osiemdziesiąt za sztukę. Zerknęła na mnie, jakby chciała coś powiedzieć, ale tylko zgarnęła resztę z lady i wyszła.
A ja pomyślałam o tamtej niedzieli, o kremowym torcie za trzynaście złotych, który miał zmiękczyć to, co i tak było już dawno ułożone. O tym, iż nigdy nie zapytałam, ile kosztował.
Teraz wychodzę z piekarni z samym chlebem. Tańszym, bo pod koniec dnia.
Nie chowam urazy. Naprawdę. Rano budzę się i robię herbatę w kubku, który wzięłam z domu Kasi przez pomyłkę, i patrzę przez okno na dachy, na kominy, na anteny satelitarne. Myślę o Andrzeju i o tym, iż może i dobrze, iż go nie ma, iż tego nie widzi.
Ale czasem, wieczorem, gdy Halina za ścianą mówi do kota i słyszę to znajome, zdartą intonacją „a idźże, ty łobuzie”, zastanawiam się, co ja bym powiedziała swoim dzieciom, gdyby stanęły teraz przede mną.
Chyba spytałabym, czy smakował im wtedy tort. Tylko tyle.
Resztę załatwiło życie. I ta długa lista oczekujących, na której podobno wciąż jestem.
