Telefonistka z Krakowa, która czekała pięćdziesiąt osiem lat

Zofia Wichrowa miała dwadzieścia trzy lata, kiedy w 1917 roku zobaczyła ogłoszenie w krakowskiej gazecie: wojsko francuskie potrzebuje Polek znających francuski i obsługę centrali telefonicznej do służby przy froncie. Pracowała wtedy na poczcie przy Rynku, łącząc rozmowy między urzędami tak wolno, iż klienci pukali w szybę okienka z irytacją. Ale to nie ona była wolna — to system był wolny. Mężczyźni obsługujący centrale przy sztabach potrzebowali choćby minuty, żeby połączyć rozmowę. Pod ostrzałem artyleryjskim minuta oznaczała rozkaz, który przychodził za późno, i ludzi, którzy przez to ginęli.

Generał dowodzący polskim korpusem posiłkowym we Francji, formującym się wtedy przy armii sprzymierzonych, zażądał kobiet do obsługi łączności. Sztab odmówił. Nie ma etatów dla kobiet w wojsku, powiedzieli. Generał złożył wniosek jeszcze raz, potem trzeci. W końcu zgodę wydano — niechętnie, jako "personel pomocniczy", nie żołnierzy.

Zgłosiło się ponad trzy tysiące kobiet z całej Polski na sto miejsc. Zofia przeszła egzamin z francuskiego i angielskiego, test szybkości łączenia rozmów, badanie lekarskie. Dostała telegram z wezwaniem w środę rano, a w piątek już siedziała w pociągu do Marsylii z walizką, w której matka włożyła jej pod bieliznę święty obrazek i dwie puszki konserw.

We Francji, w baraku niedaleko Compiègne, gdzie stacjonował sztab, poznała Helenę Dąbską, córkę adwokata z Poznania, i Mariannę Kos, wdowę po górniku z Wałbrzycha, która zgłosiła się, bo w domu nie było już nikogo, kogo mogłaby stracić bardziej. Razem uczyły się nowej centrali — trzydzieści osiem gniazd wtykowych, słuchawki cięższe niż się wydawało, i zasada, którą wbito im do głowy pierwszego dnia: żadnej rozmowy dłużej niż dziesięć sekund od zgłoszenia do połączenia. Kto łamał zasadę, szedł na dodatkową zmianę.

Nosiły metalowe nieśmiertelniki, hełmy, maski przeciwgazowe wiszące na pasku przez ramię jak torebki, których nigdy nie otwierały bez potrzeby. Złożyły przysięgę wojskową, taką samą jak żołnierze piechoty. Marianna śmiała się, iż pierwszy raz w życiu ktoś kazał jej przysięgać na coś poważniejszego niż wierność mężowi.

Praca była brutalna w swojej monotonii i śmiertelnie poważna w skutkach. Osiemnaście godzin na dobę w rotacji, słuchawka wrastała w ucho, palce od wtyczek miały odciski jak od igły krawieckiej. Zofia nauczyła się rozpoznawać po głosie, który oficer dzwoni z linii frontu, zanim jeszcze podał numer — po drżeniu, po hałasie w tle, po tym, iż mówił szybciej niż zwykle. Łączyły ponad dwadzieścia sześć tysięcy rozmów dziennie w szczytowych dniach ofensywy, średnio w dziesięć sekund, sześć razy szybciej niż mężczyźni, których zastąpiły.

We wrześniu 1918 roku, podczas ofensywy pod Saint-Mihiel, Helena została na centrali sama przez dwadzieścia dwie godziny, kiedy pocisk artyleryjski trafił w barak obok i dwie łączniczki z sąsiedniej zmiany zostały ranne odłamkami szkła. Nie przerwała ani jednej rozmowy. Za to dostała odznaczenie od dowództwa francuskiego — jedna z niewielu Polek, które je otrzymały.

Wojna się skończyła. Wróciły do Polski na przełomie 1919 i 1920 roku, do kraju, który sam dopiero co odzyskał niepodległość i miał własne granice do obrony, własnych żołnierzy do przyjęcia. Zofia stanęła w urzędzie w Krakowie, żeby złożyć wniosek o status kombatantki — świadczenie, które przysługiwało tym, co służyli. Urzędnik przeczytał jej papiery, popatrzył na fotografię w mundurze i powiedział spokojnym, urzędowym tonem, iż według przepisów nie była żołnierzem. Była pracownicą cywilną zatrudnioną kontraktowo przez sztab sojuszniczy. Żadnych świadczeń. Żadnego miejsca na liście kombatantów.

Zofia wróciła do pracy na poczcie. Wyszła za mąż za urzędnika kolejowego, urodziła dwoje dzieci, przeżyła drugą wojnę w piwnicy kamienicy przy Kazimierzu, gdzie chowała się z sąsiadami, kiedy nad miastem latały samoloty. Nigdy nie wyrzuciła munduru — leżał złożony w kufrze na strychu, razem z nieśmiertelnikiem i pożółkłą fotografią, na której ona, Helena i Marianna stoją przed barakiem w Compiègne, mrużąc oczy od słońca.

Przez te wszystkie lata co kilka lat pisała listy. Do Ministerstwa Obrony Narodowej, do Związku Kombatantów, do gazet. Helena zmarła w 1961 roku, nie doczekawszy odpowiedzi. Marianna w 1968. Zofia pisała dalej, bo ktoś musiał, i bo obiecała Helenie przy jej łóżku w szpitalu, iż nie da temu spokoju.

W 1976 roku, kiedy Zofia miała już osiemdziesiąt dwa lata i poruszała się o lasce, do jej mieszkania na Kazimierzu przyszła studentka historii, pisząca pracę magisterską o kobietach w Wielkiej Wojnie. Zofia zaparzyła jej herbatę w dzbanku z odpryskiem na uchu, wyjęła kufer ze strychu i przez trzy godziny opowiadała, pokazując zdjęcia palcem pokrytym plamami wątrobowymi. Praca studentki trafiła do lokalnej gazety, potem do ogólnopolskiej. Ktoś w sejmowej komisji ją przeczytał.

Ustawa przeszła w 1977 roku. Kobiety ze Żeńskiego Korpusu Łączności miały zostać formalnie uznane za kombatantki, z pełnymi świadczeniami i prawem do pochówku z honorami wojskowymi. Z ponad trzystu kobiet, które kiedyś służyły, żyło jeszcze siedemnaście. Zofia była jedną z nich.

Zaproszenie na ceremonię przyszło pocztą, w zwykłej kopercie, jakby to był rachunek za prąd. Zofia otworzyła kufer po raz ostatni, wyjęła mundur — trochę za obszerny teraz na jej ramionach — i poprosiła syna, żeby pomógł jej go zapiąć.

Na sali w Warszawie, gdzie wręczano odznaczenia, siedziała w pierwszym rzędzie obok kobiety, której nie znała, z Wilna, i drugiej z Łodzi — jedynych, które dały radę przyjechać. Kiedy wyczytano jej nazwisko i podeszła po dyplom, laska stukała o parkiet głośniej niż spodziewała się w tak wielkiej sali. Wzięła papier w obie ręce, przeczytała go od razu, nie chowając do koperty, jakby chciała się upewnić, iż słowa naprawdę tam są, wydrukowane, nie do cofnięcia.

Po ceremonii syn zapytał ją w samochodzie, czy jest szczęśliwa. Zofia patrzyła przez okno na ulice Warszawy, których nie poznawała po tylu latach przebudowy, i powiedziała, iż pojedzie jutro do notariusza. Chce dopisać w testamencie, iż mundur i dyplom mają trafić do muzeum poczty w Krakowie, nie zostać w kufrze na niczyim strychu. Syn spytał, dlaczego akurat teraz. Odpowiedziała, iż pięćdziesiąt osiem lat czekała, żeby ktoś napisał czarno na białym, kim była — i teraz to ma zostać gdzieś, gdzie ludzie to przeczytają, a nie leżeć złożone pod dachem, aż mole zjedzą sukno.