Wieczorem, kiedy Grażyna wyprowadzała swojego jamnika Kazka na ostatnie okrążenie wokół osiedla, zobaczyła, iż sąsiadka z naprzeciwka, Halina, siedzi na ławce przed klatką i płacze. Nie histerycznie — tak, jakby łzy ciekły same, a ona nie miała siły ich wycierać.
— Hala, co jest? — Grażyna skróciła smycz. Kazek i tak już obwąchał wszystkie krzaki.
Halina podniosła głowę. W świetle latarni jej twarz wyglądała na starszą o dziesięć lat.
— Sprzedał. Mieszkanie sprzedał.
Grażyna nie musiała pytać kto. Wszyscy na czwartym piętrze wiedzieli, iż syn Haliny, Darek, od roku nie dawał matce spokoju: podpisz darowiznę, przepisz na mnie, po co ci to, i tak kiedyś umrzesz.
— Jak sprzedał? Przecież to twoje mieszkanie.
— Było. — Halina wyjęła z kieszeni zmiętą chusteczkę. — W zeszłym miesiącu podpisałam darowiznę z obciążeniem. Mówił, iż weźmie kredyt na remont, iż jak nie będzie właścicielem, to bank nie da. Miał być remont, rozumiesz? Nowa łazienka, bo moja wanna jest z 1987 roku. A on sprzedał.
Grażyna usiadła obok. W bloku naprzeciwko ktoś zapalił światło w kuchni, i przez chwilę obie patrzyły, jak obcy człowiek nastawia czajnik.
— Kupiec ma się wprowadzić w przyszłym tygodniu. Dał zadatek. Pół ceny rynkowej, bo widać chciał szybko. A Darek powiedział, iż mogę się do niego wprowadzić, na kanapę, bo w drugim pokoju małej jest za mało i woli się uczyć w swoim.
Halina powiedziała „na kanapę” takim tonem, jakby to była brama więzienna.
—
Dwa dni później Grażyna pojechała do Haliny z sernikiem. Udawała, iż wpadła z wizytą, chociaż tak naprawdę chciała zobaczyć, czy sąsiadka się pakuje. Mieszkanie wyglądało, jakby ktoś zaczął remont i nie skończył: połowa książek w kartonach, połowa na półkach, we framudze łazienki odpadający tynk, przez który prześwitywała cegła.
— A wiesz, co mi Darek dał na miesiąc? — Halina wsypała cukier do herbaty i długo mieszała, chociaż już dawno się rozpuścił. — Trzysta złotych. Powiedział, iż emerytura starczy na resztę, a on musi o dzieciach myśleć. Trzysta, kurwa, złotych. Jakby był przedszkolakiem i dawał mamie ze skarbonki.
Sernik leżał nietknięty. Halina piła herbatę i mówiła, iż najgorsze nie jest choćby to, iż sprzedał. Najgorsze, iż ona mu wierzyła przez trzydzieści cztery lata. Odkąd urodziła go w szpitalu przy ulicy Wittiga we Wrocławiu, przez wszystkie noce z gorączką, przez maturę, przez ślub z tą jego Anetą, przez każde „mama, pożycz do pierwszego”. Wszystko było na kredyt zaufania. A teraz bank powiedział: koniec.
— Nie masz nikogo, kto by ci pomógł? — zapytała Grażyna, chociaż znała odpowiedź. Halina była z tych ludzi, którzy mają tysiąc znajomych na osiedlu i ani jednego telefonu, pod który mogliby zadzwonić w środku nocy.
— Siostra w Niemczech. Dzwoni raz na miesiąc. Mam jej powiedzieć przez telefon, iż własny syn puścił mnie z torbami? Ona go wychwalała zawsze: „Darek taki zaradny, taki gospodarny”.
Wieczorem Grażyna wróciła do domu i nie mogła usnąć. Kazek chrapał w nogach, a ona liczyła w myślach: trzysta złotych na miesiąc, ceny wynajmu kawalerki we Wrocławiu, dopłaty do leków, rachunek za prąd. Rachunek za prąd! Halina przecież nie zapłaci rachunku za mieszkanie, które już nie jest jej.
—
W piątek Grażyna zastała pod drzwiami Haliny kartkę od administracji: zaległość za dwa miesiące, do zapłaty 1200 złotych, pod groźbą odcięcia ogrzewania.
— Przecież to nie moje mieszkanie — powiedziała Halina, pokazując jej tę kartkę. Ręka jej drżała. — Ale umowy na prąd i gaz dalej są na mnie. Darek powiedział, iż przepisze, jak już będzie po wszystkim. Ile tego może być, dwa tygodnie. A potem: jak będzie po wyprowadzce. A potem przestał odbierać.
— No to ja ci coś powiem. — Grażyna czuła, jak napięcie w niej rośnie, ale głos trzymała równy. — Ty nie jesteś jego matką. Ty jesteś jego portfelem. A jak wypłacisz się do zera, to portfel wyrzuca się do kosza. Policzyłaś w ogóle, ile mu w tym roku dopłaciłaś? Same rachunki, same „pożycz do pierwszego”?
Halina wzięła zeszyt z szafki, ten, w którym od lat zapisywała wydatki jak w księgowości. Przesunęła palcem po kolumnie cyfr.
— Sześć tysięcy czternaście złotych osiemdziesiąt groszy. Od stycznia. Sama to policzyłam wczoraj w nocy, bo nie mogłam spać.
Cisza, która potem zapadła, była gęstsza niż wcześniejsza rozmowa. Halina spojrzała na tę kartkę od administracji, potem na zeszyt, potem znowu na kartkę. W końcu położyła kartkę na stole i wygładziła ją dłonią, jakby to był wyrok.
— W poniedziałek jedzie do notariusza, żeby podpisać akt sprzedaży. Wiem, bo Aneta mi powiedziała, iż „nareszcie będzie spokój”. W poniedziałek o dziewiątej rano. Kancelaria na Ruskiej.
Grażyna nachyliła się nad stołem.
— Hala, ta darowizna, którą podpisałaś. Była z obciążeniem — z dożywotnią służebnością mieszkania, prawda? To znaczy, iż masz zapisane prawo, żeby tam mieszkać, dopóki żyjesz. Notariusz musi to sprawdzić w księdze wieczystej, zanim cokolwiek podpisze przy sprzedaży. Jak się okaże, iż to prawo tam wisi nierozwiązane — nie może działki odsprzedać czysto. Musimy tam być przed nim. Z dokumentami.
— Myślisz, iż to coś da?
— Myślę, iż przynajmniej zatrzyma to na tyle długo, żeby przemówić mu do rozsądku. A ty masz coś jeszcze — te jego SMS-y, gdzie obiecywał remont i „przepiszę z powrotem”. To pokażemy jemu w twarz, nie notariuszowi. Notariusza interesuje tylko księga wieczysta.
—
W poniedziałek o wpół do ósmej Grażyna i Halina stały przed kancelarią notarialną przy ulicy Ruskiej. W torebce Grażyny leżała teczka z dokumentami: odpis z księgi wieczystej mieszkania przy Kruczej, kopia aktu darowizny z zapisem o dożywotniej służebności, wyciągi z konta pokazujące wpłaty Haliny za mieszkanie przez ostatnie trzydzieści cztery lata.
— Otwierają o ósmej piętnaście — powiedziała Grażyna, patrząc na zegarek. — Darek pewnie przyjedzie na dziewiątą, jak było umówione. My musimy być pierwsze.
Halina trzymała się jej pod ramię, milcząc. Przez szybę widać było puste jeszcze biuro, krzesła ustawione pod ścianą, na biurku stertę teczek.
—
Notariusz Marcin Załęski przyjął je o ósmej dwadzieścia.
— Umowa sprzedaży lokalu przy Kruczej jest zaplanowana na dzisiaj, dziewiąta — powiedział, zerkając na kalendarz. — Ale skoro państwo przyszli wcześniej…
— Proszę sprawdzić księgę wieczystą tego lokalu — powiedziała Grażyna, kładąc na biurku teczkę. — Jest tam wpisana dożywotnia służebność mieszkania na rzecz pani Haliny. To ona jest darczyńcą i uprawnioną z tej służebności.
Załęski otworzył system, wpisał numer księgi. Chwilę patrzył w ekran, potem w papiery Grażyny.
— Rzeczywiście, jest wpis. Dożywotnia i nieodwołalna służebność osobista mieszkania. Nie wygasła, nie została zniesiona. — Zdjął okulary. — jeżeli pani nie złożyła oświadczenia o zrzeczeniu się tego prawa, to każda sprzedaż tego lokalu bez uregulowania tej kwestii jest prawnie ułomna. Kupujący nabyłby lokal obciążony pani prawem — i mógłby się od umowy wycofać, gdyby się o tym dowiedział.
— Nie zrzekłam się niczego — powiedziała Halina.
W tej samej chwili drzwi kancelarii otworzyły się i wszedł Darek, w nowej marynarce, z teczką pod pachą. Za nim, w progu, zatrzymała się Aneta.
— Mamo? Co ty tu robisz o tej porze?
— Czekam na ciebie, synku.
Załęski odchrząknął.
— Panie Darku, w świetle wpisu w księdze wieczystej nie mogę dzisiaj podpisać aktu sprzedaży. Lokal jest obciążony służebnością mieszkania na rzecz pani Haliny, a ona się z tego prawa nie zrzekła.
— To niech się zrzeknie! Przecież umawialiśmy się!
— Nie zrzeknę się — powiedziała Halina spokojnie, choć ręce jej drżały na oparciu krzesła. — I mam coś jeszcze do powiedzenia, skoro już wszyscy jesteśmy. Masz w telefonie moje SMS-y? Bo ja mam twoje. „Mama, jak tylko remont skończę, przepisuję z powrotem”. Remontu nie było. Wanna z 1987 roku dalej stoi w łazience z odpadającym tynkiem. A ty sprzedajesz mieszkanie obcym ludziom.
— To były prywatne wiadomości, mamo, nie możesz…
— Mogę je pokazać komu chcę. To moje wiadomości też.
Darek zrobił krok w stronę biurka, ale Grażyna stanęła tak, iż zmusiła go, żeby się zatrzymał.
— Panie Darku — powiedziała — dzisiaj i tak nic pan tu nie podpisze. Proszę usiąść albo wyjść.
— Kontaktowali się ze mną ludzie, którzy zapłacili zadatek! Trzydzieści tysięcy złotych! Jak nie podpiszę, to ich stracę!
— To ich nie trać. To oni je tracą — powiedziała Halina.
Załęski wstał, podszedł do okna, dał im chwilę.
— Proponuję tak — powiedział w końcu, odwracając się. — Dzisiaj żadnej umowy nie podpisujemy. Radzę panu, panie Darku, skonsultować się z prawnikiem, bo w obecnym stanie prawnym każda próba sprzedaży tego lokalu skończy się dla pana kłopotami, nie pieniędzmi.
Darek stał chwilę z zaciśniętą szczęką, kark robił mu się czerwony od góry, jakby ktoś nalewał w niego wrzątek. Potem wyszedł bez słowa. Aneta rzuciła Halinie spojrzenie, którego nikt nie potrafił odczytać, i wyszła za nim.
—
W domu, przy kuchennym stole, Halina wyjęła z szuflady segregator. Stary, wytarty, z naklejką „DOM” na grzbiecie. Przekładała dokumenty jeden po drugim: akt urodzenia, świadectwa, umowy, rachunki, jakby każdy z nich ważył kilogram.
— Przez trzydzieści cztery lata, Grażynka — powiedziała — ja mu wszystko dawałam. Całe życie na raty. I wiesz co? Ani razu nie zapytał, czy ja głodna.
Potem wzięła telefon. Długo trzymała go w ręce. W końcu wybrała numer.
— Aneta? Halo, Aneta. Słuchaj. Powiedz Darkowi, iż mieszkanie zostaje przy mnie. Prawnik mi powiedział, iż skoro próbował sprzedać z obciążeniem, którego nie uregulował, to mam podstawy, żeby żądać zniesienia darowizny w całości. Ale nie chcę iść do sądu. Chcę, żeby on przed notariuszem podpisał zrzeczenie się praw z tej darowizny i oddał mi własność z powrotem. Wtedy nie idziemy do sądu.
Po drugiej stronie długo było cicho. A potem Aneta zapytała:
— A jak nie?
— To wtedy przegra, Aneta. Nie ze mną. Z samym sobą.
—
Trzy tygodnie później, w kancelarii na Ruskiej, Darek podpisał akt zrzeczenia się własności lokalu na rzecz matki. Przedtem próbował jeszcze raz: „Mamo, przecież będziemy łożyć na ciebie, tylko daj nam czas, wszystko się jakoś ułoży, naprawdę”. Halina podsunęła mu długopis.
— Podpisz, Darku. Nie musisz mnie kochać. Musisz tylko podpisać.
Podpisał.
Tego samego dnia Halina zmieniła zamki. Sama, wiertarką pożyczoną od dozorcy. Grażyna trzymała jej drabinę.
—
A w niedzielę, na osiedlu, Halina usiadła na tej samej ławce. Tym razem nie płakała. Patrzyła, jak Kazek goni gołębie, i jadła sernik z papierowego talerzyka.
— Wiesz, ile wydałam w tym miesiącu na leki? — zapytała.
— Ile?
— Czterysta dwadzieścia złotych. Z własnego konta. Z emerytury. Bez dopytywania kogokolwiek.
Grażyna chciała coś powiedzieć, ale Halina położyła jej rękę na kolanie.
— Cicho. Daj mi się tym nacieszyć.
Z budynku naprzeciwka wyszła sąsiadka z listem. Pomachała im. Halina pomachała jej z powrotem, szeroko, zamaszyście, jakby całe osiedle było jej podwórkiem, a ona znowu miała na nim swój kąt.
Wieczorem, w swoim mieszkaniu przy Kruczej, zamknęła za sobą drzwi. Nowe, z nowym zamkiem. Przekręciła klucz dwa razy. Potem nalała wody do czajnika, wyjęła z szafki filiżankę z fioletowym wzorem — tę, od której zaczynała każdą wizytę u własnej matki trzydzieści lat temu — usiadła na parapecie i piła herbatę powoli, aż ostygła, patrząc na podwórko, gdzie Kazek ciągnął Grażynę za smycz w stronę krzaków.
