Dopiero analiza pełnego zestawu zasad pokazuje, iż to konsekwentne porządkowanie systemu, a nie zbiór punktowych poprawek.
Edukacja i egzaminy – stopniowe przechodzenie na nowe reguły
Zmiany nie zostały natychmiastowo narzucone szkołom. Przewidziano okres przejściowy obejmujący lata 2026–2030. W tym czasie na egzaminach zewnętrznych – w tym na egzaminie ósmoklasisty oraz maturze – uznawane są zarówno zapisy zgodne z dotychczasową normą, jak i te wynikające z nowych zasad.
Dopiero od 2031 roku nowa ortografia stanie się jedyną obowiązującą na egzaminach państwowych.
„Nie” z przymiotnikami i przysłówkami – jedna zasada bez wyjątków
Przykłady: nieadekwatny, niebanalny, niemiły, niemilszy, nienajmilszy; nielepiej, nienajlepiej, nienajstaranniej
Jedną z najbardziej odczuwalnych zmian jest wprowadzenie łącznej pisowni „nie” z przymiotnikami i przysłówkami we wszystkich stopniach. Znikają wyjątki i konieczność ustalania stopnia czy sensu formy. od dzisiaj zapis jest zawsze łączny.
Imiesłowy odmiennie – koniec „świadomej” rozdzielności
Przykłady: niepisany, niezrobiony, niezdarty, niemalujący, nieidący, nieśpiewający
Zapis „nie” z imiesłowami odmiennymi został ujednolicony. Niezależnie od tego, czy forma jest interpretowana jako czasownikowa czy przymiotnikowa, obowiązuje pisownia łączna.
Nazwy mieszkańców – wielka litera jako standard
Przykłady: Warszawianin, Zgierzanin, Ochocianka, Mokotowianin, Nowohucianin
Nazwy mieszkańców miast, dzielnic, osiedli i wsi zapisujemy wielką literą. Reguła nie przewiduje odstępstw i obowiązuje we wszystkich kontekstach.
Nieoficjalne nazwy etniczne – wybór autora
Przykłady: kitajec lub Kitajec, angol lub Angol, jugol lub Jugol, żabojad lub Żabojad, szkop lub Szkop, makaroniarz lub Makaroniarz
W przypadku potocznych nazw etnicznych dopuszczono dwie poprawne formy zapisu. Autor tekstu może zdecydować się na małą lub wielką literę.
Marki i przedmioty – rozszerzona wielka litera
Przykłady: samochód marki Ford, pod oknem zaparkował czerwony Ford
Nowa norma pozwala zapisywać wielką literą nie tylko nazwę firmy, ale również pojedynczy egzemplarz produktu tej marki.
Cząstki „-by” po spójnikach – zapis rozdzielny
Przykład: „Zastanawiam się, czy by nie pojechać w góry”
Cząstki -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście zapisujemy rozdzielnie ze spójnikami. Dotychczasowe formy łączne nie są już jedyną poprawną opcją.
Przymiotniki na „-owski” – mała litera bez interpretacji
Przykłady: dramat szekspirowski, epoka zygmuntowska, koncert chopinowski, wiersz miłoszowski
Zapis przymiotników tworzonych od nazw osobowych zakończonych na „-owski” został ujednolicony. Zawsze stosujemy małą literę.
Formy archaiczne – dopuszczona dwoistość zapisu
Przykłady: jackowe dzieci lub Jackowe dzieci, poezja miłoszowa lub poezja Miłoszowa, zosina lalka lub Zosina lalka, jacków dom lub Jacków dom
W przypadku przymiotników o charakterze archaicznym pozostawiono możliwość zapisu małą lub wielką literą.
„Pół-” – zapis łączny i z łącznikiem
Przykłady: półzabawa, półnauka, półżartem, półserio; pół-Polka, pół-Francuzka
„Pół-” zapisujemy łącznie, gdy tworzy nowy wyraz. Łącznik stosujemy wyłącznie w odniesieniu do jednej osoby.
Wyrażenia powtórzone – trzy poprawne warianty
Przykłady: tuż-tuż / tuż, tuż / tuż tuż; trzask-prask / trzask, prask / trzask prask; bij-zabij / bij, zabij / bij zabij
W parach wyrazów równorzędnych dopuszczono trzy formy zapisu: z łącznikiem, z przecinkiem oraz rozdzielnie.
Wielkie litery w nazwach komet i obiektów publicznych
Przykłady: Kometa Halleya, Kometa Enckego; Aleja Róż, Plac Zbawiciela, Park Kościuszki, Kopiec Wandy, Zamek Książ, Most Poniatowskiego, ulica Józefa Piłsudskiego
W nazwach komet wszystkie człony zapisujemy wielką literą. Uporządkowano także zapis nazw obiektów przestrzeni publicznej.
Lokale, instytucje i nagrody – jednolita wielka litera
Przykłady: Kawiarnia Literacka, Hotel pod Różą, Teatr Wielki; Nagroda Nobla, Nagroda Pulitzera, Nagroda Literacka Gdynia
Wielką literą zapisujemy wszystkie człony nazw lokali, instytucji oraz oficjalnych nagród i tytułów honorowych.
Przedrostki, „niby-” i „quasi-” – uporządkowany zapis
Przykłady: super-Europejczyk; superpomysł lub super pomysł; miniwieża lub mini wieża; ekożywność lub eko żywność; nibyartysta, quasinauka, niby-Polak
Przedrostki zapisujemy łącznie, z łącznikiem przed wielką literą lub rozdzielnie, jeżeli funkcjonują samodzielnie. „Niby-” i „quasi-” zapisujemy łącznie z wyrazami pisanymi małą literą.
