CZY SENIORZY ODCZUJĄ ZMIANĘ?
Od 7 sierpnia 2026 roku usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania powinny być świadczone według jednolitego, ogólnopolskiego standardu. To ważna i długo oczekiwana zmiana w systemie pomocy społecznej. Standard obejmuje między innymi pomoc w przygotowywaniu i spożywaniu posiłków, utrzymaniu higieny, przyjmowaniu leków, wykonywaniu niezbędnych czynności domowych oraz podtrzymywaniu kontaktów z otoczeniem. Usługi powinny być świadczone z poszanowaniem godności i intymności osoby korzystającej ze wsparcia, a także jej autonomii i prawa do samostanowienia. Gminy zostały zobowiązane do monitorowania realizacji usług, pozyskiwania opinii świadczeniobiorców oraz podejmowania działań w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości.
Ustanowienie standardu nie jest jednak równoznaczne z zapewnieniem dostępu do opieki.
Przepisy wskazują, jak usługa powinna być wykonywana, ale nie gwarantują, iż będzie dostępna
w każdej gminie, w wymiarze odpowiadającym potrzebom seniora i za cenę możliwą do
poniesienia. Może się zatem okazać, iż państwo szczegółowo określiło standard świadczenia,
którego część osób starszych przez cały czas nie będzie otrzymywać.
Organizowanie usług opiekuńczych należy do obowiązkowych zadań własnych gminy. Mimo to w 2025
roku nie świadczyło ich 299 gmin, a więc niemal 12% wszystkich gmin w Polsce. Również formalna
obecność usługi w lokalnej ofercie nie przesądza o jej rzeczywistej dostępności. W tym samym roku 788
gmin, czyli ponad 30% ogółu, obejmowało usługami opiekuńczymi nie więcej niż dziesięciu
mieszkańców. Tak niewielka liczba świadczeniobiorców może wynikać z lokalnej struktury potrzeb, ale
w wielu przypadkach wskazuje raczej na marginalny zasięg wsparcia.
Istotnym problemem w publicznym systemie środowiskowych usług opiekuńczych pozostaje liczba
przyznawanych godzin oraz możliwość uzyskania pomocy w porach odpowiadających rytmowi życia i
stanowi zdrowia seniora. Dostępność usług wieczorami, w weekendy i dni świąteczne pozostaje
ograniczona. Brakuje opiekunów, występuje duża rotacja pracowników, a poziom ich przygotowania jest
nierówny. Tymczasem wspieranie osób z demencją, wielochorobowością lub znacznym ograniczeniem
sprawności wymaga odpowiednich kompetencji, doświadczenia i umiejętności reagowania w sytuacjach
trudnych, a także ciągłości opieki zapewnianej przez możliwie stały zespół opiekunów.
Nie można budować wysokiej jakości usług na niskich wynagrodzeniach, niestabilnych warunkach
zatrudnienia i przekonaniu, iż pracę opiekuńczą może wykonywać każdy. Wiąże się ona z
odpowiedzialnością za bezpieczeństwo drugiego człowieka, znacznym obciążeniem fizycznym i
psychicznym oraz koniecznością respektowania jego potrzeb, przyzwyczajeń i granic.
Ograniczony zasięg publicznej oferty usług opiekuńczych potwierdzają również dane Głównego Urzędu
Statystycznego. W 2024 roku z usług opiekuńczych i specjalistycznych usług opiekuńczych skorzystało
92,8 tys. osób, z których ponad 82% stanowiły osoby w wieku poprodukcyjnym. Na obszarach wiejskich
wsparcie otrzymało jedynie 20,6 tys. osób. Nie każdy senior potrzebuje usług opiekuńczych, dlatego
danych tych nie można traktować jako bezpośredniej miary niezaspokojonych potrzeb.
Niemniej, pokazują one, iż na tle około 7,7 mln mieszkańców Polski w wieku co najmniej
65 lat zasięg publicznego systemu pozostaje niewielki.
O rzeczywistej dostępności usług w systemie publicznym decyduje także ich koszt. Usługi mogą zostać
przyznane przez ośrodek pomocy społecznej lub centrum usług społecznych niezależnie od dochodu
seniora, ale wysokość ponoszonej przez niego opłaty zależy od zasad ustalonych przez radę gminy.
Ponieważ nie obowiązują jednolite w skali kraju progi ani stawki, osoby o podobnej sytuacji materialnej i
porównywalnych potrzebach mogą płacić różne kwoty ze względu na miejsce zamieszkania. Według
danych Głównego Urzędu Statystycznego w 2024 roku 30,6% korzystających otrzymywało usługi
bezpłatnie, 14,6% pokrywało ich pełny koszt, a pozostali ponosili częściową odpłatność. Przy pomocy
potrzebnej codziennie suma opłat może przekraczać możliwości finansowe seniora i w konsekwencji
prowadzić do rezygnacji ze wsparcia.
Ograniczona dostępność usług publicznych sprawia, iż wiele rodzin organizuje opiekę we własnym
zakresie, nierzadko w szarej strefie – bez umowy, ubezpieczenia i weryfikacji kwalifikacji. istotną rolę na
tym rynku odgrywają migranci, uzupełniający niedobory kadrowe w sektorze opiekuńczym. Nieformalne
warunki zatrudnienia, brak jasno określonej odpowiedzialności, a niekiedy również bariera językowa
mogą jednak utrudniać zapewnienie bezpieczeństwa seniorowi, w tym prawidłowe przekazywanie
informacji o lekach, diecie i stanie zdrowia. Prywatna opieka stanowi istotne uzupełnienie systemu
publicznego, powinna jednak być świadczona na przejrzystych i bezpiecznych zasadach, chroniących
zarówno osobę starszą, jak i opiekuna.
Nowy standard jest potrzebny, ale nie zastąpi pracowników, stabilnego finansowania ani rzetelnego
rozpoznawania lokalnych potrzeb. O powodzeniu zmiany nie zdecyduje liczba procedur, ale to, czy
senior otrzyma pomoc we właściwym czasie i wymiarze, za cenę, którą może ponieść, oraz od osoby,
której potrafi zaufać. Standard już obowiązuje. Teraz należy sprawić, aby zapisane w nim zasady
przełożyły się na rzeczywiście dostępną i bezpieczną opiekę.
Autorka: Dr inż. Anita Richert-Kaźmierska
Ekspertka w dziedzinie polityki senioralnej, ekonomii starzenia się i deinstytucjonalizacji usług
społecznych
Krótsza wersja artykułu dostępna w najnowszym GS 84 (s.22)
Przeczytaj także: USŁUGI SĄSIEDZKIE – DAWNA ŻYCZLIWOŚĆ W NOWEJ, BEZPIECZNEJ FORMIE
