Warszawskie małżeństwo kupiło nieruchomość i udokumentowało większość transakcji. Wystarczyło 27 tysięcy bez pokrycia, by fiskus nałożył podatek wynoszący ponad 20 tysięcy złotych. Naczelny Sąd Administracyjny potwierdził decyzję urzędu. To pierwszy z tysięcy wyroków dotyczących milionów Polaków dokonujących większych zakupów w czasach, gdy kontroli jest rekordowa liczba, a wymówka o oszczędnościach w domu nie przekonuje już sądów.
Fot. Warszawa w Pigułce
Polski system podatkowy przewiduje jedną z najsurowszych sankcji fiskalnych w całej Unii Europejskiej. Stawka 75 procent dotyczy przychodów, których pochodzenia podatnik nie potrafi wyjaśnić. To nie podatek w tradycyjnym rozumieniu, ale instrument służący walce z ukrywaniem dochodów przed opodatkowaniem. Trybunał Konstytucyjny potwierdził zgodność tego rozwiązania z konstytucją, wskazując iż nie jest to kara, ale szczególny rodzaj podatku. W praktyce oznacza to, iż osoba ukrywająca dochody może zostać obciążona jednocześnie sankcyjnym podatkiem oraz karą kryminalną bez łamania zasady zakazu podwójnego karania.
Mechanizm działa prosto – brak dowodów oznacza straty
Kluczowa zasada brzmi następująco: urząd skarbowy porównuje wartość wydatków podatnika z wartością opodatkowanego majątku, jaki zdołał zgromadzić. jeżeli różnica budzi wątpliwości, to właśnie na podatniku spoczywa ciężar udowodnienia legalności swojego postępowania. Nie urząd musi wykazać winę, ale ty musisz przedstawić dowody niewinności. To odwrócenie typowej reguły procesowej stanowi istotę postępowania w sprawie nieujawnionych dochodów. Organy podatkowe dysponują szerokim dostępem do informacji. Bazy danych, dane celne, informacje z urzędów miast i gmin, akty notarialne, dane o kredytach, raportowania z platform internetowych – wszystko to trafia do systemu. choćby anonimowe donosy stanowią podstawę do wszczęcia kontroli.
Warszawska para kupiła nieruchomość za ponad 320 tysięcy złotych. Udokumentowali zdecydowaną większość środków, przedstawiając wyciągi bankowe, potwierdzenia wpływów, zaświadczenia o dochodach. Problemem okazało się 27 tysięcy bez wyjaśnienia. Urząd skarbowy zastosował standardową procedurę – naliczył 75 procent od nieudokumentowanej kwoty. Małżeństwo odwołało się przez wszystkie instancje aż do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sąd podtrzymał decyzję fiskusa. Para zapłaciła ponad 20 tysięcy złotych podatku od kwoty, która stanowiła zaledwie ułamek całej transakcji. Ten wyrok pokazuje dwie rzeczy. Po pierwsze, fiskus nie wymierza kary od całej wartości zakupu, tylko od nieudokumentowanej nadwyżki. Po drugie, choćby częściowy brak dokumentacji skutkuje pełną stawką sankcyjną.
Gotówka w szafie nie istnieje dla urzędu
Większość kontrolowanych osób próbuje tłumaczyć wydatki oszczędnościami gromadzonymi latami w domu. Sądy konsekwentnie odrzucają takie wyjaśnienia. Naczelny Sąd Administracyjny w jednym z orzeczeń stwierdził wprost – podatnik musi wykazać, iż jego wydatki mają pokrycie w opodatkowanych źródłach przychodu. Tłumaczenia o gromadzeniu gotówki przez dekady, mimo posiadania rachunków bankowych, nie spełniają warunku uprawdopodobnienia. Nie można zaspokoić tego wymogu przez gołosłowne wskazywanie możliwości bez przedstawienia konkretnych dowodów.
Problem tkwi w naturze gotówki. Pieniądze trzymane w domu nie pozostawiają śladu. Nie ma wyciągów, przelewów, dokumentów potwierdzających. jeżeli przez 10 lat odkładałeś po tysiącu złotych miesięcznie i trzymałeś je w sejfie, musisz udowodnić skąd pochodziła gotówka przed odkładaniem. Samo stwierdzenie „zarabiałem i oszczędzałem” nie wystarczy. Potrzebujesz dowodów na źródło tych pierwotnych dochodów. Sądy zwracają uwagę na kolejny aspekt. Nie jest wiarygodne przechowywanie znacznych sum pieniężnych poza systemem bankowym w sytuacji, gdy ta sama osoba czynnie posługuje się rachunkami bankowymi do innych celów. Elementem racjonalnego gospodarowania środkami jest zabezpieczenie ich przed utratą wartości realnej wskutek inflacji czy wręcz utratą fizyczną. Ktoś, kto korzysta z banków na co dzień, ale twierdzi iż akurat oszczędności trzymał w gotówce w domu, budzi uzasadnione podejrzenia.
Skala kontroli rośnie lawinowo
W 2024 roku organy skarbowe przeprowadziły 2 miliony 400 tysięcy czynności sprawdzających. To o 110 tysięcy więcej niż rok wcześniej. Czynności sprawdzające stanowią mniej sformalizowaną procedurę niż pełna kontrola podatkowa, ale okazują się równie skuteczne w wykrywaniu nieujawnionych źródeł dochodów. Dane pokazują niepokojący obraz – w 98 procentach zakończonych kontroli stwierdzono nieprawidłowości. Niemal każda sprawdzana osoba miała problem z udokumentowaniem wydatków. Statystyka ta sugeruje, iż urząd nie wszczyna postępowań bez podstaw, ale celuje w osoby, wobec których ma już konkretne wątpliwości.
Do grupy podwyższonego ryzyka należą osoby dokonujące zakupów za gotówkę przekraczających ich oficjalne dochody. Szczególnie niebezpieczne pozostają transakcje gotówkowe przekraczające równowartość 15 tysięcy euro. Ustawa o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy wymaga zgłaszania takich operacji Generalnemu Inspektorowi Informacji Finansowej, co automatycznie stanowi sygnał do potencjalnego wszczęcia kontroli. Podejrzenia budzi sytuacja przedsiębiorców, którzy oficjalnie wykazują straty w działalności, ale jednocześnie prowadzą wystawny tryb życia – kupują drogie samochody, nieruchomości, organizują kosztowne imprezy. Taka rozbieżność między deklarowanymi dochodami a widocznymi wydatkami automatycznie wzbudza zainteresowanie organów.
Internet przestał być bezpieczną kryjówką
Unijna dyrektywa DAC7 zamknęła ostatnią furtkę anonimowości w handlu internetowym. Od lipca 2024 roku platformy takie jak Airbnb, Allegro, OLX, Vinted, Booking przekazują organom podatkowym informacje o użytkownikach przekraczających określone progi. Raportowaniu podlegają osoby, które w ciągu roku dokonały ponad 30 transakcji lub zarobiły co najmniej 2 tysiące euro. Warunki nie muszą być spełnione łącznie – wystarczy przekroczenie jednego progu. Pierwsze raporty za lata 2023 i 2024 trafiły do urzędów skarbowych do końca stycznia 2025 roku. Osoby zarabiające na sprzedaży w internecie lub wynajmie mieszkań mogą spodziewać się kontroli choćby za lata wstecz.
Przepisy obejmują raportowanie od 2023 roku, ale skarbówka dysponuje narzędziami do sięgania głębiej w przeszłość. jeżeli przez 3 lata sprzedawałeś ubrania na Vinted za łączną kwotę przekraczającą 2 tysiące euro i nie odprowadzałeś podatków, możesz otrzymać decyzję o zaległościach wraz z odsetkami. Forum Vinted pełne jest wpisów osób, do których odezwał się fiskus, zmuszając do zapłaty zaległego podatku choćby za kilka lat wstecz. Urząd sprawdza wpływy na rachunkach bankowych, porównując je z raportami sprzedaży z platform. Rozbieżności prowadzą do wszczęcia postępowania. Przekazanie danych przez platformę nie zwalnia użytkownika z obowiązku samodzielnego rozliczenia dochodów. To ty musisz sporządzić zeznanie podatkowe i zadeklarować wszystkie przychody osiągnięte w roku podatkowym, niezależnie od tego czy platforma przekazała informacje do urzędu.
Pożyczka od rodziny wymaga formalności
Od 2016 roku obowiązują specjalne zasady dotyczące pożyczek rodzinnych. Muszą być zawarte na piśmie i zgłoszone do urzędu skarbowego. Niezgłoszona pożyczka może zostać potraktowana jako nieujawnione źródło dochodu. W praktyce oznacza to, iż jeżeli twoi rodzice pożyczyli ci 100 tysięcy na zakup mieszkania, ale nie sporządziliście umowy i nie zgłosiliście jej do urzędu, podczas kontroli organ nie uzna tej kwoty jako legalnego źródła finansowania. Zapłacisz 75 tysięcy podatku od tej sumy. Ministerstwo Finansów w swoich wyjaśnieniach podkreśla, iż nie można karać podatników stawką sankcyjną tylko dlatego, iż nie zapłacili adekwatnego podatku majątkowego od pożyczek rodzinnych. W praktyce wiele organów podatkowych stosuje jednak tę interpretację, co potwierdzają kolejne wyroki sądów administracyjnych.
Jeszcze bardziej skomplikowana staje się sytuacja, gdy podatnik próbuje ujawnić nieudokumentowane środki jako darowiznę już po wszczęciu kontroli. Udokumentowanie przed organem nieujawnionych dotąd środków jako darowizny może zrodzić obowiązek zapłaty 20 procent podatku od darowizny. Wychodzi na to, iż próba legalizacji sytuacji kończy się dodatkowym obciążeniem podatkowym. System zachęca do dokumentowania wszystkiego na bieżąco, karząc próby naprawy zaległości po fakcie. Pożyczka przekazana gotówką bez dokumentów to dla fiskusa nieujawniony dochód bez względu na to czy faktycznie była to pożyczka czy darowizna od rodziny.
Przykłady pokazują skalę problemu
Kupiłeś używany samochód za 30 tysięcy złotych, ale w zeszłym roku wykazałeś dochód wynoszący 24 tysiące. jeżeli nie posiadasz udokumentowanych oszczędności z poprzednich lat, urząd zakwestionuje pochodzenie brakujących 6 tysięcy. Zapłacisz od tej kwoty 75 procent, czyli 4 tysiące 500 złotych podatku. Sprzedajesz ubrania na Vinted od 3 lat i zarobiłeś łącznie równowartość 8 tysięcy euro, ale nigdy nie zgłosiłeś tych przychodów. Platforma przekazała dane do urzędu. Otrzymujesz decyzję o zaległościach podatkowych wraz z odsetkami za cały okres. Wynajmujesz mieszkanie przez Airbnb zarabiając 3 tysiące miesięcznie bez odprowadzania podatków. Po otrzymaniu danych z platformy urząd wezwie cię do wyjaśnień. Będziesz musiał zapłacić zaległe podatki plus odsetki, a w przypadku uporczywego uchylania się grożą dodatkowe kary kryminalne.
Rodzice pożyczyli ci 100 tysięcy na zakup mieszkania bez sporządzenia umowy i zgłoszenia pożyczki. Podczas kontroli organ nie uzna tej kwoty jako legalnego źródła. Zapłacisz 75 tysięcy podatku, chyba iż rodzice zdecydują się zapłacić podatek od darowizny – wtedy sprawa komplikuje się jeszcze bardziej, bo może pojawić się podejrzenie próby ukrycia prawdziwego źródła finansowania poprzez późniejsze konstruowanie dokumentów. Wpłacenie dużej sumy gotówki na konto tuż przed zakupem również budzi wątpliwości. Możesz wpłacić 50 tysięcy na rachunek i od razu przelać je sprzedającemu, ale urząd zapyta skąd pochodziła wpłacona gotówka. jeżeli nie udowodnisz jej źródła, wpłata na konto nie rozwiąże problemu.
Proces kontroli trwa miesiącami
Otrzymujesz wezwanie do złożenia wyjaśnień dotyczących pochodzenia środków na konkretny zakup. zwykle masz 7 dni na odpowiedź. W tym czasie musisz zebrać wszystkie dokumenty potwierdzające źródło pieniędzy. jeżeli nie odpowiesz lub wyjaśnienia okażą się niewystarczające, urząd wszczyna postępowanie. Dostajesz zawiadomienie o rozpoczęciu kontroli oraz termin na złożenie dokumentów. To moment, kiedy warto skonsultować się z doradcą podatkowym. Podczas kontroli urzędnicy mogą żądać różnych dokumentów – wyciągów bankowych z kilku lat wstecz, umów sprzedaży, darowizn, spadków, potwierdzenia dochodów z poprzednich lat. Możesz też zostać wezwany na przesłuchanie, gdzie będziesz musiał szczegółowo wyjaśnić swoją sytuację finansową.
Po zakończeniu kontroli otrzymujesz decyzję. jeżeli urząd stwierdzi nieprawidłowości, nałoży podatek 75 procent od nieudokumentowanej kwoty. Od decyzji przysługuje odwołanie do dyrektora izby administracji skarbowej, a później do sądu administracyjnego. Cały proces może trwać od kilku miesięcy do ponad roku. W tym czasie musisz aktywnie współpracować z urzędem, dostarczać dokumenty i wyjaśniać swoją sytuację. Brak współpracy lub ukrywanie informacji tylko pogarsza twoją pozycję. Kontrole podatkowe są przewlekłe – zdarzają się przypadki trwające powyżej 12 miesięcy. Od twojej współpracy zależy nie tylko czas trwania, ale też ostateczny rezultat kontroli.
Jak chronić się przed sankcjami
Najważniejsze jest gromadzenie dokumentacji już teraz, zanim pojawią się problemy. Każdy większy wydatek powinien mieć jasne pokrycie w udokumentowanych przychodach. Nie wystarczy powiedzieć „miałem oszczędności” – musisz pokazać skąd pochodziły pieniądze, które odkładałeś. Zachowuj wszystkie faktury i rachunki. Warto przechowywać dokumenty w jednym miejscu, łatwo dostępnym dla kontrolerów. Systematyczne archiwizowanie dokumentów finansowych może uratować przed sankcjami w przyszłości. jeżeli planujesz większy zakup, szczególnie za gotówkę, przygotuj się na ewentualną kontrolę. Bez odpowiednich dowodów zapłacisz choćby 75 procent wartości nieudokumentowanych środków.
Legalizuj pożyczki od rodziny już w momencie ich zawarcia. Umowa musi być sporządzona na piśmie i zgłoszona do urzędu skarbowego. Tylko wtedy stanowi wiarygodne źródło środków. Pożyczka przekazana gotówką bez dokumentów to dla fiskusa nieujawniony dochód. W przypadku większych transakcji warto skonsultować się z doradcą podatkowym już na etapie planowania zakupu, nie czekając na kontrolę. Doradca pomoże przygotować odpowiednią dokumentację i uniknąć pułapek, które mogą kosztować dziesiątki tysięcy złotych. Nie bagatelizuj postępowania. W przypadku wszczęcia kontroli nie lekceważ sprawy. Postępowanie w sprawie nieujawnionych dochodów różni się od zwykłego – ciężar dowodu spoczywa na podatniku.
Przedawnienie jako ostatnia deska ratunku
Jedynym pewnym wyjściem z problemu jest przedawnienie zobowiązania podatkowego. Podatnik może być spokojny, jeżeli od końca roku kalendarzowego, w którym powstał obowiązek podatkowy, minęło 5 lat. Po tym czasie urząd traci możliwość dochodzenia zobowiązań. Problem w tym, iż przedawnienie dotyczy tylko tych lat, dla których upłynął wymagany termin. jeżeli kupiłeś mieszkanie w 2020 roku, zobowiązanie przedawni się dopiero z końcem 2026 roku. Do tego czasu urząd może wszcząć postępowanie. Warto też pamiętać, iż choć stawka 75 procent nie jest uznaniowa i organ nie może jej dowolnie zmieniać, to możliwość rozłożenia na raty wymaga zgody urzędu. Trybunał Konstytucyjny potwierdził, iż to szczególnego rodzaju podatek, nie kara, więc zastosowanie wobec tej samej osoby zarówno sankcyjnego podatku jak i odpowiedzialności karnej nie łamie konstytucyjnego zakazu podwójnego karania.
Polski system fiskalny stworzył narzędzie, które skutecznie wymusza przejrzystość finansową. Stawka 75 procent od nieujawnionych źródeł to jeden z najsurowszych mechanizmów w Europie. Rekordowa liczba kontroli, dostęp do platform internetowych, wymiana informacji międzynarodowych – wszystko to sprawia, iż czasy anonimowości dobiegły końca. Gotówka pod materacem przestała być akceptowalnym wytłumaczeniem. Sądy konsekwentnie odrzucają wyjaśnienia oparte na gołosłownych twierdzeniach bez dokumentacji. Warszawskie małżeństwo zapłaciło ponad 20 tysięcy za brakujące 27 tysięcy, a ich wyrok stanowi jedynie pierwszy z tysięcy podobnych spraw. Era nieformalnych transakcji i niezgłaszanych oszczędności definitywnie się kończy.
