Miałam siedemdziesiąt jeden lat, kiedy pierwszy raz od śmierci męża wyszłam na Dni Sandomierza sama, z własnym składanym krzesłem pod pachą. Kolana już dawno przestały znosić dwie godziny stania na Rynku, więc kupiłam sobie to krzesło w markecie budowlanym przy obwodnicy, za trzydzieści dwa złote, i nie żałowałam ani grosza.
Postawiłam je pod kasztanowcem, tuż przy wylocie ulicy Mickiewicza, skąd zwykle wjeżdżają wozy strażackie i orkiestra dęta z Ochotniczej Straży Pożarnej. Z termosu unosił się zapach kawy zbożowej, którą jeszcze parzyła moja matka, choć w sklepie osiedlowym stoją już same ekspresy kapsułkowe. Piętro wyżej, w oknie kamienicy, ktoś suszył pościel, a z radia leciała stara piosenka Maryli Rodowicz.
Nie minęło dwadzieścia minut, gdy przy krawężniku zatrzymała się kobieta mniej więcej w moim wieku, z jednym leżakiem w ręku i dwiema wnuczkami uczepionymi jej spódnicy. Rozglądała się, jakby szukała choćby skrawka chodnika.
Wstałam, zanim zdążyłam to sobie przemyśleć.
— Proszę wziąć moje.
— Ale skąd, nie mogę pani…
— Nalegam.
Roześmiała się i powiedziała, iż w takim razie musimy się nim podzielić. Przez następną godzinę siadałyśmy na zmianę, a jej wnuczki, Julka i Ada, piszczały za każdym razem, gdy przejeżdżał kolejny udekorowany ciągnik albo koń w wieńcu z kwiatów. Kiedy parada się skończyła, kobieta złożyła leżak i podała mi rękę.
— Zosia. Zofia Kowal.
— Krystyna Baran.
— Miło było dzielić z panią krzesło.
— Miło było dzielić paradę.
Mogło się na tym skończyć. Skończyłoby się, gdybym w następną sobotę nie poszła na targ przy ulicy Krakowskiej po młode ziemniaki i ogórki gruntowe. Ktoś zawołał moje imię. Odwróciłam się — to była Zosia, machająca zza stolika przed budką z oscypkami.
— Zajęłam już pani miejsce.
Usiadłyśmy, zamówiłyśmy po kawie z automatu za trzy złote pięćdziesiąt i gadałyśmy prawie półtorej godziny. Opowiedziała mi o wnuczkach i o synu, który wyjechał do pracy w Niemczech i dzwoni raz w tygodniu. Ja opowiedziałam jej, iż po przejściu na emeryturę nauczyłam się piec chleb na zakwasie, bo wnuki nie chciały jeść tego ze sklepu. Wymieniłyśmy się przepisami, zapisanymi na kartkach wyrwanych z zeszytu w kratkę.
W następną sobotę Zosia zadzwoniła i zaprosiła mnie na darmowy koncert na sandomierskim Rynku, organizowany przez Dom Kultury.
— Ja przyniosę krzesła.
— Ja przyniosę kompot.
Tak już zostało. Ona zawsze pamiętała o krzesłach, ja zawsze pakowałam coś do jedzenia. Z czasem zaczęłyśmy rozpoznawać te same twarze na każdym wydarzeniu w mieście: małżeństwo, które nigdy nie opuszczało piątkowych koncertów, emerytowanego strażaka w tej samej czapce z daszkiem, nastolatka, który wolontariacko pomagał przy każdym festynie.
Pewnego wieczoru Zosia rozejrzała się po Rynku i powiedziała:
— Powinnyśmy siadać razem, wszyscy.
W następny piątek przyszłyśmy wcześniej i zabrałyśmy kilka dodatkowych krzeseł. Zajęłyśmy miejsce bliżej sceny niż zwykle — tam, gdzie od miesięcy rozkładał swój leżak pan Edward, samotny wdowiec spod cukrowni. Kiedy przyszedł i zobaczył nasze krzesła na "swoim" miejscu, stanął w milczeniu, z leżakiem pod pachą, nie mówiąc ani słowa.
— Niech pan siada z nami — powiedziała Zosia, robiąc mu miejsce.
— Ja tu zawsze sam siadam.
— To dziś będzie inaczej.
Wahał się chwilę, jakby to miało kosztować go coś więcej niż krzesło. W końcu usiadł na samym brzegu, sztywno, z leżakiem złożonym na kolanach. Przez pierwsze piętnaście minut koncertu nie odezwał się ani razu. Dopiero kiedy orkiestra zagrała coś, co najwyraźniej znał, zaczął nucić pod nosem, a potem, sam zdziwiony, powiedział nam, iż ostatni raz siedział w towarzystwie na koncercie chyba przed śmiercią żony.
Od tamtej pory zawsze zostawiałyśmy mu miejsce.
Latem kilka razy zaskoczyła nas nagła ulewa, która rozpędzała ludzi z Rynku w stronę bram i podcieni. Raz cały nasz krąg przeczekał deszcz pod arkadami kamienicy, ściśnięci, z krzesłami złożonymi pod pachami, i ktoś zaczął żartować, iż Ławka Przyjaźni przetrwa choćby powódź. Innym razem koncert odwołano całkiem, a myśmy i tak zostali na miejscu, otwierając termosy, bo — jak powiedziała pani Halina — szkoda by było się rozejść, skoro już się zeszliśmy.
Do końca lata nasz krąg stał się czymś, czego ludzie zaczęli wypatrywać. Ktoś zawsze przynosił drożdżówki z piekarni na Żeromskiego. Ktoś inny pakował butelkowaną wodę. Emerytowana nauczycielka muzyki nigdy nie zapominała talii kart dla dzieci, zanim zaczynał się koncert. Nikt nikomu nie przydzielał zadań. Po prostu tak się działo.
Kiedy nadeszła jesień, miasto zorganizowało dożynki na Rynku Starego Miasta — bele słomy, dynie, kramy z miodem i oscypkami. Zosia i ja niosłyśmy nasze krzesła jak zwykle. Tym razem kilkoro znajomych zdążyło już zająć nam miejsca.
— Prawie się spóźniłyście — zażartował ktoś.
— Tylko pięć minut — roześmiałam się.
Podczas festynu podszedł do nas chłopiec, może siedmioletni, dźwigający dynię prawie tak dużą jak on sam. Był wyraźnie zmęczony.
— Możesz na chwilę pożyczyć moje krzesło — powiedziała Zosia.
Usiadł, przytulił dynię do piersi i westchnął z ulgą. Po pięciu minutach dumnie ruszył dalej ze swoim skarbem.
Pod koniec dnia ktoś rzucił żartem, iż te krzesła zasługują na nazwę. Po kilku śmiesznych propozycjach jedna z kobiet, pani Halina z osiedla Mokoszyn, zaproponowała: „Ławka Przyjaźni". Nazwa się przyjęła. Odtąd ludzie pytali: „Ławka Przyjaźni dziś się rozstawia?" — i każdy wiedział, o co chodzi.
Zima zakończyła koncerty pod gołym niebem. Myślałam, iż spotkamy się dopiero wiosną. Ale Zosia zadzwoniła.
— A gdybyśmy spotykały się w piątki w Domu Kultury?
— Po co?
— Po nic konkretnego.
Więc zaczęłyśmy. Czasem graliśmy w karty, czasem układaliśmy puzzle, czasem po prostu piliśmy herbatę i rozmawiałyśmy. Wieść się rozniosła. Co miesiąc dołączał ktoś nowy z okolicy. Jednego piątku pewien mężczyzna, pan Wiesław, przyznał cicho, iż to pierwsze popołudnie od przeprowadzki do Sandomierza, kiedy spędza czas z kimkolwiek.
— Cieszę się, iż przyszedłem.
— My też się cieszymy — odpowiedziała Zosia.
Na kolejnej paradzie przynieśliśmy zdecydowanie więcej krzeseł, niż było nam potrzeba. Przechodnie zatrzymywali się z uśmiechem.
— To Ławka Przyjaźni?
— Owszem.
— Można się dosiąść?
— Bierzcie krzesło.
Patrząc, jak dzieci śmieją się razem, a dziadkowie wymieniają anegdoty, zauważyłam, iż nikt już nie pamiętał, gdzie kto pierwotnie siedział.
Zanim ruszyła parada, podszedł do nas burmistrz z niewielkim dyplomem w ręku. Podał go Zosi, uścisnął jej dłoń i powiedział tylko:
— Trzymajcie ciepłą kawę w termosach, bo ludzie będą do was wracać.
Zaklaskaliśmy, trochę zawstydzeni. Zosia pochyliła się do mnie, ważąc dyplom w dłoni jak coś, co zaraz komuś odda.
— Trzeba będzie znaleźć dla niego miejsce na ścianie w Domu Kultury.
Tej wiosny, dwa lata po naszym pierwszym spotkaniu pod kasztanowcem, Zosia zachorowała. Nie od razu było jasne, jak poważnie. Zaczęło się od tego, iż przestała przynosić krzesła — ktoś inny musiał je pakować zamiast niej. Potem przestała przychodzić na piątki w Domu Kultury. W maju odwiedziłam ją w szpitalu wojewódzkim przy ulicy Schinzla, w czteroosobowej sali, gdzie za oknem było widać parking i kawałek Wisły.
Siedziałam przy jej łóżku z termosem tej samej kawy zbożowej, którą piłyśmy pod kasztanowcem, i przypomniałam jej o chłopcu z dynią.
— Pamiętasz, jak posadziłaś go na swoim krześle?
Uśmiechnęła się słabo.
— Zawsze było komuś potrzebne bardziej niż mnie.
Odeszła w czerwcu. Na pogrzebie na cmentarzu przy ulicy Cmentarnej przyszło czterdzieści kilka osób z Ławki Przyjaźni — z krzesłami, bo tak się umówiliśmy bez słów. Rozstawiliśmy je w krąg wokół grobu, tak jak zawsze na Rynku.
Syn Zosi, ten z Niemiec, przyjechał na pogrzeb i po ceremonii podszedł do mnie z workiem foliowym, w którym było jej stare, wyblakłe krzesło turystyczne — to samo, z pierwszej parady.
— Mama zostawiła kartkę, iż to ma być pani.
Otworzyłam worek. Na oparciu, długopisem, było napisane jej ręką: „Dla Krystyny. Żeby zawsze było komu je oddać."
Nie płakałam wtedy, choć powinnam była. Zamiast tego pojechałam prosto z cmentarza do Domu Kultury, gdzie odbywało się nasze piątkowe spotkanie — bo tak umówiliśmy się z panią Haliną tydzień wcześniej, iż Ławka Przyjaźni nie może przestać istnieć, choćby na jeden piątek.
Wzięłam ze sobą krzesło Zosi. Ustawiłam je na honorowym miejscu, przy oknie, i powiedziałam wszystkim zebranym, iż od dzisiaj to krzesło będzie dla wszystkich nowego, kto pierwszy raz do nas przyjdzie — żeby nigdy nie musiał stać przy drzwiach, zastanawiając się, czy jest tu miejsce.
Tego wieczoru przyszła nowa kobieta z osiedla, pani Barbara, która niedawno pochowała męża. Stała w progu, niepewna. Wskazałam jej krzesło Zosi.
— Proszę usiąść tutaj. To miejsce jest teraz pani.
Usiadła, rozejrzała się po sali pełnej nieznajomych twarzy i przez chwilę nic nie mówiła, tylko obiema rękami wygładzała fałdy spódnicy na kolanach, jakby chciała się czegoś przytrzymać.
— Nie wiedziałam, iż mi tego brakuje — powiedziała w końcu cicho.
Do dziś, kiedy pakuję krzesła do bagażnika mojego starego fiata przed każdym wydarzeniem w mieście, biorę zawsze o dwa więcej, niż potrzeba. Jedno z nich stawiam zawsze na skraju kręgu, bliżej ścieżki, żeby ten, kto akurat przechodzi obok, mógł je od razu zauważyć.
