Marta miała ręce lepkie od cukru z tortu, kiedy usłyszała, jak Wiktor mówi to zdanie. Stała przy zlewie, plecami do gości, i przez chwilę pomyślała, iż się przesłyszała.
— Ty nie jesteś żoną, tylko darmową aplikacją do obsługi mojej rodziny — powiedział głośno, żeby wszyscy słyszeli.
Nikt się nie roześmiał. Talerz z sernikiem stygł na blacie, a przez uchylone okno wpadał zapach spalin z ulicy — dokładnie takiej, jaka bywa na Pradze Południe we wrześniu, kiedy tramwaj numer 7 skrzypi na zakręcie i słychać go choćby przez podwójne szyby.
To był sześćdziesiąty piąty urodziny Danuty, teściowej Marty. Impreza od samego rana — Marta wstała o szóstej, żeby zdążyć z gołąbkami, sernikiem i sałatką jarzynową, bo Wiktor uparł się, iż przyjęcie musi być u nich, w trzypokojowym mieszkaniu przy Grochowskiej.
— Mama nie lubi restauracji — tłumaczył jej tydzień wcześniej. — A ty gotujesz najlepiej. Zajmiesz się stołem, będziemy w gronie rodzinnym.
„Gronem rodzinnym" okazało się osiemnaście osób, trzy dania główne i ciotka Basia, która zawsze zostawała najdłużej.
Wiktor obiecał pomóc, ale rano pojechał po alkohol i wrócił dopiero o czwartej — z siostrą Kingą i kuzynem Bartkiem, z dwiema reklamówkami.
— Nie ma sensu jeździć dwa razy — rzucił, podając Marcie torby. — Ser i owoce. Pokroisz?
Marta spojrzała na garnki zajmujące całą kuchenkę.
— Prosiłam, żebyś kupił to wczoraj.
— No i co z tego, goście jeszcze nie przyszli.
Kinga zdjęła kurtkę i od razu zajrzała do piekarnika.
— Znowu pieczeń z ziołami? Mama tego zapachu nie znosi.
— W zeszłym roku sama prosiła mnie o przepis.
— Żeby cię nie urazić, tylko dlatego.
Otworzyła lodówkę, umoczyła palec w kremie do sernika i skrzywiła się.
— Za słodkie. Wiktor, wiesz, iż mama nie może jeść tyle cukru.
Mąż spojrzał na Martę tak, jakby zepsuła przyjęcie umyślnie.
— Mogłaś zrobić coś lżejszego.
Marta bez słowa wyjęła ser z torby. Po jedenastu latach małżeństwa wiedziała już, iż jeżeli zacznie się bronić, Kinga będzie się kłócić aż do przyjścia gości, a na końcu Wiktor poprosi ją, żeby nie psuła nastroju mamie.
Danuta przyszła ostatnia. Miała na sobie granatową sukienkę, którą Marta pomogła jej wybrać tydzień wcześniej w galerii przy Wiadukcie. Teściowa objęła synową, podziękowała za przyjęcie i zapytała, czy bardzo jest zmęczona.
— Wszystko w porządku — odpowiedziała Marta.
Wiktor usłyszał i parsknął śmiechem:
— Czym miałaby się zmęczyć? Cały dzień siedziała w domu.
Kilka osób się uśmiechnęło. Marta też uśmiechnęła się na siłę i poszła po dania główne.
Przy stole mąż prawie na nią nie patrzył. Wznosił toasty, opowiadał anegdoty i zbierał komplementy za przytulną atmosferę. Kiedy ciotka Basia pochwaliła pieczeń, Wiktor odpowiedział:
— Napracowaliśmy się. Sam wybierałem najlepsze produkty.
W tym momencie Marta stała przy kuchence i dokładała drugą porcję na półmisek.
Po głównym daniu okazało się, iż skończyła się woda gazowana.
— Marta, przynieś jeszcze.
— Jest w spiżarce.
— Ty lepiej wiesz, gdzie postawiłaś.
Bartek poprosił o kawę. Mąż ciotki Basi — o herbatę bez cukru. Ktoś upuścił widelec, ktoś inny chciał kolejną serwetkę. Wszyscy zwracali się do Marty, jakby tylko jej nie wolno było usiedzieć na miejscu dłużej niż pięć minut.
Kiedy w końcu usiadła, jej porcja była już zimna.
— A chleb? — zapytał Wiktor.
— Masz pełny koszyk przed sobą.
— Za grubo pokrojony. Przynieś inny.
Marta popatrzyła na niego.
— Weź nóż i pokrój sam.
Rozmowy przy stole nie ucichły od razu, ale Wiktor ją usłyszał.
— Co powiedziałaś?
— Że cały dzień nie usiadłam. jeżeli chcesz inny chleb, kuchnia jest obok.
Kinga uniosła brwi:
— Mogłabyś odpowiedzieć normalnie. To urodziny mamy.
— Odpowiedziałam normalnie.
— Marta, nie zaczynaj — ostrzegł mąż.
— Niczego nie zaczynam. Chcę tylko spokojnie zjeść.
Wiktor wziął kieliszek i odchylił się na krześle.
— Dlatego uwielbiam rodzinne imprezy — moja żona zawsze wszystkim przypomina, co dla nich zrobiła.
— Nikomu niczego nie przypominałam.
— Widać to po tobie.
Marta próbowała jeść dalej, ale mąż poczuł już wsparcie siostry. Zaczął wyliczać, iż sam kupił produkty, przywiózł gości i rano przestawiał stół. Potem stwierdził, iż żona zawsze robi z siebie ofiarę, chociaż nikt jej nie kazał gotować aż tylu potraw.
— Ty zrobiłeś listę zakupów — przypomniała Marta.
— Bo beze mnie zapomniałabyś połowy.
— To mogłeś sam ugotować.
Zapadła cisza. Danuta odłożyła widelec, ale nic nie powiedziała. Marta pomyślała, iż teściowa jak zawsze nie chce się wtrącać w kłótnię syna z synową.
Wiktor uśmiechnął się z pogardą:
— Naprawdę proponujesz, żebym ja cały dzień stał przy garnkach?
— A dlaczego to musi być moje zadanie?
— Bo to moja rodzina.
— A ja czym jestem?
Pytanie wyrwało jej się mimowolnie. Zaraz pożałowała, iż wypowiedziała je przy gościach, ale nie było już odwrotu.
Mąż spojrzał na zebranych i wzruszył ramionami:
— Widzicie? Zwykła rozmowa o chlebie, a ona już chce specjalnego miejsca w historii rodziny.
— Pytałam, czy uważasz mnie za część swojej rodziny.
— Nie przekręcaj moich słów.
— To odpowiedz.
Kinga spróbowała zażartować:
— Marta, nie trzeba robić testu na miłość akurat na urodzinach mamy.
— Nie do ciebie mówię.
— Ale ma prawo się odezwać — wtrącił Wiktor. — Kinga urodziła się tutaj, wychowała się tutaj i zawsze będzie częścią naszej rodziny.
Marta poczuła, iż kolejne zdanie mąż wypowie już tylko po to, żeby postawić ją na swoim miejscu. Ale nie dało się już tego zatrzymać.
— Ty nie jesteś żoną, tylko darmową aplikacją do obsługi mojej rodziny! — rzucił. — Zaprosili cię, ugotowałaś, nakryłaś do stołu, więc powinnaś być zadowolona. Nie trzeba, żeby wszyscy się wokół ciebie skakali.
Nikt się nie roześmiał. Marta stała nieruchomo, z ręką na oparciu krzesła. Nie wiedziała, co bardziej boli — same słowa czy łatwość, z jaką Wiktor je wypowiedział przy osiemnastu osobach.
Kinga odwróciła wzrok. Bartek zaczął poprawiać serwetkę. Mąż ciotki Basi sięgnął po kieliszek, jakby nic nie usłyszał.
Tylko Danuta wstała od stołu — powoli, jakby coś sobie w głowie układała.
— Mamo, usiądź — powiedział Wiktor. — To nasza zwykła sprzeczka.
Teściowa nie odpowiedziała. Zdjęła z ramion chustę, złożyła ją starannie na krześle i poprosiła Martę o fartuch.
— Po co? — zapytała zdziwiona synowa.
— Bo od dzisiaj nikomu tutaj już nie będziesz podawać ani sprzątać.
Wiktor zmarszczył brwi:
— Mamo, nie mieszaj się. Marta zaraz się uspokoi.
Danuta obeszła stół, odebrała synowi kieliszek z ręki i postawiła go przy zlewie.
— Nie. To ty się dzisiaj uspokoisz.
— Co to ma znaczyć?
— Nazwałeś swoją żonę darmową aplikacją do obsługi rodziny. To teraz cała ta rodzina pokaże, jak dobrze sobie bez niej poradzi.
Wyłączyła muzykę sącząca się z głośnika na parapecie, otworzyła szafkę kuchenną i wyjęła stos pustych pojemników po lodach — takich, jakie zbiera się latami, bo szkoda wyrzucić.
Goście patrzyli w oszołomieniu. Kinga pierwsza zapytała:
— Mamo, po co ci tyle pudełek?
Danuta zaczęła zbierać naczynia ze stołu, ale nie niosła ich do lodówki. Stawiała pojemniki przed Wiktorem, przed córką, przed krewnymi.
— Skoro Marta widocznie nikogo tu nie obchodzi, to niech każdy zabierze to, co sam przyniósł i ugotował.
Na stole nie zostało nic, po co ktokolwiek mógłby jeszcze sięgnąć.
Danuta spojrzała na puste dłonie syna i zapytała nagle:
— Wiktor, ty w ogóle wiesz, co twoja żona robiła dla naszej rodziny przez ostatnie siedem miesięcy?
— Gotowała i ci pomagała — odparł poirytowany. — Co to ma teraz do rzeczy?
Teściowa pokręciła głową.
— Czyli nie wiesz.
Podeszła do Marty, położyła przed nią na blacie pęk kluczy i powiedziała:
— To dzisiaj nie usłyszysz tego ty pierwszy, tylko wszyscy pozostali. Bo po tym, co powiedziałeś, ja już dłużej nie będę milczeć.
Wiktor rozpoznał klucze i poderwał się z krzesła.
— Mamo, po co je przyniosłaś?
Danuta odwróciła się do gości.
— Zaraz wam powiem, dlaczego przez ostatnie siedem miesięcy mój syn żył sobie spokojnie, pracował i organizował przyjęcia, podczas gdy kobieta, którą przed chwilą nazwał „darmową aplikacją", codziennie robiła za niego to, czego on sam się wyrzekł.
Klucze leżały na obrusie, obok talerzyka z resztkami sernika. Zwykłe klucze na kółku z breloczkiem w kształcie klucza francuskiego — takim, jaki sprzedają na stacji Orlen przy Grochowskiej za kilka złotych.
— To klucze do warsztatu przy Kwiatowej — powiedziała Danuta. — Warsztatu twojego ojca.
Zapadła cisza inna niż poprzednia — nie niezręczna, tylko czujna.
— Kiedy tata zachorował, w lutym, warsztat stał zamknięty trzy tygodnie. Mechanicy odchodzili, klienci przestawali dzwonić. Ty, Wiktorze, powiedziałeś wtedy, iż nie masz czasu, bo masz swoją pracę w biurze. Powiedziałeś to samo, co teraz: iż to nie twoja sprawa, tylko moja.
— Bo to prawda, mamo, ja się na silnikach nie znam…
— Marta się też nie znała. A mimo to przez siedem miesięcy jeździła tam po pracy, prowadziła księgowość, rozmawiała z klientami, płaciła składki ZUS za dwóch pracowników z własnej karty, bo firmowe konto było zablokowane przez komornika, dopóki nie uregulowaliśmy zaległości. Cztery tysiące sto złotych z jej oszczędności. Sama mi to powiedziała, kiedy pytałam, dlaczego wraca do domu o dwudziestej pierwszej i pachnie olejem silnikowym.
Kinga spojrzała na Martę, jakby widziała ją pierwszy raz.
— Ty nam nic nie mówiłaś…
— A miałam komu? — odpowiedziała cicho Marta. — Wiktor mówił, iż mam dość swoich spraw.
Danuta popchnęła klucze bliżej synowej.
— Warsztat wciąż stoi na nazwisko ojca. Ale to ja teraz decyduję, kto go prowadzi, bo mam pełnomocnictwo, odkąd tata leży w szpitalu przy Grenadierów. I postanowiłam: od jutra to Marta jest tam pełnomocnikiem do prowadzenia spraw. Nie ty, Wiktorze. Bo przez siedem miesięcy to nie ty ratowałeś rodzinny biznes.
— Mamo, to jakiś absurd, ja jestem synem…
— A ona przez pół roku była tam, gdzie ciebie nie było. — Danuta wzięła fartuch, który wcześniej prosiła od Marty, i sama go teraz podała synowi. — Skoro tak lubisz porządek w rodzinie — zawiąż to i zbieraj naczynia. Marta kończy pracę na dziś. I chyba na dłużej.
Wiktor stał z fartuchem w ręku, nie rozumiejąc jeszcze, co się adekwatnie stało. Ciotka Basia po cichu odsunęła krzesło i zaczęła zbierać swój talerz z sałatką — bez słowa, tylko rzuciła Marcie spojrzenie, które znaczyło więcej niż przeprosiny.
Marta wzięła klucze do ręki. Metal był chłodny, cięższy, niż się spodziewała.
— Nie chcę robić z tego przedstawienia — powiedziała do Danuty, ale głośno, żeby słyszeli wszyscy przy stole. — Ale skoro już zaczęliśmy mówić prawdę: jutro rano jadę do notariusza przy placu Szembeka, żeby formalnie potwierdzić pełnomocnictwo. I zamawiam nowy zamek do biura warsztatu. Nie dlatego, iż komuś nie ufam. Tylko dlatego, iż po dzisiejszym wieczorze chcę mieć jasność, kto tam wchodzi, a kto nie.
Wiktor otworzył usta, ale nic nie powiedział. Za oknem tramwaj numer 7 zaskrzypiał na zakręcie, tak jak zawsze o tej porze, i ten dźwięk był jedynym, który przerwał ciszę w mieszkaniu przy Grochowskiej.
