Zanim powstał Ursus
Udokumentowane wzmianki o osadnictwie na ziemiach dzisiejszego Ursusa pojawiały się już w XIII wieku. Przez stulecia tereny te miały charakter typowo rolniczy. Były to liczne wsie i majątki ziemskie położone na zachód od Warszawy. Najważniejszymi miejscowościami, które stały się późniejszymi podwalinami dzielnicy, były Czechowice, Szwaby-Bożeje (a od XVIII wieku Szwaby-Szamoty), Gołąbki oraz Skorosze. Początki tych miejscowości sięgają aż średniowiecza.
Przez wiele wieków mieszkańcy utrzymywali się głównie z uprawy ziemi i hodowli zwierząt. Ze względu na bliskość Warszawy wsie były także zapleczem gospodarczym rozwijającej się stolicy. Dostarczały żywność, drewno oraz materiały budowlane. Jednak życie na tych terenach zachowywało swój spokojny, wiejski charakter.
W 1918 roku powstaje gmina Skorosze, a w jej skład zostają włączone: Czechowice, Skorosze, Szamoty, Solipsy, Karolin, Niecki, Wiktoryn, Malichy, Michałowice, Salomea, Opacz, Reguły, Pęcice, Okęcie, Rakowiec, Szczęśliwice, Raków, Włochy i Załuski. To ogromne tereny, które obejmują obecne dzielnice: Ursus, Bemowo, Ochotę, Włochy, a także tereny poza Warszawą. Gołąbki nie zostają przyłączone do Skoroszy.
Skorosze i Czechowice słyną z uprawy doskonałych warzyw. Handel nie tylko obejmuje kraj, ale produkty są także eksportowane za granicę. Tereny te przyciągają niemieckich osadników, których rody gwałtownie się polonizują. Należą do nich m.in. Wojciech Hass oraz Franciszek A. Acher, których nazwiska noszą w tej chwili parki w tej dzielnicy. Pierwszy z nich w 1930 r. zostaje wójtem Włoch, a drugi prowadzi gospodarstwo rolne.
Początki przemysłowego Ursusa
Historia przemysłowego Ursusa rozpoczęła się pod koniec XIX wieku, jednak prawdziwy przełom nastąpił w pierwszej połowie XX wieku. W 1893 roku powstało Towarzystwo Udziałowe Specyalnej Fabryki Armatur, produkujące początkowo armaturę dla przemysłu cukrowniczego, spożywczego i gorzelniczego, a także armaturę wodociągową i hydranty przeciwpożarowe. Swoją siedzibę, do 1910 roku, miało przy ul. Siennej 15, później zostało przeniesione na Wolę.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości przedsiębiorstwo zaczęło odgrywać coraz większą rolę w rozwoju krajowego przemysłu. W 1920 roku zmieniło swoją nazwę na Fabryka Silników i Traktorów URSUS S.A. Po wygranym przetargu Ministerstwa Spraw Wojskowych na dostawę 1050 samochodów, przedsiębiorstwo zaczęło budowę nowej fabryki na terenie Czechowic. A pod koniec lat 20. XX wieku przeniesiono tam zakłady z warszawskiej Woli.
Budowa fabryki była ważnym impulsem dla rozwoju okolicy. Mieszkańcy zaczęli sprzedawać ziemie pod nowe osiedla fabryczne, powstały nowe ulice, Ochotnicza Straż Pożarna, a co najważniejsze do Czechowic zaczęła docierać kolej – powstał przystanek o nazwie Ursus.
Niestety już w 1930 roku spółka zbankrutowała, a fabrykę przejęło państwo. Produkcja obejmowała wtedy głównie sprzęt dla wojska: czołgi, ciągniki gąsienicowe, silniki Saurera oraz silniki lotnicze. Mniejszą część produkcji stanowiła produkcja cywilna: autobusy i silniki do motocykli.
Jednak kryzys nie wpłynął na rozwój okolicy – wręcz przeciwnie, zaczęła ona nabierać miejskiego charakteru. przez cały czas budowały się kolejne domy i kamienice czynszowe. W 1933 roku powstała pierwsza szkoła podstawowa, a cztery lata później mieszkańcy zyskali urząd pocztowy. Tuż przed wojną tereny dzisiejszego Ursusa zamieszkiwało już około 11 tysięcy osób, gdzie w 1933 roku było to 2 tysiące osób.
Wraz z rozwojem przemysłu kwitło również życie społeczne i sportowe. Przy zakładach działały kluby sportowe. Robotniczy Klub Sportowy Ursus, związany z Fabryką Metalurgii, słynął z silnej sekcji kolarskiej, natomiast Klub Sportowy Czechowice, działający przy Fabryce Samochodów, cieszył się uznaniem dzięki osiągnięciom swoich bokserów.
Jedna z hal produkcyjnych Zakładów Ursus (1927-1929 r.)
Okres II wojny światowej
Wybuch II wojny światowej przerwał dynamiczny rozwój fabryki, a także całej okolicy. Już we wrześniu 1939 roku wojska III Rzeszy zajęły zakłady, a produkcja została podporządkowana niemieckim potrzebom zbrojeniowym.
Mimo ścisłej kontroli okupacyjnych władz wielu mieszkańców angażowało się w działalność konspiracyjną i współpracowało z Armią Krajową. W zakładach dochodziło do aktów sabotażu, polegających m.in. na celowym spowalnianiu produkcji, uszkadzaniu wytwarzanych elementów czy malowaniu znaku Polski Walczącej.
Podczas Powstania Warszawskiego teren Skoroszy znalazł się poza głównym obszarem walk, jednak mieszkańcy aktywnie wspierali walczącą stolicę - udzielali schronienia uciekinierom oraz organizowali pomoc dla ludności cywilnej m.in. poprzez przekazywanie żywności do pociągu. W fabryce "Ursus" Niemcy zorganizowali obóz przejściowy dla ludzi z Powstania Warszawskiego. Pracownicy zakładu pomagali ich ocalić, na przykład poprzez zamianę ubrań.
Wznowienie rozwoju
Po zakończeniu II wojny światowej załoga fabryki musiała na początek odzyskać maszyny wywiezione przez Niemców. Równocześnie ruszyły prace projektowe nad nowym ciągnikiem. W 1947 roku z fabryki wyjechał pierwszy powojenny traktor. Produkcja gwałtownie wzrastała, a co za tym szło, rosła również liczba pracowników. Czechowice znów się rozwijały. Powstawały bloki mieszkalne dla pracowników, żłobek, Zakładowy Dom Kultury. Dla wielu mieszkańców całe życie zawodowe i społeczne koncentrowało się wokół zakładu. Ursus stopniowo przekształcał się z niewielkiej miejscowości w duży ośrodek przemysłowy.
Ciągniki rolnicze produkowane w fabryce przez następne dziesięciolecia trafiały do gospodarstw w całym kraju, a także na eksport do kilkudziesięciu państw świata. W okresie największego rozwoju w zakładach pracowało choćby kilkanaście tysięcy osób.
Dzięki szybkiemu rozwojowi, Czechowice otrzymały prawa miejskie w 1952 roku. W skład miasta weszły Czechowice, Szamoty, Skorosze, Gołąbki i Grabkowo. Dwa lata później nazwę miasta zmieniono na Ursus. Dopiero 23 lata później, w 1977 roku, przestał być samodzielnym miastem i został włączony jako część Ochoty – dzielnicy Warszawy. Było to związane ze strajkami, określanymi jako Czerwiec ’76.
Strajki w czerwcu 1976
Strajki z 1976 roku w Ursusie były jednymi z ważniejszych protestów robotniczych w czasach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Zapisały się na kartach historii zarówno Solidarności, jak i naszego kraju.
25 czerwca 1976 roku władze ogłosiły drastyczne podwyżki cen żywności. Informacja wywołała falę protestów w wielu zakładach pracy, a jednym z ważniejszych ich ośrodków była fabryka Ursus.
Robotnicy przerwali pracę i wyszli poza teren zakładu. Jednym z najbardziej symbolicznych wydarzeń było zablokowanie magistrali kolejowej prowadzącej z Warszawy na zachód kraju. Protestujący zatrzymywali pociągi, chcąc zwrócić uwagę władz na pogarszające się warunki życia.
Demonstracje zostały brutalnie spacyfikowane przez milicję. Wielu uczestników protestów zatrzymano, zwolniono z pracy lub poddano represjom. Wydarzenia z Ursusa, podobnie jak protesty w Radomiu i Płocku, wywołały jednak ogromną falę społecznej solidarności.
To właśnie pomoc udzielana represjonowanym robotnikom doprowadziła do powstania Komitetu Obrony Robotników (KOR). Organizacja ta odegrała później fundamentalną rolę w tworzeniu środowisk opozycyjnych, które doprowadziły do narodzin "Solidarności" i przemian ustrojowych w Polsce.
Mimo, iż zdarzenia były kolejnym burzliwym okresem w historii fabryki i Ursusa, to zapisały się one w historii polskiej drogi do demokracji.
Ursus jako samodzielna dzielnica
Po 1977 roku Ursus przez kolejne 16 lat stanowił część Ochoty. Dopiero zmiany ustrojowe zachodzące po 1989 roku przyniosły mieszkańcom większą samodzielność.
W 1993 roku Ursus został wydzielony z Ochoty i ponownie zaczął funkcjonować jako odrębna dzielnica Warszawy. Rok później, w związku z reformą ustroju stolicy, Warszawa została podzielona na jedenaście gmin, a Ursus uzyskał status gminy Warszawa-Ursus. Taki model administracyjny obowiązywał do 2002 roku. Wówczas weszła w życie nowa ustawa o ustroju miasta stołecznego Warszawy, która zlikwidowała gminy warszawskie i utworzyła jedno miasto na prawach powiatu. Od tego czasu Ursus jest jedną z osiemnastu dzielnic Warszawy.
Upadek Zakładów Ursus
Transformacja gospodarcza po 1989 roku okazała się ogromnym wyzwaniem dla wielu państwowych przedsiębiorstw. Nie ominęła także Ursusa.
Zmiany na rynku, rosnąca konkurencja oraz problemy finansowe sprawiły, iż produkcja była stopniowo ograniczana. Liczba pracowników malała z roku na rok, a kolejne części ogromnego kompleksu przemysłowego przestawały funkcjonować.
Choć marka Ursus przez kolejne lata podejmowała próby odbudowy swojej pozycji, dawna skala produkcji nigdy już nie powróciła. I tak w 2003 roku fabryka ogłosiła upadłość. Jednak całkowite zakończenie produkcji nastąpiło dopiero kilka lat później, a likwidacja rozpoczęła się w 2011 roku.
Front hali Fabryki Samochodów nr 10, Źródło: Urząd Dzielnicy Ursus
Wielka przebudowa w miejscu dawnych hal fabrycznych
Zamknięcie zakładów otworzyło zupełnie nowe możliwości zagospodarowania rozległych terenów poprzemysłowych. Ostatnie kilkanaście lat to okres wielkich zmian urbanistycznych w historii Ursusa. Dawne tereny fabryczne stopniowo przekształcają się w nowoczesne osiedla mieszkalne.
Powstają lokale usługowe, szkoły, przedszkola, tereny rekreacyjne. Na mapę wróciły też ulice, których nazwy znajdowały się na dawnych planach zagospodarowania terenu fabryki Ursus, jak na przykład Dyrekcyjna czy Silnikowa. A część zabytkowych obiektów poprzemysłowych zostaje zachowana jako świadectwo dawnej świetności fabryki.
Dzisiejszy Ursus należy do najmniejszych powierzchniowo dzielnic Warszawy (wraz za Żoliborzem), ale jednocześnie jest jedną z tych, które zmieniają się najszybciej. Dodatkowo liczba mieszkańców systematycznie rośnie, co od kilku lat potwierdzają dane GUS-u. Na ich podstawie można też określić, iż Ursus od kilku lat jest jedną z najgęściej zamieszkanych dzielnic Warszawy.
Budowa bloków w Ursusie Szamotach, Źródło: Urząd Dzielnicy Ursus
