Etykiety produktów spożywczych coraz częściej zawierają składniki, których nazwy budzą niepokój lub wątpliwości. Choć większość z nich została dopuszczona do stosowania po szczegółowej ocenie bezpieczeństwa, najważniejsze znaczenie ma ich ilość i częstotliwość spożycia. Warto wiedzieć, które dodatki najczęściej wywołują dyskusje, jakie mogą mieć potencjalne skutki zdrowotne oraz jakie obowiązują dla nich dopuszczalne dzienne normy.
Fot. Pixabay
Współczesna żywność coraz częściej zawiera dodatki technologiczne i składniki, które budzą wątpliwości konsumentów. Warto podkreślić, iż większość z nich jest dopuszczona do obrotu po ocenie bezpieczeństwa przez instytucje takie jak Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA). najważniejsze znaczenie ma jednak ilość – to dawka decyduje o potencjalnym ryzyku. Poniżej rozszerzone informacje o pięciu składnikach, które regularnie wywołują dyskusje.
Syrop glukozowo-fruktozowy
Syrop glukozowo-fruktozowy (SGF) jest mieszaniną glukozy i fruktozy, stosowaną głównie jako substancja słodząca. W UE jego użycie jest regulowane przepisami dotyczącymi cukrów i składników żywności. Nie ma dla niego wyznaczonego odrębnego limitu ADI (Acceptable Daily Intake – dopuszczalne dzienne spożycie), ponieważ traktowany jest jako źródło cukrów prostych.
Potencjalne zagrożenia dla konsumenta:
Nadmierne spożycie fruktozy może sprzyjać:
- rozwojowi otyłości i zespołu metabolicznego,
- insulinooporności,
- niealkoholowemu stłuszczeniu wątroby (NAFLD),
- podwyższeniu poziomu triglicerydów we krwi,
- zwiększonemu ryzyku cukrzycy typu 2.
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca, aby cukry dodane – w tym syropy – nie przekraczały 10% dziennego zapotrzebowania energetycznego, a najlepiej 5%. Dla osoby dorosłej o diecie 2000 kcal oznacza to maksymalnie ok. 50 g cukrów dziennie (zalecenie podstawowe) lub 25 g (optymalne). W praktyce jedna puszka słodzonego napoju może zawierać 30–35 g cukrów.
Glutaminian sodu (E621)
Glutaminian sodu to wzmacniacz smaku odpowiedzialny za odczucie „umami”. Umami to smak określany jako wytrawny, bulionowy, mięsny. Naturalnie występuje także w pomidorach, serach dojrzewających czy grzybach jednak w przemyśle spożywczym stosowany jest w formie dodatku.
Potencjalne zagrożenia dla konsumenta:
Wrażliwe osoby mogą doświadczać tzw. „zespołu chińskiej restauracji”, objawiającego się:
- bólem głowy,
- uczuciem ucisku w klatce piersiowej,
- nadmiernym poceniem,
- zaczerwienieniem twarzy.
EFSA w 2017 r. ustaliła wspólną dopuszczalną dzienną dawkę (ADI) dla glutaminianów (E620–E625) na poziomie 30 mg/kg masy ciała/dzień. Dla osoby ważącej 70 kg oznacza to 2100 mg dziennie. Problem pojawia się przy częstym spożywaniu wysoko przetworzonej żywności, gdzie glutaminiany mogą kumulować się w diecie.
Karagen (E407)
Karagen jest polisacharydem pochodzącym z czerwonych alg, stosowanym jako substancja zagęszczająca i stabilizująca.
Potencjalne zagrożenia dla konsumenta:
Niektóre badania laboratoryjne sugerują możliwość:
- podrażnienia błony śluzowej jelit,
- nasilenia objawów u osób z zespołem jelita drażliwego (IBS),
- wpływu na mikrobiotę jelitową przy wysokim spożyciu.
EFSA ustaliła dla karagenu ADI na poziomie 75 mg/kg masy ciała/dzień. Dla osoby ważącej 70 kg daje to 5250 mg dziennie. W praktyce przeciętna dieta nie przekracza tego poziomu, jednak osoby spożywające duże ilości przetworów mlecznych i roślinnych napojów mogą być bliżej górnej granicy.
Olej palmowy
Olej palmowy jest szeroko stosowany ze względu na stabilność i niską cenę. Występuje w wielu produktach przetworzonych, zwłaszcza słodyczach i wyrobach cukierniczych.
Potencjalne zagrożenia dla konsumenta:
- Wysoka zawartość nasyconych kwasów tłuszczowych (ok. 50%) może przyczyniać się do wzrostu poziomu LDL („złego” cholesterolu).
- W oleju palmowym poddawanym wysokiej temperaturze mogą powstawać estry glicydylowe i 3-MCPD – związki potencjalnie rakotwórcze.
EFSA ustaliła tolerowane dzienne pobranie (TDI) dla 3-MCPD na poziomie 2 µg/kg masy ciała/dzień. Dla osoby o masie 70 kg to 140 µg dziennie. W przypadku diety bogatej w przetworzoną żywność spożycie może zbliżać się do tych wartości, zwłaszcza u dzieci.
WHO zaleca, aby tłuszcze nasycone stanowiły mniej niż 10% dziennej energii.
Azotyny i azotany (E249–E252)
Stosowane są w przetwórstwie mięsnym jako środki konserwujące i utrwalające barwę.
Potencjalne zagrożenia dla konsumenta:
- Możliwość tworzenia nitrozoamin o potencjale rakotwórczym.
- Zwiększone ryzyko nowotworów jelita grubego przy częstym spożyciu przetworzonego mięsa (klasyfikacja IARC – czynnik rakotwórczy grupy 1 w kontekście przetworzonego mięsa).
EFSA ustaliła:
- ADI dla azotynów: 0,07 mg/kg masy ciała/dzień
- ADI dla azotanów: 3,7 mg/kg masy ciała/dzień
Dla osoby ważącej 70 kg oznacza to:
- 4,9 mg azotynów dziennie,
- 259 mg azotanów dziennie.
Największe ryzyko dotyczy dzieci oraz osób regularnie spożywających duże ilości wędlin.
Co z tego wynika dla konsumenta?
Większość dodatków do żywności jest bezpieczna przy przestrzeganiu ustalonych limitów. Problem pojawia się, gdy dieta opiera się głównie na produktach wysokoprzetworzonych, co może prowadzić do kumulacji różnych substancji w organizmie.
Kluczowe zasady:
- kontrola spożycia cukrów dodanych (maks. 5–10% energii),
- ograniczanie przetworzonego mięsa,
- różnorodność diety,
- czytanie etykiet i porównywanie składów.
Świadomy wybór żywności nie polega na unikaniu wszystkiego, co ma numer „E”, ale na rozumieniu, jakie ilości są bezpieczne i jak często dany produkt trafia na talerz.
Artykuł został przygotowany na podstawie obowiązujących przepisów prawa oraz rzetelnych źródeł branżowych. Akty prawne omawiane w tekście:
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1333/2008
w sprawie dodatków do żywności – określa zasady stosowania substancji dodatkowych, w tym oznaczenia E i warunki ich dopuszczenia. - Rozporządzenie Komisji (UE) nr 1129/2011
ustanawiające unijny wykaz dodatków do żywności dopuszczonych do stosowania w żywności. - Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011
w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności – zasady znakowania i informowania o składnikach. - World Health Organization (WHO)– Guideline: Sugars intake for adults and children
- International Agency for Research on Cancer (IARC)
