Zofia Krawiec z Dobrzenia Wielkiego liczyła ogórki tak samo, jak kiedyś w księgowości liczyła faktury — do grosza, w zeszycie w kratkę, który leżał na parapecie obok termometru.
Paczka nasion: dwanaście złotych. Z tego, jak twierdziła, wychodzi grządka, z której zbiera się ponad dwieście kilo. Posadzisz, podlejesz — i rośnie samo. Po dwóch miesiącach masz w kieszeni cztery, pięć tysięcy. A jak się nie leniwić, poświęcić dzień i zakręcić słoiki, zimą sprzedasz dwa razy drożej. Pięć paczek nasion — i jest piętnaście tysięcy.
Do tego dwie krowy na własnej łące. Trawa za darmo, a każda daje po dwadzieścia pięć litrów dziennie. Licząc po dwa złote dwadzieścia za litr skupu, wychodzi ponad sto złotych od sztuki, dwieście od obu. Rano wyprowadzić, wieczorem przyprowadzić — godzina roboty, może dwie.
A maliny? O malinach Zofia mogła mówić godzinami. Pięćdziesiąt krzaków, sezon, i na czysto zostaje osiem, dziewięć tysięcy. Z dwiema krowami, grządką ogórków i kawałkiem maliniaka, powtarzała sąsiadkom przy płocie, spokojnie można mieć co miesiąc trzy, cztery tysiące na rękę. I to na świeżym powietrzu, we własnym obejściu, a nie w dusznym biurze za najniższą krajową od ósmej do szesnastej.
Nie rozumiała, dlaczego ludzie tego nie widzą. A zwłaszcza nie rozumiała własnej córki.
Marta, jej jedyne dziecko, wyjechała z Dobrzenia dwadzieścia dwa lata temu, zaraz po maturze, do Wrocławia — najpierw na studia, potem już na stałe. Pracowała w agencji nieruchomości, miała kredyt na mieszkanie przy Grabiszyńskiej, dwoje dzieci i męża, który z gospodarstwem miał tyle wspólnego, co z hodowlą strusi. Do matki przyjeżdżała raz na dwa miesiące, zawsze na jeden dzień, zawsze z tą samą miną — jakby wchodziła do muzeum, które trzeba zwiedzić z obowiązku.
Zofia nie miała nikogo innego. Mąż zmarł jedenaście lat temu, krowy kupiła sama, sama nauczyła się doić, sama latem zakręcała ogórki w pięćdziesięciu słoikach, które potem rozstawiała w piwnicy jak żołnierzy. Dom miał metkę po mężu — stary, piętrowy, z czerwonej cegły, z gankiem, na którym skrzypiała trzecia deska od lewej. Właśnie ten dom był tym, co Zofia liczyła w zeszycie jako swoje zabezpieczenie na starość, obok ogórków i krów.
Telefon od Marty przyszedł w środę, dwudziestego października, koło siódmej wieczorem, kiedy Zofia akurat wyjmowała z pieca blachę z plackiem drożdżowym.
— Mamo, musimy porozmawiać o domu.
Nie "jak się czujesz". Nie "co słychać z krowami". Od razu o domu.
Marta mówiła szybko, jakby czytała z kartki, którą ktoś jej podsunął — iż dom jest za duży dla jednej osoby, iż remont dachu to kolejne piętnaście tysięcy, których nie warto wydawać, iż lepiej, żeby Zofia przepisała nieruchomość na nią już teraz, bo "tak będzie prościej z podatkiem od spadków, jak coś się stanie". Że ona i mąż znaleźli już kupca na działkę — nie na dom, tylko na ziemię pod domem, bo deweloper z Opola chce tam stawiać bliźniaki. Pięćset tysięcy złotych. Zofia miała dostać "swoją część" i przenieść się do mieszkania w bloku w Opolu, które Marta już oglądała, trzydzieści osiem metrów, drugie piętro, blisko przychodni.
— A krowy? — zapytała Zofia, i sama usłyszała, jak głupio to brzmi w tej rozmowie o pięciu milionach starych złotych za ziemię.
— Mamo, no przestań z tymi krowami. Masz siedemdziesiąt cztery lata.
To zdanie Zofia zapamiętała dokładnie, co do słowa, bo powiedziała je córka, nie sąsiadka, nie urzędniczka z gminy, tylko Marta, która jako dziecko spała w tym domu na piętrze, w pokoju z widokiem na sad.
Odłożyła słuchawkę i poszła do obory. Krowy — Baśka i Majka — stały spokojnie, żuły, nie wiedziały nic o pięciuset tysiącach ani o bliźniakach dewelopera z Opola. Zofia oparła czoło o ciepły bok Baśki i stała tak długo, dłużej niż zwykle, aż przyszedł sąsiad, pan Henryk, zaniepokojony, iż nie zapaliło się światło w kuchni o zwykłej porze.
To był ten moment, w którym mogłaby się poddać. Ale nazajutrz rano, zamiast zadzwonić do córki, Zofia zadzwoniła do notariusza w Opolu, z którym załatwiała kiedyś sprawy po mężu.
Pojechała tam autobusem — tym samym, którym jeździła od lat, numer 14, z przystanku koło sklepu, gdzie kierowca zawsze czekał trzydzieści sekund dłużej, jak widział, iż ktoś z laską biegnie. W poczekalni pachniało kawą z automatu i czymś, co przypominało środek do czyszczenia dywanów. Notariusz, pan Kowalczyk, pamiętał ją z czasów, gdy załatwiała spadek po mężu, i od razu spytał, co się stało, bo przyszła bez umówienia.
Zofia powiedziała wszystko po kolei: o telefonie, o deweloperze, o bliźniakach, o mieszkaniu w bloku, trzydzieści osiem metrów. I o jednym zdaniu, które wciąż jej dzwoniło w uszach.
Rozwiązanie, które wypracowali tego dnia, nie miało w sobie nic z zemsty. Zofia nie chciała ukarać córki — chciała tylko przestać być kimś, kogo się spisuje z majątku przy niedzielnym obiedzie przez telefon. Podpisała dokument ustanawiający dożywocie na rzecz siebie, z zastrzeżeniem, iż dom i trzy hektary ziemi — w tym ta działka, na którą leciał deweloper — przechodzą nie na córkę, ale do fundacji lokalnej, która prowadzi w gminie dom dziennego pobytu dla starszych osób. Fundacja miała dom przejąć dopiero po jej śmierci, ale od tej chwili żadna sprzedaż, żadna darowizna, żadna "część dla mamy" nie była już możliwa bez jej osobistej zgody i bez unieważnienia aktu notarialnego.
Wróciła autobusem o piętnastej czterdzieści, z teczką w płóciennej torbie, tą samą, w której nosiła kiedyś dokumenty z pracy. W teczce leżał odpis aktu notarialnego — dwie kartki, pieczęć, jej podpis u dołu, równy, bo przez całe życie pisała w księgach rachunkowych.
Marta zjawiła się trzy dni później, bez zapowiedzi, z mężem, w sobotę rano, kiedy Zofia akurat doiła Majkę. Zaczęła od razu, zanim jeszcze Zofia zdążyła wstać z taboretu — iż notariusz zadzwonił do jej adwokata, iż to "jakieś nieporozumienie", iż przecież rozmawiały, iż umowa z deweloperem już prawie podpisana, zaliczka wpłacona.
— Zwróć zaliczkę — powiedziała Zofia, nie przerywając doju. — To nie była twoja ziemia do sprzedania.
— Mamo, ja to robiłam dla ciebie! Żebyś nie musiała się tym wszystkim zajmować!
— Nie musiałam. Zajmowałam się tym dwadzieścia dwa lata bez ciebie i dam radę dalej.
Marta stała na podwórku, w butach nieodpowiednich do błota, i patrzyła, jak matka przelewa mleko z wiadra do bańki. Mąż Marty trzymał się z tyłu, przy samochodzie, i nie powiedział ani słowa — bo to nie była jego sprawa, i chyba sam to wiedział.
— A jak coś ci się stanie? Kto się tobą zajmie?
— Fundacja. Mają dziewięć osób na etacie i pielęgniarkę, która przychodzi codziennie. Mają to w umowie.
Marta nie wróciła już tego dnia do rozmowy o domu. Postała jeszcze chwilę, popatrzyła na krowy, na blachę placka drożdżowego stygnącą na parapecie — tę samą, którą wyjmowała Zofia w dniu tamtego telefonu — i wyszła z podwórka, nie zabierając choćby kawałka na drogę.
Zofia dokończyła dój, przelała mleko, zakręciła bańkę. Potem usiadła na ganku, na trzeciej desce od lewej, która skrzypiała tak samo jak zawsze, i zapisała w zeszycie w kratkę kolejną liczbę — ile dał dziś udój. Obok, w szufladzie kredensu, leżała teczka z aktem notarialnym. Nie schowana, nie na pokaz. Po prostu tam, gdzie trzymała wszystkie papiery, które były naprawdę jej.
