Postawiłam ostatni talerz i cofnęłam się o krok. Dwanaście nakryć. Dwanaście kieliszków. Dwanaście serwetek, złożonych w trójkąty tak, jak nauczyła mnie mama. Na ósmą przyjdą Nowakowie, później pojawi się Jadwiga z mężem. Dom pełen ludzi, tak jak mama lubiła najbardziej. Obrus biały, z haftowanymi śnieżynkami w rogach również jej, jeszcze z wiana. Wygładzałam zagniecenia i myślałam o tym, iż już trzeci Sylwester sama ten stół szykuję. Bez niej.
Babciu Haniu, a trzynaste krzesło?
Aż podskoczyłam. Malwinka stała w progu kuchni, ściskając w objęciach stertę dodatkowych talerzy. Policzki czerwone od mrozu chyba biegała do piwnicy po coś.
Jakie trzynaste? udałam, iż nie rozumiem.
Prababcia zawsze stawiała. Dla nieoczekiwanego gościa.
Odwróciłam się do okna. Za szybą sypał śnieg wielki, spokojny, jak wata. Mama uwielbiała taki śnieg. Mawiała, iż razem z nim przychodzą goście. Nigdy nie pytałam, na kogo konkretnie czeka. Wydawało mi się, iż to taki żart, może dziwactwo starszej osoby.
Prababci już nie ma od trzech lat, Malwinko.
Tym bardziej.
Patrzyła na mnie w ten charakterystyczny dla niej sposób odważnie, bez wyrzutu, ale z pytaniem. Miała dziesięć lat i była jedyną w naszej rodzinie, która słuchała historii mamy tak naprawdę, a nie z uprzejmości. Ja przestałam dawno, ciągle coś do roboty, rachunki, terminy. Teraz nie mam już kogo zapytać.
Dobrze, przynieś z przedpokoju, oparte o ścianę, to stare, drewniane.
Malwinka się rozpromieniła i wybiegła. Ja tymczasem podeszłam do komody i otworzyłam najwyższą szufladę. Tam, w aksamitnym pudełeczku leżały mamy kolczyki bursztynowe krople w srebrnych oprawach. Jedyne jej ozdoby, które mam na sobie. Rafał uważa, iż mi pasują. Ale ja noszę je dlatego, iż za każdym razem, gdy dotknę ucha i poczuję zimny metal, wydaje mi się, iż mama jest obok.
Założyłam kolczyki i spojrzałam w lustro. Pięćdziesiąt dwa lata. Zmarszczki przy oczach, siwizna na skroniach. Mama, będąc w moim wieku, wyglądała młodziej. Czy tylko mi się wydaje?
Trzynaste krzesło stanęło na końcu stołu. Malwinka ustawiła je idealnie na wprost drzwi wejściowych. Chciałam już powiedzieć, iż niewygodnie, iż gość będzie miał plecy do okna, ale ugryzłam się w język. Mama tak zawsze stawiała. Nic nie zmieniałam.
Prababcia opowiadała zaczęła Malwinka, rozkładając obrus wokół nowego nakrycia iż miała brata. Wujka Kazika. Odszedł, jak miała dwadzieścia siedem. I nigdy nie wrócił.
Stanęłam z półmiskiem w dłoniach.
Skąd to wiesz?
Opowiadała mi, kiedy u niej nocowałam. W ciemności, przed snem. O starych czasach, o domu, o dzieciństwie, o bracie. Twierdziła, iż kiedyś wróci. Dlatego zawsze zostawiała wolne krzesło.
Czterdzieści lat. Czterdzieści lat mama stawiała trzynaste krzesło, a ja myślałam, iż to tylko gościnność. Dziwactwo starszych pań. A ona w rzeczywistości naprawdę czekała. Co roku, na konkretną osobę.
Dlaczego mi nie powiedziała?
Malwinka wzruszyła ramionami.
Może liczyła, iż zapytasz.
Nie zapytałam. Ani raz przez wszystkie te lata. Nigdy nie przekroczyłam tej granicy ciekawości dlaczego dodatkowy talerz, kim był jej brat, za czym tak tęskniła. Po prostu przyjęłam, iż mama jest bo jest. Teraz mamy nie ma, a ja nie wiem o niej prawie nic.
W przedpokoju trzasnęły drzwi. Rafał wszedł, strzepując śnieg z kurtki. Tuż za nim Krzysztof z żoną Ewą. Dom ożył głosami, śmiechami, szczękiem naczyń. Ewa przytaszczyła słynną szarlotkę, Krzysztof przyniósł butelkę szampana. Rafał mnie objął, cmoknął w skroń.
Ślicznie nakryłaś.
Uśmiechałam się, pomagałam zdejmować płaszcze, nalewałam herbatę, wysłuchiwałam narzekań na korki i pogodę. Ciągle jednak zerkałam na trzynaste krzesło. Na to miejsce, które czeka. Jak mama.
Dzwonek zabrzmiał dokładnie o szóstej.
Właśnie kończyliśmy przystawki. Krzysztof opowiadał jakieś historie z pracy, Ewa śmiała się z jego żartów. Rafał otwierał kolejną butelkę. Malwinka siedziała zadumana, dłubała widelcem w sałatce. I wtedy dzwonek. Ostry, zaskakujący.
Ja otworzę! zawołała Malwinka i pobiegła do drzwi.
Wycierałam ręce w kuchni, gdy usłyszałam jej głos:
Babciu, tu ktoś przyszedł.
Jej ton zmusił mnie, bym wyszła do przedpokoju.
Na progu stał staruszek. Siwa broda, skołtuniona, niechlujna. Płaszcz kiedyś był pewnie elegancki, ale dziś podziurawiony, brudny, guziki nie do pary. Czapka z wystającą watą. Buty rozklepane, jeden przewiązany sznurkiem zamiast sznurowadła. Bezdomny, taki jakich pełno w okolicy dworca.
Ale on nie patrzył na nas. Patrzył na dom. Na okna z manualnie rzeźbionymi ramami, na schodki z łuszczącą się farbą, na świerk w ogrodzie, który ubrałyśmy z Malwinką. Przypatrywał się tak bardzo, jakby próbował coś sobie przypomnieć. Albo rozpoznać.
Dobry wieczór odezwał się. Głos miał cichy, lekko zachrypnięty, ale nie nieprzyjemny. Przepraszam Przemarzłem. Mogę się ogrzać?
Rafał stanął obok mnie, poczułam, jak się napina.
Nie mamy dla pana zaczął stanowczo, ale cicho. Jednak mogę przynieść herbaty. Zaczeka pan przed domem.
Niech wejdzie Malwinka zasłoniła go swoim ciałkiem. Oczy jej błyszczały. Babciu, sama postawiłaś to krzesło. Dla nieoczekiwanego gościa.
Przyjrzałam mu się uważniej. Nie prosił, nie użalał się, nie biadolił o głodujących dzieciach, jak ci pod sklepami. Tylko patrzył na nasz dom na mój dom, na dom mamy.
Wtedy zauważyłam jego dłonie.
Ściągnął rękawiczki, robione na drutach z dziurą na palcu wskazującym i potarł dłonie. A ja zobaczyłam: paznokcie czyste, równo obcięte. Skóra spękana od mrozu, ale ręce zadbane. Długie palce z odciskami na opuszku nie ręce włóczęgi, raczej fachowca, który przez lata wykonywał precyzyjną robotę.
Proszę wejść powiedziałam, zanim pomyślałam. Dziś Sylwester. Nie można marznąć ludziom na progu.
Rafał chciał się sprzeciwić widziałam drgający podbródek. Położyłam dłoń na jego ramieniu. Tak samo mama uspokajała tatę przez całe życie. Skuteczny sposób.
Dobrze uległ. Ale tylko na chwilę.
Staruszek wszedł i powoli rozejrzał się po przedpokoju. Obrócił głowę na prawo tam kuchnia, na lewo salon i świerk. W oczach na moment zamigotał cień. Rozpoznanie? Może mi się zdawało.
Kuchnia po prawej? zapytał bez adresu, po prostu w przestrzeń.
Tak przytaknęła Malwinka. A skąd pan wie?
W takich domach zawsze tak jest zawahał się. Przepraszam. Dawno nie byłem w normalnym domu.
Prowadziliśmy go do salonu. Krzysztof patrzył nieprzychylnie chaos go denerwował. Ewa przesunęła się pod ścianę, przytuliła mocniej do męża. Malwinka tylko śmiała się i troszczyła wokół gościa.
Usadziłam go na trzynastym krześle. Ostrożnie, jakby się bał, iż się rozleci. Położył ręce na kolanach. Siedział prosto, mimo wieku, mimo śniegu i zmęczenia.
Przyniosę panu coś do zjedzenia powiedziała Malwinka.
Dziękuję. Jest pani wyjątkowo uprzejma.
Brzmiało to dziwnie. Głos spokojny, wyraźny, dobre maniery. Zupełnie nie jak u kogoś, kto spał miesiącami przy dworcu.
Malwinka położyła przed nim talerz: ziemniaki z masełkiem, kawałek schabu, sałatka jarzynowa. Wziął w dłoń widelec i od razu zwróciło uwagę, jak pewnie, lekko go trzyma. Bez pośpiechu, schludnie je. Tak jedzą ci, których od dziecka uczono savoir-vivreu.
Jak się pan nazywa? spytała Malwinka, sadowiąc się naprzeciwko.
Podniósł wzrok.
Kazimierz.
O mało nie upuściłam kieliszka. Dłoń mi zadrżała, wino ochlapało obrus. Kazimierz. Wujek Kazik, o którym Malwinka wspominała. Pamiętałam mgliście: jakiś krewny, który dawno temu odszedł, gdy byłam mała. Miałam dziewięć lat, a on i tak pojawiał się rzadko pracował w mieście, bywał zalatany. Twarzy nie pamiętałam. Tylko łzy mamy po jego odejściu. Przypadek, przecież Kazimierzów w Polsce jak psów.
A drugie imię? dociekała Malwinka.
Andrzejowicz.
Od razu dotknęłam bursztynowych kolczyków. Andrzej był ojcem mojej mamy, a mojego dziadka znałam adekwatnie tylko z wyblakłych zdjęć.
Pyszne powiedział staruszek, odstawiając pusty talerz. Dawno nie jadłem domowego
Nałożyć jeszcze? spytała Malwinka.
Nie, dziękuję. Wystarczy.
Siedział, złożywszy ręce na kolanach, patrząc na świerk i bombki. Oczy miał wyblakłe, szaroniebieskie. Coś znajomego zamigotało w głębi. Coś, co widuję każdego dnia od pięćdziesięciu dwóch lat w oczach mamy.
Haniu odezwał się nagle, patrząc na mnie podasz sól?
Haniu.
Tylko mama tak do mnie mówiła. Zawsze: Haniu, chodź jeść. Haniu, spać pora. Rafcio mówi do mnie Haneczko, Krzysztof mamuś, Malwinka babciu. W pracy: Hanna Kazimierzówna.
Skąd pan zna moje imię?
Zastygł z widelcem w ręce. Na twarzy przemknął cień strachu? Zmieszanie?
Usłyszałem, jak panią nazywano…
Nieprawda. Nikt przez cały wieczór nie mówił Haneczko.
Nie odezwałam się więcej. Podałam sól. Odwróciłam wzrok na okno, gdzie ciągle sypał ten sam, powolny śnieg.
Ale cały wieczór patrzyłam na jego dłonie.
Bez piętnastu dwunasta podnieśliśmy kieliszki. Rafał wygłosił toast o zdrowiu, rodzinie, szczęściu na nowy rok. Wszyscy stuknęli się szkłem. Staruszek Kazimierz pił po cichu, drobnymi łykami. Szampan ledwie zwilżył usta.
Kiedy wybiła północ, Malwinka krzyknęła Szczęśliwego Nowego Roku!, Ewa rzuciła się obejmować Krzyśka, Rafał pocałował mnie w policzek. Patrzyłam tylko na starca. Siedział nieruchomo, patrząc na choinkę. Usta mu się poruszały, jakby szeptał cicho modlitwę, a może liczył bicie zegara?
Po fajerwerkach Malwinka włączyła muzykę. Krzysztof z Ewą poszli tańczyć do drugiego pokoju śmiechy, stare przeboje. Rafał przysypiał w fotelu, zmęczony zamieszaniem i szampanem. Malwinka uciekła dzwonić koleżankom.
Zostałam sama przy sprzątaniu.
Gość siedział jak przedtem wyprostowany, ręce na kolanach, zapatrzony w choinkę.
Wtedy usłyszałam ciche skrzypnięcie.
Kazimierz wstał. Powoli, z rozwagą, jak przystało starszym panom. Podszedł do świerku. Wyciągnął rękę i dotknął gwiazdy na czubku. Tego starego, poobdzieranego symbolu, jeszcze po babci.
Przekręcił ją. Dokładnie o dwa centymetry w lewo.
Coś we mnie pękło.
Ten gest. Mama robiła to co roku. Zawsze, gdy ubieraliśmy choinkę, na koniec podchodziła i poprawiała gwiazdę dokładnie dwa centymetry w lewo. Pytałam po co? Uśmiechała się, Tak trzeba, Haneczko.
Podeszłam do niego. Serce waliło, aż bałam się, iż usłyszy.
Dlaczego pan to zrobił?
Cofnął rękę. Odwrócił się. Przestraszony?
Przyzwyczajenie.
Czyje przyzwyczajenie?
Cisza. Patrzył na mnie wyblakłe szaroniebieskie oczy, zmarszczki, siwa broda, zmęczenie. Ale te oczy dokładnie jak mamy, dokładnie moje.
Znał pan moją mamę to nie było pytanie.
Opuścił wzrok.
Zofię Andrzejową? skinął głową. Tak, znałem.
Skąd?
Długa przerwa. Odwrócił się do choinki.
Wychowywaliśmy się w jednym domu.
Coś ścisnęło mnie w środku. W jednym domu. Może sąsiad, może kuzyn.
W tym domu? nie mogłam nie zapytać, choć odpowiedź już znałam.
Tak.
Nabrałam powietrza.
Kim pan jest?
Milczał.
Tu była dziecięca powiedział nagle, patrząc w głąb korytarza. Mały pokoik na końcu. Z oknem na ogród. Zimą na szybie tworzyły się wzory ze szronu. Z z siostrą wymyślałyśmy, co przypominają
Teraz jest tam schowek.
Wiem. Westchnął. Byłem z Zosią zawahał się.
Co?
Pokręcił głową.
Nic. Przepraszam. Muszę na świeże powietrze.
I wyszedł na ganku w samym swetrze.
Znalazłam go po pół godzinie.
Siedział na starej ławce przy płocie, patrzył w okna domu. Śnieg pokrywał mu ramiona, czapkę, brodę. Siedział bez ruchu.
Narzuciłam na siebie maminy puchowy płaszcz stary, ale ciepły i wyszłam.
Zmarznie pan.
To nie pierwszy raz.
Usiadłam obok. Ławka zimna, śnieg łaskotał w policzki.
Proszę opowiedzieć.
Co?
Wszystko. Kim pan jest. Skąd znał mamę. Dlaczego pan przyszedł.
Długo nic nie mówił. Patrzył w swoje dłonie te precyzyjne, z odciskami po pracy.
Zosia była moją siostrą odparł w końcu. Młodszą. Odszedłem, gdy miała dwadzieścia siedem lat. Ja trzydzieści.
Świat zawirował. Chwyciłam się ławki.
Pan jest wujkiem Kazikiem?
Drgnął i popatrzył na mnie.
Wnuczce opowiadała o mnie?
Malwince. Dzisiaj mi powtórzyła. Powiedziała, iż prababcia czekała. Więc stawiałyśmy krzesło. Każdego Sylwestra, przez czterdzieści lat.
Zakrył twarz dłońmi. Ramiona mu zadrżały.
Czterdzieści trzy lata. Czterdzieści trzy lata się bałem wrócić.
Dlaczego?
Otarł łzy z policzków.
Ojciec. Pokłóciliśmy się. Tak serio. Powiedziałem rzeczy, których nie powinno się mówić. Że zrujnował mi życie. Że go nienawidzę. Że nigdy tu nie wrócę. Wyjechałem na Śląsk na budowę. Myślałem, wrócę po roku. Rok minął, nie wróciłem. Potem pięć lat. Dziesięć. Naprawdę zrobiło się głupio. Czułem, iż łatwiej udawać zmarłego niż przyznać się do winy.
A Zosia? Mama?
Skrzywił się z bólu.
Bałem się, iż i ona mnie nienawidzi. Byłem tchórzem, choćby raz nie napisałem. Wydawało mi się iż lepiej zniknąć.
Mama czekała na pana szepnęłam, zamierając. Czterdzieści lat co roku nakrywała do stołu dla pana. Czekała.
Podniósł na mnie oczy.
Dowiedziałem się o jej śmierci rok temu. Przez przypadek. W gazecie, którą ktoś zostawił w schronisku. Z tych starych, warszawskich. Była nekrolog: Zofia Andrzejowa Kozak, zmarła po długiej chorobie. Moja Zosia, siwa i stara Zrozumiałem, iż już wszystko straciłem. Za późno. Czterdzieści trzy lata zbierałem się w sobie i przegapiłem.
To czemu pan wrócił?
Bo wiedziałem, iż czekała. Przez te czterdzieści lat stawiała krzesło. Ja chciałem zobaczyć choć jeszcze raz ten dom. Nasz dom. Gdzie było nam dobrze. Gdzie wszystko straciłem przez własną głupotę.
Była cisza. Śnieg padał, maminy płaszcz pachniał jej perfumami dawną Panią Walewską.
Nie wierzę panu przyznałam cicho. Każdy mógłby się podszyć. Opowiedzieć bajkę.
Rozumiem.
Ma pan dowód?
Zamyślił się, długo patrzył w światło okien.
W schowku zaczął monotonnie pod tapetą, przy prawym rogu okna, nisko, jest napis. Zrobiliśmy go z Zosią, mając jedenaście i osiem lat. Gwoździem, w 1962 roku. Zawsze miał być naszym sekretem.
Tapety zmienialiśmy pięć razy.
Ale napis jest na tynku. Na wysokości dzieci. Staliśmy na stołku.
Wstałam. Nogi mi drżały.
Chodźmy.
Schowek pachniał starością, szalami, rozlanym perfumami, kurzem. Włączyłam żarówkę i podeszłam do okna.
Prawy róg, metr od podłogi.
Tu?
Trochę wyżej, na wysokości taboretu.
Rozejrzałam się za czymś ostrym. Na półce stare, tępe nożyczki wystarczą.
Odcięłam kawałek tapety. Wierzchni jasnobeżowy, sprzed pięciu lat. Pod nim zielone w kwiatki z lat 90. Niebieskie w białe kropki (lata 80.), żółte (70.), czerwone (wcześniej). Na samym dole szary, popękany tynk. Zaczęłam świecić komórką. Drżałam.
Były tam. Litery. Dziecięce, nierówne, głęboko wyryte.
Tu mieszkaliśmy. Kazik i Zosia. 1962.
Upadłam na kolana i dotknęłam napisu. Sześćdziesiąt dwa lata czekał pod warstwami tapety. Ich sekret.
Ja to pisałem odezwał się cicho Kazimierz za moimi plecami. Zosia bała się, iż mama zobaczy i narobi awantury. Ja zapewniłem, iż przykryjemy, iż to nasza tajemnica na zawsze.
Odwróciłam się. Stał w progu obcy, zniszczony latami, ale mój. Brat mamy. Mój wujek. Ten, na którego tyle lat czekała.
To naprawdę pan, wujku Kaziku.
Tak, Haneczko. Naprawdę ja. Byłaś malutka, jak odszedłem. Ale pamiętam, jak bujałem cię na kolanach. Zosia mówiła: Haneczko, chodź do wujka. Wypadło mi dziś bezwiednie.
Gadaliśmy do świtu. Parzyłam mocną herbatę z tymiankiem, jak lubiła mama. Wyciągnęłam jeszcze jej malinowy dżem ze słoika, który zostawiła przed śmiercią.
Kazimierz opowiadał o Śląsku, pracy na kopalniach, o rozłące, o ciężkich robotach, śmierciach, o więzieniu trzy lata za ukradzione narzędzia, bo był głupi i młody, o bezdomności dworce, noclegownie, piwnice. O tym, jak bał się wracać im dłużej, tym bardziej wstyd było.
Byłem zegarmistrzem powiedział, pokazując dłonie. Przed wyjazdem naprawiałem zegary na ulicy Bernardyńskiej. Wearne mechanizmy, wiedza w palcach. Te odciski od pincety, śrubokręta. Choć od lat nie robiłem nic, ręce pamiętają.
Podniósł dłonie tak, jak zauważyłam już przy wejściu.
Wiesz, dlaczego bałem się wrócić? spytał nad ranem, gdy za oknem robiło się jasno. Nie z powodu wstydu. A z lęku iż Zosia powie mi: znikaj. Że usłyszę, iż umarłem dla niej. Bałem się tego bardziej niż wszystko.
Ona by tego nie powiedziała.
Skąd wiesz?
Przez czterdzieści lat stawiała puste krzesło. Każdego Sylwestra.
Długo milczał. Za oknem różowiało niebo. Jedyny taki poranek w roku.
Kolczyki powiedział nagle. Te bursztynowe, w srebrze. Kupiłem je Zosi na osiemnastkę. Z całej pierwszej pensji, uczyłem się u mistrza zegarmistrza Zosia obiecała, iż nigdy ich nie zdejmie.
Dotknęłam kolczyków. Mama rzeczywiście nie zdejmowała ich nigdy. choćby w szpitalu.
Kazimierz popłakał się. Cicho, bezgłośnie.
Wstałam. Otworzyłam komodę. Na górze leżał jej szary, wełniany szal. Pachniał Panią Walewską i czymś jeszcze, czego nie potrafiłam nazwać. Zapachem domu.
Otuliłam wujka szalem.
Szczęśliwego nowego roku, wujku Kaziku.
Szybko chwycił moją dłoń i przytulił do policzka. Była mokra od łez.
Ona nie doczekała wyszeptał. Trzy lata zabrakło. Tylko trzy
Ale przyszedł pan. Późno, ale przyszedł. Mama właśnie tego chciała.
Podniósł na mnie spojrzenie czerwone, zapuchnięte.
Ona by chciała, żebym został?
Tak. Tutaj, w tym domu.
Milczał. Za oknem wschodziło słońce. Pierwsze, noworoczne.
Rano, kiedy światło przebiło się przez szron na szybach, weszłam do salonu.
Wujek Kazik siedział na trzynastym krześle. Przed nim dymiła filiżanka herbaty. Obok Malwinka, opowiadała coś z gestykulacją, a on pierwszy raz od przyjazdu naprawdę się uśmiechał.
Gwiazda na świerku była przekręcona w lewo dokładnie o dwa centymetry. Jak mama. Teraz wiedziałam, po co. To był ich język. Tylko ich. Sekret, którego strzegła przez czterdzieści lat, czekając, aż brat sam go odczyta.
Krzysztof siedział w kącie, spoglądając podejrzliwie na gościa. Ewa hałasowała w kuchni. Dla niej pewnie to był zwykły obcy starzec cudzy problem.
Rafał podszedł i objął mnie ramieniem.
Zostaje u nas? spytał.
Tak.
Haniu jesteś pewna? Nie znamy go przecież. Mało to dziwnych ludzi
On zna tajemnicę pod sześcioma warstwami tapety. Tu mieszkali Kazik i Zosia. 1962. Tego nie da się podrobić.
Westchnął. Był ostrożny, praktyczny, ale kochał mnie dostatecznie, żeby mi zaufać.
No, jak chcesz. Ale żebyś potem nie żałowała.
Spoglądałam na wujka trzymał filiżankę oburącz, ostrożnie. Dłonie zegarmistrza. Dłonie, które wyryły napis pod tapetą. Które sprezentowały bursztynowe kolczyki.
Mama przez czterdzieści lat stawiała to krzesło. Trzy lata było puste. Chyba wystarczy.
Malwinka zawołała radośnie:
Babciu Haniu! Wujek Kazik mówi, iż potrafi naprawiać zegary! Na ścianie wisi zegar babci, zepsuty od zawsze On twierdzi, iż go naprawi!
Podeszłam, położyłam rękę na ramieniu wujka. Tak samo, jak mama witała gości. Tak samo, jak poprawiała mi humor po złym śnie, jak tuliła do siebie, gdy byłam mała i bałam się ciemności. Teraz był to już mój gest.
Szczęśliwego nowego roku powiedziałam. Szczęśliwego nowego życia.
Nakrył moją dłoń swoją. Była ciepła.
Dziękuję, Haneczko Dziękuję, iż mnie przyjęłaś.
Za oknem wciąż sypał śnieg duży, spokojny. Mama powtarzała, iż taki śnieg przynosi gości.
Miała rację. Jak zwykle.
Czekała czterdzieści lat. Trzy lata później wrócił.
I trzynaste krzesło już nie było puste.
