Problemy ze wstawaniem z krzesła, wolniejszy chód, trudności z wejściem po schodach i coraz słabszy uścisk dłoni. To nie zawsze oznaki starości. Tak może objawiać się sarkopenia – choroba mięśni, która zwiększa ryzyko upadków, złamań i utraty samodzielności. Tymczasem aż 79% Polaków nigdy o niej nie słyszało, a tylko 4% wie, co oznacza to pojęcie. Jak rozpoznać sarkopenię, kto jest zagrożony i czy można ją leczyć?
Z badania Maison & Partners przeprowadzonego na zlecenie Fresenius Kabi Polska wynika, iż 83% respondentów wskazuje utratę samodzielności jako jedno z największych wyzwań związanych ze starzeniem się. Jednocześnie 80% uważa, iż zapobieganie utracie sprawności powinno rozpoczynać się jeszcze przed wystąpieniem pierwszych problemów zdrowotnych.
Czym jest sarkopenia i kogo dotyczy?
Sarkopenia to choroba mięśni szkieletowych, której najważniejszym objawem jest zmniejszenie siły mięśniowej, często połączone z utratą masy mięśni. Może prowadzić do trudności w codziennym funkcjonowaniu, ograniczenia aktywności i zwiększonego ryzyka upadków oraz złamań. Najczęściej dotyczy osób starszych, ale może występować również u młodszych pacjentów, zwłaszcza w przebiegu poważnych chorób.
Jej rozwojowi sprzyjają:
- brak regularnej aktywności fizycznej,
- niedożywienie i niedostateczne spożycie białka,
- choroby przewlekłe,
- długotrwałe unieruchomienie, np. podczas hospitalizacji,
- zmiany zachodzące w mięśniach wraz z wiekiem.
Co ważne, sarkopenia może dotyczyć również osób z nadwagą lub otyłością. Wysoka masa ciała nie wyklucza osłabienia i zmniejszenia masy mięśniowej.
Pierwsze objawy sarkopenii – na co zwrócić uwagę?
Choroba zwykle rozwija się stopniowo. Początkowo senior może zauważyć, iż czynności, które wcześniej wykonywał bez wysiłku, zaczynają sprawiać trudność.
Do najczęstszych sygnałów ostrzegawczych należą:
- Trudności ze wstawaniem z krzesła – szczególnie bez podpierania się rękami.
- Wolniejszy chód – choćby krótkie spacery zajmują więcej czasu.
- Problemy z wchodzeniem po schodach – nogi stają się wyraźnie słabsze.
- Słabszy uścisk dłoni – trudniej otworzyć słoik lub przenieść zakupy.
- Zmniejszona wytrzymałość – codzienne czynności wymagają coraz większego wysiłku.
- Utrata masy mięśniowej – ręce i nogi mogą stawać się szczuplejsze.
- Problemy z równowagą i upadki – osłabienie mięśni może zwiększać ryzyko urazów.
Podobne objawy mogą występować również w innych chorobach, dlatego nie należy samodzielnie stawiać diagnozy.
Jakie badania pomagają wykryć sarkopenię?
Diagnostykę warto rozpocząć od wizyty u lekarza rodzinnego, który oceni siłę mięśniową, sprawność oraz ogólny stan zdrowia pacjenta.
W rozpoznawaniu sarkopenii wykorzystuje się między innymi:
- Pomiar siły uścisku dłoni – przy użyciu specjalnego urządzenia, dynamometru.
- Test wstawania z krzesła – polegający na pięciokrotnym wstaniu i ponownym siadaniu.
- Pomiar szybkości chodu – pozwalający ocenić sprawność fizyczną.
- Badanie składu ciała BIA – pomagające oszacować masę mięśniową.
- Badanie DXA – umożliwiające ocenę ilości tkanki mięśniowej.
Zgodnie z europejskimi kryteriami diagnostycznymi EWGSOP2 niska siła mięśniowa wskazuje na prawdopodobną sarkopenię. Potwierdzenie rozpoznania wymaga wykazania zmniejszonej ilości lub jakości mięśni. Lekarz może również zlecić dodatkowe badania, aby wykluczyć inne przyczyny osłabienia, takie jak niedokrwistość, zaburzenia tarczycy czy niedobory pokarmowe.
Jak leczyć sarkopenię?
Podstawą postępowania jest połączenie regularnych ćwiczeń wzmacniających mięśnie z odpowiednim odżywianiem. adekwatnie dobrane działania mogą poprawić siłę, sprawność i zdolność do samodzielnego wykonywania codziennych czynności.
Największe znaczenie ma trening oporowy, czyli ćwiczenia, podczas których mięśnie pracują przeciwko określonemu obciążeniu. Nie zawsze wymaga to korzystania z siłowni.
W zależności od stanu zdrowia i możliwości seniora mogą to być:
- wstawanie z krzesła i ponowne siadanie,
- ćwiczenia z taśmami oporowymi,
- ćwiczenia z lekkimi hantlami,
- wspięcia na palce z podparciem,
- wzmacnianie mięśni nóg i ramion.
Światowa Organizacja Zdrowia zaleca osobom starszym ćwiczenia wzmacniające główne grupy mięśniowe co najmniej dwa razy w tygodniu. Ważne są również ćwiczenia równowagi, pomagające ograniczyć ryzyko upadków.
Osoby znacznie osłabione, po urazach lub z chorobami przewlekłymi powinny rozpocząć ćwiczenia po konsultacji z lekarzem lub fizjoterapeutą. Obciążenie należy zwiększać stopniowo, dostosowując je do możliwości organizmu. Spacery są korzystne dla zdrowia, jednak same mogą nie wystarczyć do odbudowy siły mięśniowej.
Co jeść, aby wzmocnić mięśnie?
Odpowiednie żywienie jest równie ważne jak aktywność fizyczna. Organizm potrzebuje energii i składników odżywczych, a szczególnie białka, które uczestniczy w budowie i regeneracji mięśni.
Dobrymi źródłami białka są:
- jaja,
- ryby i chude mięso,
- mleko, jogurty, kefiry i twaróg,
- fasola, soczewica i ciecierzyca,
- tofu i inne produkty sojowe.
Według zaleceń ekspertów Europejskiego Towarzystwa Żywienia Klinicznego i Metabolizmu (ESPEN) zdrowe osoby starsze powinny zwykle spożywać około 1–1,2 g białka na kilogram masy ciała dziennie. Przy masie ciała 70 kg oznacza to około 70–84 g białka. U osób chorych lub zagrożonych niedożywieniem zapotrzebowanie może być większe.
Ilość białka powinna być jednak dostosowana indywidualnie, szczególnie u osób z chorobami nerek. Ważna jest także odpowiednia kaloryczność posiłków. Zbyt mała ilość jedzenia może prowadzić do dalszej utraty masy mięśniowej, choćby jeżeli dieta zawiera produkty bogate w białko.
W przypadku niedożywienia, chorób przewlekłych lub rekonwalescencji lekarz może zalecić specjalistyczne żywienie medyczne.
Kiedy koniecznie zgłosić się do lekarza?
Niepokojące zmiany w sprawności powinny skłonić do konsultacji medycznej, szczególnie gdy senior:
- chudnie bez wyraźnej przyczyny,
- traci apetyt i spożywa coraz mniejsze posiłki,
- ma narastające trudności z chodzeniem lub wstawaniem,
- coraz częściej upada,
- potrzebuje pomocy przy czynnościach, które wcześniej wykonywał samodzielnie,
- wyraźnie osłabł po chorobie lub pobycie w szpitalu.
Nagłe osłabienie, zwłaszcza jednej strony ciała, zaburzenia mowy czy nagła utrata możliwości chodzenia mogą świadczyć o udarze lub innym stanie zagrożenia życia. W takiej sytuacji należy niezwłocznie wezwać pomoc medyczną pod numerem 112.
Sarkopenia nie musi oznaczać nieuchronnej utraty samodzielności. Wczesne rozpoznanie, odpowiednia dieta i dobrze dobrane ćwiczenia mogą pomóc seniorom dłużej zachować siłę, sprawność i niezależność.
Przeczytaj także: Jak zwiększyć liczbę geriatrów?
Dajemy głos seniorom
