Bisfenol A od dziesięcioleci jest wykorzystywany przy produkcji tworzyw sztucznych i żywic. Można go znaleźć między innymi w poliwęglanach używanych do wytwarzania niektórych pojemników na żywność, butelek wielokrotnego użytku oraz elementów wyposażenia kuchennego. BPA jest także stosowany przy produkcji żywic epoksydowych tworzących warstwę ochronną wewnątrz puszek, zbiorników i innych opakowań mających kontakt z żywnością lub napojami.
Unia Europejska zdecydowała o szerokim ograniczeniu tej substancji po kolejnej ocenie ryzyka przeprowadzonej przez Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności. EFSA uznała w 2023 r., iż narażenie na BPA w diecie stanowi problem zdrowotny we wszystkich grupach wiekowych. Komisja Europejska przyjęła następnie rozporządzenie zakazujące stosowania BPA oraz części innych bisfenoli w określonych materiałach i wyrobach przeznaczonych do kontaktu z żywnością.
Zakaz BPA i termin 20 lipca 2026 r.
Najważniejsza zmiana dla rynku nastąpi 20 lipca 2026 r. Właśnie wtedy zakończy się podstawowy okres przejściowy dotyczący jednorazowych wyrobów mających kontakt z żywnością, które zostały wyprodukowane z użyciem BPA.
Samo rozporządzenie Komisji Europejskiej obowiązuje już od 20 stycznia 2025 r. Termin przypadający na lipiec 2026 r. nie jest więc datą wejścia w życie całego unijnego zakazu, ale granicą przewidzianą dla określonych kategorii produktów. Co do zasady wyroby objęte tym okresem przejściowym mogą być po raz pierwszy wprowadzane na rynek do 20 lipca 2026 r.
To ważne rozróżnienie z punktu widzenia konsumentów i przedsiębiorców. Zakończenie okresu przejściowego nie oznacza automatycznego usunięcia wszystkich produktów zawierających BPA z półek dokładnie tego samego dnia. Wyroby, które zostały zgodnie z prawem wprowadzone na rynek przed upływem adekwatnego terminu, mogą przez cały czas pozostawać w obrocie na zasadach określonych w przepisach przejściowych. Zmiana uderza przede wszystkim w dalsze wprowadzanie nowych partii objętych zakazem.
Zakres regulacji jest szeroki. Komisja Europejska wskazuje między innymi powłoki wewnątrz metalowych puszek, plastikowe butelki wielokrotnego użytku, dystrybutory wody oraz inne wyroby kuchenne mające kontakt z żywnością lub napojami.
Bisfenol A w butelkach, puszkach i pojemnikach na żywność
BPA jest stosowany przede wszystkim do produkcji niektórych tworzyw poliwęglanowych oraz żywic epoksydowych. W praktyce przez lata wykorzystywano go tam, gdzie potrzebny był materiał trwały, odporny i nadający się do kontaktu z żywnością.
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności wyjaśnia, iż BPA może być obecny między innymi w sztywnych i przezroczystych tworzywach stosowanych w pojemnikach na żywność, butelkach wielokrotnego użytku czy elementach dystrybutorów wody. Żywice epoksydowe mogą z kolei tworzyć warstwę ochronną na wewnętrznych powierzchniach puszek na żywność i napoje.
Problem polega na tym, iż substancje wykorzystywane w materiałach opakowaniowych mogą w niewielkich ilościach migrować do znajdujących się w nich produktów. To właśnie żywność jest jednym z głównych źródeł narażenia człowieka na bisfenol A. Niemiecki Federalny Instytut Oceny Ryzyka wskazuje, iż BPA może przedostawać się do organizmu również innymi drogami, między innymi wraz z powietrzem, kurzem lub wodą.
EFSA drastycznie obniżyła dopuszczalny poziom BPA
Przełomowe znaczenie dla zaostrzenia unijnych regulacji miała ocena EFSA z 2023 r. Urząd przeanalizował obszerny materiał naukowy, obejmujący między innymi ponad 800 nowych badań opublikowanych od 2013 r.
Eksperci zwrócili szczególną uwagę na możliwe oddziaływanie BPA na układ odpornościowy. W badaniach zaobserwowano zmiany dotyczące jednego z rodzajów białych krwinek uczestniczących w mechanizmach odpowiedzi immunologicznej. EFSA uwzględniła również możliwe niekorzystne skutki dotyczące układu rozrodczego, rozwoju organizmu i procesów metabolicznych.
W konsekwencji urząd ustalił tolerowane dzienne pobranie BPA na poziomie 0,2 nanograma na kilogram masy ciała dziennie. Wcześniejszy tymczasowy poziom wynosił 4 mikrogramy na kilogram masy ciała. Nowa wartość jest więc około 20 tys. razy niższa.
Po porównaniu tego poziomu z szacowanym narażeniem dietetycznym EFSA stwierdziła, iż zarówno przeciętne, jak i wysokie narażenie we wszystkich grupach wiekowych przekraczało nowy tolerowany poziom pobrania. To właśnie ta ocena stała się jednym z kluczowych argumentów przemawiających za zaostrzeniem przepisów.
Europejska Agencja Chemikaliów wskazuje ponadto, iż BPA został zidentyfikowany jako substancja zaburzająca funkcjonowanie układu hormonalnego, a także jako substancja toksyczna dla rozrodczości.
Nie wszystkie opakowania z BPA znikną jednocześnie
Unijne przepisy nie wprowadzają jednego terminu dla wszystkich produktów. Część branż otrzymała więcej czasu ze względu na problemy z dostępnością technologicznych zamienników i specyfikę procesów produkcyjnych.
Dłuższy okres przejściowy przewidziano między innymi dla określonych opakowań wykorzystywanych do konserwowania owoców, warzyw i produktów rybnych. W przypadku części takich jednorazowych wyrobów przepisy dopuszczają pierwsze wprowadzanie na rynek do 20 stycznia 2028 r.
Oznacza to, iż po 20 lipca 2026 r. konsumenci przez cały czas mogą spotykać w sklepach produkty w opakowaniach wytworzonych z użyciem BPA. Nie musi to oznaczać naruszenia prawa. Znaczenie będzie miała kategoria produktu, data jego pierwszego wprowadzenia na rynek oraz szczegółowe przepisy przejściowe.
Unijne regulacje przewidują również szczególne zasady dla wyrobów wielokrotnego użytku. Niektóre kategorie otrzymały odrębne terminy dostosowawcze, dlatego lipcowej daty nie można traktować jako jednego, powszechnego momentu całkowitego zniknięcia BPA ze wszystkich materiałów mających kontakt z żywnością.
Wyjątki od zakazu BPA w Unii Europejskiej
Rozporządzenie przewiduje ograniczone wyjątki. Dotyczą one zastosowań, w przypadku których dostępność bezpiecznych i technicznie odpowiednich zamienników pozostaje problemem, a ryzyko migracji substancji oceniono jako niewielkie.
Przepisy obejmują szczególne odstępstwa związane między innymi z powłokami stosowanymi w dużych zbiornikach oraz z określonymi membranami polisulfonowymi wykorzystywanymi w procesach przemysłowych. Takie membrany znajdują zastosowanie między innymi przy filtracji i przetwarzaniu napojów.
Wyjątki nie zmieniają jednak głównego kierunku regulacji. Unia Europejska odchodzi od stosowania BPA w materiałach przeznaczonych do kontaktu z żywnością, a 20 lipca 2026 r. kończy się jeden z najważniejszych okresów przejściowych dla rynku. Dla producentów oznacza to konieczność stosowania nowych materiałów i technologii, a dla handlu stopniowe pojawianie się coraz większej liczby opakowań produkowanych bez użycia bisfenolu A.
