Wiesz, co jest najgorsze po śmierci mamy? Nie to, iż człowiek płacze. Tylko to, iż dom przestaje pachnieć.
Nasz dom w Białymstoku pachniał drożdżówkami z piekarni na rogu Sienkiewicza. Mama zawsze kupowała je po drodze z pracy, jeszcze ciepłe, zawinięte w szary papier. Po jej pogrzebie ojciec przez dwa miesiące nie zapalił światła w kuchni. Siedzieliśmy z siostrą przy stole, jedliśmy chleb z masłem i słuchaliśmy, jak lodówka buczy. Bo radio było wyłączone. Bo mama słuchała radia.
Potem ojciec powiedział, iż poznał kogoś. Że ma na imię Alicja. Że przyjedzie w sobotę.
Pamiętam, iż Anka, moja młodsza siostra, wyszła wtedy do łazienki i siedziała tam czterdzieści minut. A ja stałem w przedpokoju i patrzyłem na wieszak, na którym wisiał jeszcze płaszcz mamy. Bo ojciec nie mógł go zdjąć. No bo jak.
Alicja przyjechała autobusem z Hajnówki. Nie samochodem, nie taksówką — zwykłym PKS-em. Miała jedną walizkę na kółkach i torbę, z której wystawał słoik miodu. Włosy spięte byle jak, płaszcz przerobiony, ale czysty. Uśmiechnęła się, a ja pomyślałem: „No tak, zaczyna się”.
Nie wziąłem jej walizki. Anka choćby nie wyszła z pokoju.
A ona powiedziała tylko: „Ładnie tu u was. Cicho”.
Cisza. Ojciec miał w oczach coś, czego nie widziałem od dwóch lat. I wtedy go znienawidziłem. Za tę ciszę. Za to, iż ona miała prawo wejść w butach do przedpokoju, w którym stały kapcie mamy.
Nazajutrz obudził mnie brzęk naczyń. Alicja stała przy kuchence i smażyła racuchy. Okno było otwarte na oścież, chociaż był październik. Radio grało Trójkę, jak za dawnych czasów.
— Wyłącz to — powiedziałem.
Odwróciła się z tą swoją cholerną łopatką w ręku.
— Dobrze — odparła. — Ale najpierw zjedz. Bo zimne nie mają sensu.
I co miałem zrobić? Zjadłem. Cztery. Racuchy z jabłkiem, takie, jakich mama nie robiła, bo mama robiła z serem. Anka zjadła sześć i rozpłakała się przy piątym, ale zjadła dalej. To było obrzydliwe, iż smakowało.
Alicja nie próbowała być mamą. To trzeba jej oddać. Nie siadała przy nas, kiedy odrabialiśmy lekcje. Nie pytała, co w szkole. Nie mówiła „kochanie”, nigdy. Ale codziennie rano, zanim wyszła do pracy, stawiała na stole dzbarek herbaty i dwa kubki. Jakbyśmy sami nie potrafili. Złościłem się o ten dzbarek. Serio. Bo czułem, iż za każdym razem, kiedy po niego sięgam, zdradzam w czymś własną matkę.
Potem była ta scena ze zdjęciem. Stałem w drzwiach dużego pokoju i widziałem, jak Alicja bierze do ręki fotografię mamy — tę z wesela, co stała na komodzie. Myślałem: no proszę, teraz ją schowa. Powie, iż czas ruszyć dalej. Powie, iż za dużo tego.
A ona wyjęła z kieszeni fartucha miękką szmatkę. I starła kurz. Z ramki, z brzegów, z szyby. A potem poprawiła zdjęcie, co stało krzywo. O pół centymetra. I wyszła do kuchni, bo mleko uciekało.
Stałem tam jeszcze długo. Nie wiedziałem, co zrobić z rękami, więc włożyłem je w kieszenie. I poczułem w prawej coś twardego. Karmelek. Położyła mi go tam rano, kiedy jeszcze spałem. Zawsze to robiła, od pierwszego dnia. Nie w bucie, nie pod poduszką — w kieszeni kurtki. Żebym znalazł, jak nikt nie patrzy.
Dwanaście lat później, kiedy ojciec zginął w wypadku pod Elk, na zakręcie, po którym ludzie jeżdżą od zawsze i zawsze ktoś z niego wypada — tego samego dnia znalazłem w kieszeni karmelka. Nie wiem, kiedy go tam włożyła. Ale był. Twardy, stary, z białym nalotem.
Myśleliśmy, iż wyjedzie. Po co jej było dwoje nieswoich dzieci, dom z kredytem na kolejne jedenaście lat i praca w szkolnej stołówce w Branickim za dwa tysiące czterysta na rękę? Po co jej to było?
Została. Rano wychodziła o piątej czterdzieści, wracała po siedemnastej. W soboty brała dodatkowe dyżury w szpitalu, mycie kuchni. Anka przez pół roku nie odzywała się do niej dłużej, niż trzeba było poprosić o sól. Ale kiedy wieczorem kładła się do łóżka, na podłodze pod jej drzwiami leżał ręcznik. Czysty, nowy. Alicja go podkładała, żeby nie ciągnęło spod framugi.
Studia. Jak ja miałem iść na prawo, co? W domu się nie przelewało, ojciec zostawił po sobie dwieście osiemdziesiąt tysięcy długu, bo wziął pożyczkę pod firmę, która nie wypaliła. I nagle okazuje się, iż Alicja ma książeczkę. Zwykłą, papierową, z PKO. Leżała w pudełku po butach, pod łóżkiem, zawinięta w reklamówkę. Czterdzieści siedem tysięcy. Zbierała jedenaście lat. Co miesiąc po trzysta, po trzysta pięćdziesiąt. I ani razu nie powiedziała, na co.
— To na studia — powiedziała, kiedy spytałem.
— Twoje czy nasze?
Odwróciła się do okna. Za oknem sąsiad z psem, takim małym, co szczeka na wszystko, co się rusza. Szczekał wtedy na nią cały czas, jak wychodziła na spacer. Nie cierpiała tego psa. A ja nie cierpiałem jej za to, iż go nie przegoniła ani razu.
— Nie wiem — odpowiedziała. — Nikt mi nigdy nie powiedział, iż da się to rozdzielić.
I tyle. Anka poszła na pielęgniarstwo do Olsztyna. Ja zostałem na prawie w Białymstoku. Mieszkaliśmy w tym samym domu, jedliśmy te same zupy, oglądaliśmy „M jak miłość”, chociaż nikt tego nie znosił. Ale o 20:30 siadało się razem, bo tak było zawsze. choćby kiedy mama żyła. choćby kiedy grano głupoty.
Rak. Trzustka. Trzy miesiące. Usłyszałem to w gabinecie na czwartym piętrze, w szpitalu klinicznym, i pierwsze, co zrobiłem — zadzwoniłem do Anki. Nie do żony. Do Anki. Bo ona jedna wiedziała, co to znaczy.
Potem ona leżała w sali numer siedem, przy oknie. Myła się sama, dopóki mogła. Krab, co jej z głowy robił łysą głowę, a ona i tak prosiła, żeby Anka przyniosła jej grzebień. Czesała te resztki, jakby to miało znaczenie. „Dbałość o formę” — mówiła. W szpitalu. Umierając.
— Nie płaczcie — powiedziała któregoś dnia. — Ja nie znoszę płaczu. Włączcie mi lepiej Kabaret Starszych Panów.
Włączyłem na telefonie. Leżała i się uśmiechała. Nie do mnie. Do tych piosenek, co je pewnie słyszała tysiąc razy.
Pochowaliśmy ją na cmentarzu w Dojlidach. Pod brzozami, tak jak chciała. Obok ojca. Nie przy mamie — bo mama leżała w innej kwaterze, bliżej wejścia. Alicja powiedziała kiedyś, iż nie chce zabierać nikomu miejsca. Chciała z boku. Żeby chociaż tam nie przeszkadzać.
No i leży z boku.
W zeszłą sobotę, jak co tydzień, pojechałem na cmentarz. Mamie kupiłem żółte róże, takie, jakie nienawidziła, ale to jedyne, co mieli w kwiaciarni na Lipowej, a mama mawiała, iż kwiat ma być, a nie podobać się. Ojcu — „Przegląd Sportowy”. Ja wiem, iż to głupie, ale on to czytał w niedzielę, po kościele. A Alicji…
Alicji kupiłem karmelki. Zwykłe, z Biedronki, na wagę.
I powiedziałem na głos:
— Masz. Tym razem w kieszeni są twoje.
Obok jakaś kobieta zamiatała alejkę. Popatrzyła na mnie, jak na wariata. No bo co za facet po czterdziestce gada do nagrobka o karmelkach.
A potem poszedłem do samochodu i wyjąłem z kieszeni marynarki telefon. Otworzyłem aplikację banku. I przelałem na konto domu dziecka w Ełku trzy tysiące. Dokładnie tyle, ile Alicja raz w miesiącu odkładała, żebym miał na studia.
Nie wiem, czy będzie miało znaczenie. Wiem tylko, iż Anka zrobiła to samo, tydzień temu. Napisała do mnie: „Przelałam. Nie wiem, co czuć”. Napisałem: „To nie trzeba nic. To się robi”.
Nie powiedziałem jej tego ani razu, dopóki żyła. I to jest, kurwa, najgorsze. Nie to, iż umarła. Tylko to, iż ja nigdy jej nie powiedziałem „dziękuję”.
Raz o mało co. W Wigilię, jak podawała karpia po grecku, bo to robiła najlepiej na świecie, chociaż nie znosiła ryb. Siedzieliśmy przy stole, Anka z mężem, ja z żoną i dziećmi, wszyscy najedzeni, i nagle zrobiło się cicho. Taka chwila, co czujesz, iż wszyscy czekają. Otworzyłem usta.
— Alicjo…
Ona podniosła na mnie wzrok. Miała na sobie ten sweter w jodełkę, co Anka dała jej na imieniny. Zmechacony na rękawach.
— Tak?
— Podasz jeszcze makówek? — powiedziałem.
Zdjęła talerz z półmiska i podała mi go. Dosiągnęła. I nie miała żalu, iż nie powiedziałem tego, co chciałem. A ja chciałem powiedzieć wszystko. Wszystko to, czego nie umiem.
Teraz na cmentarzu stoi pusta makówka. Nie, nie stoi. Wziąłem ją w zeszłym tygodniu i umyłem w domu. Stoi u mnie na półce, w kuchni. Żona pyta, po co ta stara miska.
— Po makówkach — odpowiadam.
Więcej nie pyta.
I to jest cała historia. Nie wiem, czy taka, jakiej pan oczekiwał, jak zadawał to pytanie w radiu, o ludziach, co zmieniają życie. Może nie. Ale ja to noszę w sobie, i Anka to nosi, i choćby ten pies sąsiada, co szczekał na nią całe lata — on też wyje teraz częściej. Chociaż nie ma do kogo.
Więc może to nie było tak, iż nam dała życie. Może po prostu wyjęła z kieszeni karmelka i położyła go tam, gdzie nikt nie patrzy.
A myśmy go zjedli. I dopiero po latach zrozumieli, iż był gorzki. Nie słodki. Gorzki. I iż to jest właśnie smak normalności, o której się nie mówi, dopóki jej nie zabraknie.
