Mam na imię Jón. Czterdzieści dwa lata. W zeszłym tygodniu obchodziłem siedemnastą rocznicę pracy w porcie. I wczoraj, po raz pierwszy w życiu, nie poszedłem do knajpy z chłopakami po grindadrápie.
W mojej rodzinie grind to zawsze było święto. Mój ojciec stał na plaży w Gøta z nożem, zanim ja się urodziłem. Dziadek opowiadał, jak w latach osiemdziesiątych wyciągnęli czterysta grindwali jednego popołudnia i cała wioska jadła mięso do zimy. „To nasza krew" — mawiał. „To nie polowanie. To sposób na życie."
Ja też tak myślałem. Aż do wczoraj.
Było nas siedemdziesięciu w łodziach. Wypłynęliśmy o piątej rano, kiedy Hestur ledwo majączył na horyzoncie. Dostaliśmy sygnał — stado grindwali, może sto dwadzieścia sztuk, wchodzi do fiordu między Streymoy a Vágar. Standardowa akcja: ustawić łodzie w półkole, powoli zaciskać, naprowadzać na piaszczystą plażę w Sandagerði.
Pilot Whales żyją w grupach matriarchalnych. To znaczy — jedna stara samica prowadzi córki, wnuczki, całą rodzinę. Kiedy ją otoczymy, reszta podąża. Zawsze podąża. To najłatwiejsze polowanie na świecie, bo te zwierzęta nigdy się nie rozdzielają. choćby na plaży, choćby kiedy już czują piasek pod brzuchem i własną krew w wodzie — trzymają się razem.
Tego dnia zobaczyłem coś, czego nie widziałem przez siedemnaście lat pracy na morzu.
Stara samica, którą zepchnęliśmy najpierw, leżała w płyciźnie. A potem młoda — może dziesięć lat, sądząc po rozmiarze — zawróciła. Płynęła pod prąd, z powrotem w stronę otwartej wody. Zrobiła to, czego grindwal nigdy nie robi: oddzieliła się od rodziny.
Ktoś na brzegu już podniósł nóż. A ja stałem po kolana w wodzie i patrzyłem, jak ta młoda samica zawraca.
Potem usłyszałem krzyk. To był Einar, mój szwagier, który zawsze stoi najbliżej linii wody. „Jón! Na lewo! Odcinaj!" Wskazywał na młodą samicę. Miała jeszcze szansę. Gdyby skręciła za skałę przy Gásadalsgarður…
Nie rzuciłem liny.
Może przez te oczy. Grindwal, kiedy go wyciągasz, patrzy prosto na ciebie. Nie ma w tym agresji. Jest tylko zdumienie, jak u dziecka, które nie rozumie, dlaczego ktoś je bije.
Młoda samica zawróciła i zanim ktokolwiek zdążył zareagować, wpłynęła z powrotem do stada. Położyła się obok starej samicy, tuż przy jej boku, nosem przy jej płetwie piersiowej.
Wtedy podnieśli noże.
Mój brat Mikkjal podszedł do mnie po wszystkim. Byłem mokry do pasa, trzęsły mi się ręce i nie mogłem zapalić papierosa. Zapalniczka wypadała z palców.
„Pierwszy raz?" — zapytał.
„Siedemnasty sezon" — odpowiedziałem.
„Nie o to pytam."
Mikkjal zawsze taki jest. Mówi mało, a jak już — to trafia w punkt. Stał i czekał, aż wreszcie zapaliłem tego papierosa. Zaciągnąłem się mocno, aż do płuc.
„Widziałeś, jak zawróciła?" — zapytałem.
„Widziałem."
„I?"
„I nic. Zawróciła, bo tak mają. To ich natura."
„Nasza natura to zabijać je hurtowo?"
Mikkjal patrzył na mnie długo, zanim odpowiedział. „Nasza natura to przeżyć na tej skale, Jón. Ty masz dzieci. Pomyśl, z czego będą żyły, jak rybacy stracą kwoty. Grindwal to czyste mięso, bez chemii, bez importu. I to nasza tradycja."
Tradycja. To słowo wisiało w powietrzu jak zapach tranu, który przesiąknął moją kurtkę.
Wieczorem poszedłem do portu. Chłopcy siedzieli w knajpie U Føroya, zamówili piwo i szarpane mięso z wieloryba. Ktoś już powiesił flagę z grindwalem na ścianie. Śpiewali starą balladę o morzu.
Nie wszedłem.
Wróciłem do domu, do Sólveig. Moja żona od trzech lat choruje na stawy. Zimą ledwo wstaje z łóżka. Kiedy powiedziałem jej, co się stało, nie zapytała, dlaczego nie wszedłem do knajpy. Zapytała tylko:
„Byłeś przy tym?"
„Byłem."
„I co czujesz?"
Milczałem. Sólveig wzięła moją dłoń i położyła na swoim kolanie. Jej skóra była ciepła, sucha, pokryta cienką siateczką blizn po operacji.
„Anna dzwoniła dziś z Klaksvík" — powiedziała. „Mówi, iż jej mąż w tym roku dostał kwotę na dorsza o jedną trzecią mniejszą niż zeszłoroczna. Trzysta koron za kilo filetu w sklepie, a on i tak nie ma co łowić, bo ryba poszła na północ, za zimną wodą. A wy dalej robicie swoje, jakby nic się nie działo."
To akurat wiedziałem. W porcie od roku mówiło się tylko o tym, iż dorsz przeszedł na północ, iż łososie z hodowli zdychają w cieplejszej wodzie, iż Islandczycy już podpisali umowy z Norwegami, bo u nas coraz płyciej.
„Może to ostatnia generacja, która w ogóle może grindować" — powiedziała Sólveig. „A ty w tym uczestniczysz."
Nie odpowiedziałem. Leżałem w ciemności i myślałem o młodej samicy, która zawróciła. I o tym, iż dla niej „rodzina" oznaczała coś, czego ja — z nożem w ręce, po pas w krwi — nie potrafiłem choćby nazwać.
Rano poszedłem do biura portowego. Einar już tam był, poprawiał papiery z licencją na kolejny grind. Na biurku leżał formularz — pozwolenie na polowanie, sezon 2026, numer zgłoszenia GR-042/2026. Podniósł głowę.
„Znowu będziemy mieli tłok. Po tym wczorajszym media z całej Europy dzwonią. choćby z Polski."
„To może dobrze" — powiedziałem.
Einar uniósł brwi. „Dobrze? Ci ekolodzy chcą nam zabronić wszystkiego. W zeszłym roku przyjechali z kamerami i robili aferę na cały świat. A my mamy swoje prawa, Jón. Nie pozwolę, żeby jacyś obcy mówili nam, jak mamy żyć."
„A jak my żyjemy?" — zapytałem.
Nie czekałem na odpowiedź. Wziąłem z biurka długopis, przełożyłem formularz na swoją stronę i napisałem na górze, dużymi literami:
WYCOFUJĘ ZGŁOSZENIE.
Einar wstał. „Co ty robisz?"
„To moja łódź. Mój numer licencyjny. Rezygnuję."
„Nie możesz. To rodzinna licencja. Twój ojciec…"
„Mój ojciec nie żyje od jedenastu lat. Ostatni raz widział morze, zanim jeszcze wybudowano nowy terminal. I myślał, iż grind to przetrwanie. A to, co robimy teraz, to już tylko nawyk."
Einar milczał. Widziałem, jak zaciska zęby i patrzy na formularz z moim podpisem.
Wyszedłem na zewnątrz. Szedłem wzdłuż portu, obok kutrów, które jeszcze pachniały wczorajszą krwią. Obok kontenerów, w których czekały chłodnie na mięso.
Przed sklepem rybnym zobaczyłem chłopca — może osiem, może dziewięć lat. Bawił się na murku, przesuwając palcem po rysunku grindwala, który ktoś namalował na ścianie. Spojrzał na mnie.
„Panie Jón" — powiedział. „Mój tata mówi, iż pan ma najlepszą łódź w całym porcie. Nauczy mnie pan, jak się grinduje?"
Popatrzyłem na jego dłonie, którymi rysował po murku falę.
„Nie" — powiedziałem. „Nauczę cię, jak się łowi dorsza na sznur."
Chłopak zmarszczył brwi. „A po co? Dorsz ucieka na północ. Tata mówi, iż już go prawie nie ma."
„No właśnie" — powiedziałem. „Dorsz ucieka, bo woda coraz cieplejsza. Bo morze się zmienia. A grindwal też się zmienia. Tylko my stoimy w miejscu i udajemy, iż wszystko jest jak u dziadka."
Chłopak patrzył na mnie, nie rozumiejąc. W końcu zeskoczył z murka i pobiegł w stronę przystani, gdzie jego ojciec czyścił sieci.
Poszedłem do kiosku z gazetami. Kupiłem „Sosialurin" — na pierwszej stronie zdjęcie z wczorajszego grindu. Wrona siedziała na głowie martwego grindwala. Nad nią nagłówek: „Rekordowe lato w Sandagerði."
Odwróciłem gazetę, złożyłem na pół i wsunąłem do kieszeni marynarki.
Wieczorem Sólveig spytała, co zrobiłem.
„Wycofałem licencję rodzinną."
„I tyle? Po prostu?"
„Nie po prostu. Podpisałem pismo. Einar musi teraz znaleźć inny numer, jeżeli chce grindować. Moja łódź w tym sezonie nie wychodzi na grind."
Sólveig popatrzyła na mnie długo, bez słowa, i tylko mocniej ścisnęła moją dłoń.
„I co dalej?"
„Będę łowił na sznur. Dorsz. Prawie go już nie ma, ale spróbuję. Może zanim całkiem zniknie, nauczę się jeszcze jednego zawodu."
Sólveig oparła głowę o ramię. Czułem jej oddech na szyi.
„A chłopcy z portu nie będą gadać?"
„Pewnie będą. Niech gadają."
Nazajutrz Einar czekał na mnie przy bramie stoczni. Trzymał w ręku ten sam formularz.
„Mikkjal mówi, iż mu też odbiło" — powiedział. „Że po wczorajszym nie może spać. I iż jak dziś rozmawiał z lekarzem z Tórshavn o ociepleniu oceanu, to się podobno rozpłakał."
„Mikkjal? Płakał?"
„Tak. Przy obcej osobie. Rozumiesz? Mój brat… nasz brat… płacze przez grind."
Miałem ochotę coś odpowiedzieć, ale nagle przez bramę wszedł ten chłopak z murku. Szedł z ojcem, który niósł skrzynkę z ościami na sprzedaż — mielą je na mączkę. Chłopak mnie zobaczył i pomachał.
Einar westchnął ciężko, jakby to wyznanie wisiało nad nami od lat i dopiero teraz opadło.
„Wiesz co, Jón" — powiedział cicho. „Może i lepiej, iż nasza łódź nie wychodzi w tym sezonie. Tylko… tylko nie mów ojcu, gdybyś go spotkał po tamtej stronie."
Nie powiedziałem nic. Wziąłem od niego formularz i schowałem do wewnętrznej kieszeni kurtki. Potem ruszyłem w stronę swojej łodzi, żeby sprawdzić liny przed wypłynięciem na dorsza.
Na nabrzeżu siedział stary rybak, który dawniej pływał z moim ojcem. Naprawiał więcierz. Podniósł głowę znad okularów.
„Nie na grind?"
„Nie dzisiaj."
„A co, zimno woda?"
„Nie. Ciepło. Woda robi się za ciepła."
Stary pokiwał głową, splunął za burtę i wrócił do naprawiania sieci, jakby to była najzwyklejsza odpowiedź na świecie.
Wszedłem na łódź. Silnik zaskoczył przy pierwszym przekręceniu kluczyka. Morze było spokojne, szare, wielkie.
Wyjrzałem za burtę. Woda przy kadłubie była czysta, przejrzysta, bez śladu czerwieni. Wyciągnąłem sznur z kabestanu, sprawdziłem haczyki jeden po drugim i skierowałem dziób w stronę otwartego morza.
