Rozłożę tekst w trzech miejscach: naprawię chronologię córki i kołyski, rozbuduję rozstanie z Anielą jako adekwatną kulminację, zamienię drugą połowę na konkretne sceny i domknę motyw biletu za pięćset złotych — wszystko po polsku, w polskich realiach.
—
Wiktor Kraszewski miał trzydzieści dziewięć lat i mógł zamówić dowolny stolik w dowolnej restauracji przy Rynku Głównym, wystarczyło wymienić nazwisko. Pianista koncertowy, o którym pisały gazety od Warszawy po Wiedeń, człowiek, którego ręce ubezpieczono na sumę wyższą niż kamienica na Floriańskiej. Plotkowano, iż gra na dwóch fortepianach naraz, iż ma bliźniaka, który jeździ za niego na mniej prestiżowe koncerty, iż w ogóle nie śpi. Prawda była nudniejsza: po dwudziestu latach tras koncertowych czuł się jak stary płaszcz wywrócony na drugą stronę — z zewnątrz wciąż przyzwoicie, od środka strzępy.
Koncert w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego miał być kolejnym punktem w grafiku, który jego impresario Bogdan Sienkiewicz układał z dokładnością rozkładu kolejowego. Dochód szedł na sierociniec przy ulicy Kopernika — takie koncerty Wiktor grywał chętnie, bez kaprysów, bez żądania konkretnego fortepianu marki Bösendorfer, bez awantur o garderobę.
Po ostatnim bisie Sienkiewicz podszedł do niego kulisami, wyraźnie zbity z tropu.
— Wiktorze. Musisz to zobaczyć.
— Co znowu.
— Bilet za pięć złotych. Ktoś zapłacił za niego pięćset.
Wiktor akurat rozpinał mankiet, zatrzymał palce na guziku.
— Pomyliłeś się w kasie.
— Nie pomyliłem się. Kobieta, w futrze, w loży bocznej. Kazała kasjerce nie wydawać reszty i wyszła, zanim ktokolwiek zdążył podziękować.
To była drobna rzecz, adekwatnie nic — jeden gest wśród setek podobnych, jakie widział przez lata. A jednak coś w nim się poruszyło, dawno nieużywana ciekawość, o której zdążył zapomnieć, iż w ogóle ją miał.
— Dowiedz się, kto to.
Nazywała się Helena Zawistowska, z domu Orłowska, i mieszkała w majątku pod Tarnowem. Rodzina zamożna, ale los niełaskawy: w wieku szesnastu lat, w roku tysiąc osiemset trzydziestym pierwszym, wydano ją za hrabiego Kazimierza Zawistowskiego, człowieka o starym nazwisku i pustej kiesie, którego rodzina potrzebowała posagu Orłowskich jak powietrza. Małżeństwo z rozsądku, bez cienia uczucia. Rok później urodziła córkę, Anielę, nauczyła się grać rolę pani domu i czytała — czytała tak, jakby książki miały ją stamtąd wyciągnąć.
Po koncercie Sienkiewicz zameldował, iż przed uniwersytetem czeka powóz hrabiny Zawistowskiej. Wiktor wsiadł bez wahania, sam zdziwiony własną gotowością.
Nie była pięknością w sensie, w jakim rozumiały to salony — ale gdy zaczęła mówić o jego grze, o tym, jak w drugiej części sonaty usłyszała coś, czego nie potrafiła nazwać, tylko wiedziała, iż tego jej brakowało całe życie — Wiktor przestał słyszeć hałas za oknem powozu.
— Pan gra tak, jakby się bał, iż to ostatni raz — powiedziała.
— Może tak jest.
— To niech pan przestanie grać dla innych i zacznie pisać dla siebie.
Nikt wcześniej nie powiedział mu tego tak wprost.
Jesienią tysiąc osiemset czterdziestego siódmego roku pojechał do jej majątku pod Tarnowem. Dom stał na wzgórzu, za oknami rozciągały się pola już po żniwach, w powietrzu pachniało dymem z kominów i mokrą słomą. Wieczorami służąca przynosiła kompot z wiśni w glinianych dzbankach, a stary pies gospodarski, Kruczek, kładł się pod fortepianem i zasypiał, gdy Wiktor grał cicho — i budził się gwałtownie, gdy przechodził do fortissimo.
Aniela miała wtedy szesnaście lat i mieszkała już od dwóch lat u ciotki w Krakowie, więc pod tym samym dachem z matką i Wiktorem nie bywała — ale Helena trzymała na komodzie w salonie jej rysunek węglem, portret konia, który dziewczyna narysowała jako dziesięciolatka, i co wieczór, wracając z ogrodu, poprawiała go, żeby stał prosto.
To Helena powiedziała Wiktorowi rzecz, która zmieniła resztę jego życia:
— Masz dość sił, żeby jeździć od miasta do miasta i grać cudze wariacje. Ale twój prawdziwy talent to nie ręce. Twórz.
Pod jej dachem, z dala od afiszy i recenzji, Wiktor zaczął pisać cykl utworów inspirowanych pieśniami z okolic Tarnowa — usłyszał je od żniwiarzy, od wozaków na targu, od samej Heleny, która pamiętała je jeszcze z czasów, gdy nuciła je małej Anieli nad kołyską, piętnaście lat wcześniej.
Kazimierz Zawistowski przyjechał w listopadzie, bez zapowiedzi, w towarzystwie swojego brata i adwokata z Tarnowa. Wiktor akurat siedział przy biurku w bibliotece, kiedy usłyszał trzaśnięcie drzwi wejściowych i podniesiony głos hrabiego w holu.
— Gdzie on jest. Chcę go widzieć.
Wszedł do biblioteki bez pukania. Był niższy, niż Wiktor się spodziewał, i starszy — z tą szarością w twarzy, jaką mają ludzie, którzy od dawna żyją z długu.
— Panie Kraszewski. Sądziłem, iż artyści mają choć trochę wstydu.
— Panie hrabio.
— Niech pan spakuje rzeczy i wróci tam, skąd pan przyjechał. Moja żona nie jest pańską własnością, a ten dom nie jest salonem koncertowym.
Adwokat, który wszedł za nim, rozłożył na biurku papier — spis długów majątku Zawistowskich, zabezpieczonych na posagu Heleny.
— jeżeli dojdzie do rozwodu, hrabina straci wszystko, co jej matka wniosła do tego małżeństwa. My tego nie dopuścimy. Sąd biskupi w Tarnowie nie działa szybko, panie Kraszewski. Może pan czekać dziesięć lat. Może pan czekać do śmierci hrabiego.
Helena stała w drzwiach, trzymając w rękach robótkę, którą przyniosła sobie do salonu — nie odłożyła jej, tylko ściskała w palcach, aż nitka się naciągnęła i pękła.
— Kazimierzu, wyjdź.
— To ja tu jeszcze mówię, kim jesteś.
— Już nie.
Wyjechali tej samej nocy — Zawistowski i jego świta, nie Helena. Ale w bibliotece zostały papiery z podpisem adwokata, przypomnienie, iż droga przed nimi będzie liczona nie w miesiącach, tylko w latach.
Przez kolejne dwa lata Helena walczyła o rozwód i o kontakt z córką jednocześnie, i przegrywała jedno po drugim. Sąd biskupi odraczał sprawę, rodzina Zawistowskich składała odwołania, a Aniela, która skończyła już siedemnaście lat, na mocy decyzji ojca miała matkę odwiedzać dwa razy w roku, zawsze w obecności guwernantki, zawsze w salonie ciotki, nigdy dłużej niż godzinę.
Ostatnie takie spotkanie odbyło się w styczniu tysiąc osiemset czterdziestego dziewiątego roku, dziesięć dni przed ucieczką, choć Aniela o tym, co nadchodzi, nie wiedziała. Guwernantka usiadła przy oknie z robótką, córka usiadła naprzeciwko matki przy stoliku z herbatą, sztywno, jak uczono ją siadać do gości. Helena wzięła jej dłoń, obracając na niej pierścionek z opalem, który sama jej kiedyś podarowała, i mówiła o niczym — o pogodzie, o tym, czy Aniela przez cały czas jeździ konno, czy ciotka pozwala jej czytać powieści. Godzina minęła i guwernantka wstała, mówiąc, iż czas.
Tej samej nocy, po powrocie do majątku, Helena zamknęła się w gabinecie, zapaliła świecę i wyjęła z sekretarzyka arkusz papieru listowego. Napisała cztery zdania, przekreśliła je, napisała od nowa. W liście, który w końcu złożyła i zapieczętowała, nie było wyjaśnień ani przeprosin — tylko obietnica, iż gdy Aniela dorośnie i zechce wiedzieć, gdzie jest matka, list czekał będzie u notariusza w Tarnowie, u pana Zdzisława Mireckiego, razem z adresem w Wiedniu. Zapisała datę na kopercie i schowała ją pod stertą starych rachunków w najniższej szufladzie, tam, gdzie nikt poza nią nie zaglądał.
W lutym tysiąc osiemset czterdziestego dziewiątego roku, w nocy, spakowała dwa kufry — jeden z sukniami i biżuterią matki, drugi z nutami Wiktora, które przepisywała własną ręką, bo nie ufała poczcie. Zostawiła zarządcy majątku list z instrukcjami co do służby i zwierząt. O piątej nad ranem, zanim wstała służba, wsiadła z Wiktorem do powozu jadącego do Wiednia. Ostatnie, co zrobiła przed wyjściem z domu, to jeszcze raz poprawiła rysunek konia na komodzie, żeby stał prosto.
W powozie, gdy Tarnów został już za nimi, Wiktor zapytał, dlaczego wtedy w kasie kazała nie wydawać reszty.
— Bo od dziesięciu lat nie kupowałam sobie niczego, na co miałabym ochotę — powiedziała. — A chciałam usłyszeć, jak grasz, zanim znowu zamkną mnie w salonie, gdzie wolno tylko klaskać.
Do Wiednia dotarli po jedenastu dniach, zmarznięci, z kośćmi obolałymi od drewnianych ławek w austerii pod Bielskiem, gdzie zatrzymali się na noc. Wynajęli dwa pokoje przy Wollzeile, blisko katedry, bo Wiktor miał tam znajomego wydawcę nut. Sprawa rozwodowa ciągnęła się latami przez sądy kościelne — co roku list od adwokata z Tarnowa, co dwa lata kolejna odmowa, kolejne odwołanie rodziny Zawistowskich, która nie zamierzała oddać ani hektara ziemi bez walki. Helena nauczyła się rozpoznawać ten rodzaj koperty z daleka i otwierać ją dopiero wieczorem, z kieliszkiem wina, żeby zła wiadomość nie zepsuła jej całego dnia.
Cykl utworów tarnowskich Wiktor dokończył w drugim roku ich pobytu w Wiedniu i wykonał publicznie tylko raz — w mieszkaniu wydawcy, dla kilkunastu gości, na wynajętym pianinie, bo własnego jeszcze wtedy nie mieli. Helena siedziała najbliżej instrumentu, w sukni przerabianej z tej, którą przywiozła w kufrze z Tarnowa, i kiedy zabrzmiała fraza, którą kiedyś nuciła córce, zacisnęła dłoń na oparciu krzesła tak, iż pobielały jej knykcie.
Wiadomość o śmierci Kazimierza Zawistowskiego przyszła w liście od adwokata w marcu tysiąc osiemset sześćdziesiątego roku, w środę, kiedy Helena akurat siekała pietruszkę do zupy na kolację — sami gotowali od lat, bo służącej nie było ich stać na trzymanie stale. Przeczytała list dwa razy, odłożyła nóż, usiadła przy stole i długo patrzyła na kartkę, zanim zawołała Wiktora z drugiego pokoju.
— Możemy się pobrać — powiedziała.
— Chcesz?
— Po dwudziestu sześciu latach to już tylko formalność. Ale tak, chcę.
Wzięli ślub w maju tego samego roku w niewielkim kościele przy Wollzeile, bez gości poza wydawcą nut i jego żoną jako świadkami.
Aniela, już mężatka, mieszkająca wtedy w Krakowie, napisała do matki pierwszy list od jedenastu lat dopiero we wrześniu, gdy wieść o śmierci ojca i o ślubie matki dotarła do niej przez ciotkę. List był krótki, oficjalny, bez słowa "mamo" — ale na końcu, dopisane inną, drżącą kreską, jedno zdanie: "Notariusz Mirecki oddał mi kopertę, którą zostawiłaś". Helena odpisała tego samego wieczoru, przy świecy, tak jak kiedyś pisała ten pierwszy list — i tym razem list wysłała od razu, bez wahania.
Spotkały się rok później, w Krakowie, w salonie, który Helena i Wiktor wynajęli po powrocie z Wiednia, gdy Wiktor objął posadę profesora w tamtejszym konserwatorium. Aniela przyszła z własną córką, dwuletnią dziewczynką o imieniu Zofia, i przez pierwsze pół godziny rozmowa toczyła się sztywno, o pogodzie i podróży koleją. Dopiero gdy mała Zofia podreptała do fortepianu i uderzyła płasko dłonią w klawisze, Aniela roześmiała się, tak jak śmiała się jako dziecko, i powiedziała:
— Pamiętam ten dźwięk. Nuciłaś mi to nad kołyską, prawda? Ciotka mówiła, iż to bujda, iż nie mogę tego pamiętać, byłam za mała.
— Pamiętasz dobrze.
Od tamtego dnia Aniela przyjeżdżała do Krakowa co roku, czasem z mężem, czasem sama z Zofią, i z każdym rokiem rozmowy trwały dłużej, aż w końcu nikt już nie patrzył na zegarek.
Helena prowadziła w tym samym salonie niewielkie spotkania literackie i pisała eseje o muzyce dla miejscowego czasopisma, Wiktor uczył w konserwatorium i grywał już rzadko, głównie dla przyjaciół. Zestarzeli się razem w tym mieszkaniu przy Plantach, wśród nut poprzepisywanych ręką Heleny i rysunku konia, który w końcu oprawiono w ramkę i powieszono nad biurkiem.
Kiedy Helena zmarła, w zimie, Wiktor znalazł w sekretarzyku, w tej samej najniższej szufladzie, gdzie kiedyś czekał list dla Anieli, plik listów przewiązanych wstążką — wszystkie od córki, każdy z ostatnich piętnastu lat, i pod nimi jeden jego własny, z Wiednia, sprzed lat, który najwyraźniej nosiła przy sobie, dopóki się nie postrzępił na zgięciach. Kończył się, jak wszystkie jego listy, bez tytułów i formalności:
„Twój W."
