Wąskim torem nad Kłodnicą, czyli parę słów o pewnym moście

nieustanne-wedrowanie.pl 1 tydzień temu

Stare porzekadło mówi, iż „najbliżej mamy najdalej”. Tak właśnie było ze mną i niewielkim, nieco niepozornym mostem nad Kłodnicą w Gliwicach. Dzisiaj jest to przede wszystkim interesujący relikt dawnej infrastruktury kolejowej, a przy okazji całkiem przyjemny punkt na trasie dla biegaczy i rowerzystów. Jednak jego historia jest fragmentem znacznie większej opowieści o kolei wąskotorowej, która przez dziesięciolecia oplatała przemysłowy Górny Śląsk. Chociaż mam do niego przysłowiowy „rzut beretem”, ciągle coś stawało mi na drodze, powodując, iż odwlekałam wizytę w czasie. W końcu postanowiłam połączyć przyjemne z pożytecznym: odwiedzić most oraz wykorzystać potencjał starej trasy wąskotorówki, dziś pełniącej funkcję rekreacyjną.

Most znajduje się pomiędzy ulicami Robotniczą i Akademicką w Gliwicach, w pobliżu dzisiejszej Areny Gliwice. Przerzucono go nad Kłodnicą na dawnym odcinku linii prowadzącej ze stacji Gliwice Wąskotorowe do stacji Gliwice Trynek. Była to część trasy kolei o rozstawie szyn wynoszącym 785 mm, a więc charakterystycznym dla górnośląskiej sieci kolei wąskotorowych. Dziś po torach nie pozostało tutaj adekwatnie nic poza śladami starych podkładów, ale sam most przetrwał jako jeden z materialnych śladów dawnego systemu komunikacyjnego. Żeby poznać jego genezę, trzeba cofnąć się do końca XIX wieku. Kolej wąskotorowa Gliwice–Racibórz była przedsięwzięciem, które miało połączyć Gliwice z miejscowościami położonymi na południe od miasta, a ostatecznie także z Raciborzem. Pierwszy odcinek, prowadzący z Gliwic Trynku do Rud, oddano do eksploatacji 25 marca 1899 roku; początkowo kursowały po nim wyłącznie pociągi towarowe. Trasa miała początkowo około 23,5 kilometra, ale budowa była kontynuowana etapami. W 1901 roku kolej dotarła do Paproci, w 1902 do Markowic Raciborskich, a 17 maja 1903 roku oddano ostatni odcinek do Płoni, dziś jednej z dzielnic Raciborza. W ten sposób powstała trasa licząca około 51 kilometrów.

Linia kolei wąskotorowej o ogromnym znaczeniu

Nie była to przy tym kolej budowana wyłącznie z myślą o przewozie węgla czy innych ładunków, ale od początku miała również znaczenie dla ruchu pasażerskiego. Już w pierwszym, niepełnym 1903 roku kolej przewiozła 279 646 pasażerów oraz 10 009 ton towarów. Warto podkreślić, iż w czasach, gdy wiele miejscowości nie miało wygodnego połączenia z większymi miastami, wąskotorówka łączyła ze sobą miejscowości, zakłady pracy, kopalnie i cegielnie, a mieszkańcom dawała możliwość stosunkowo sprawnego przemieszczania się po regionie. Gliwice były zresztą dla tej sieci szczególnym miejscem. W 1905 roku oddano do użytku około dwukilometrowe połączenie między stacjami Gliwice Wąskotorowe i Gliwice Trynek, za pomocą którego linia Gliwice–Racibórz uzyskała połączenie z siecią Górnośląskich Kolei Wąskotorowych. Powstał odcinek między Trynkiem a stacją Gliwice Wąskotorowe, a tym samym połączenie dwóch wcześniej funkcjonujących układów kolejowych. To właśnie na tej trasie znajduje się dzisiejszy most nad Kłodnicą.

Sam most powstał w 1907 roku, czyli już po uruchomieniu połączenia Gliwice–Racibórz i po jego połączeniu z siecią Górnośląskich Kolei Wąskotorowych. Wykonano go jako jednoprzęsłową, jednotorową konstrukcję żelbetową. Ma około 20,3 metra długości, a jego przęsło ma 19,4 metra rozpiętości. Konstrukcja jest kratownicowa, z jazdą dołem, i opiera się na żelbetowych przyczółkach. Dla dzisiejszego spacerowicza czy rowerzysty może wyglądać dość skromnie, ale warto pamiętać, iż został zaprojektowany jako pełnoprawny obiekt kolejowy, przez który przejeżdżały pociągi wąskotorowe. Most nie przetrwał drugiej wojny światowej bez uszkodzeń. W 1945 roku został zniszczony, a dwa lata później odbudowany. Po wojnie kolej wąskotorowa przez cały czas funkcjonowała, choć jej znaczenie stopniowo się zmieniało. Przez pewien czas przewozy były choćby intensyfikowane, pojawiały się nowe przystanki, a kolej pełniła istotną funkcję transportową. Pociągi osobowe jeździły tym mostem tylko w latach 1989-1991, po oddaniu do użytkowania przystanku Gliwice Śródmieście (za tę informację ogromnie dziękuję Mariuszowi Senderowskiemu!). Z czasem jednak rozwój transportu samochodowego i zmiany w strukturze przemysłu sprawiły, iż utrzymywanie rozbudowanej sieci wąskotorowej przestało być ekonomicznie uzasadnione.

Zlikwidowana linia wciąż żyje w naszej pamięci

Na gliwickim odcinku ruch pasażerski zakończono w 1991 roku, natomiast przewozy towarowe wygaszano w latach 1992–1993. W kolejnych latach torowisko zaczęło znikać, częściowo wskutek rozbiórek i szabrowania. Dzisiaj trudno już wyobrazić sobie, iż przez miejsce, którym można przejść albo przejechać na rowerze, regularnie przemieszczały się pociągi. Z bolesnych doświadczeń wiem, iż szlaki uczęszczane jeszcze w bieżącej dekadzie mogą na dzień dzisiejszy wyglądać jak nieprzemierzona dżungla. Natura bardzo gwałtownie odbiera to, co zawsze było i tak Jej. Sam most wpisano do rejestru zabytków 1 września 1993 roku pod numerem A/1478/93. Ochroną objęto nie tylko pojedynczy obiekt, ale większy fragment dawnej infrastruktury kolei wąskotorowej. W opracowaniu dotyczącym inwentaryzacji technicznej wskazano odcinek Gliwice–Nieborowice wraz z mostem na Kłodnicy, przepustami i wiaduktem. Wystarczy niewielki żelbetowy most, żeby uruchomić wyobraźnię i zobaczyć w nim fragment świata, którego już nie ma.