Basia Kowalczyk miała pięćdziesiąt osiem lat, kiedy syn jej zmarłej siostry przyszedł do niej z papierami i powiedział, iż warsztat samochodowy przy Wolskiej trzeba "uporządkować formalnie".
To było we wtorek, w połowie października, kiedy kasztanowce przy ulicy już zrzucały liście, a w radiu warsztatowym leciała ta sama piosenka Maryli Rodowicz, co zawsze. Bartek miał trzydzieści dwa lata, prowadził ten warsztat od czterech lat — od śmierci Basi ojca, czyli jej szwagra Zenka, który zapisał mu firmę w testamencie, bo sam Bartek był jego synem. Basia była tam tylko cichym wspólnikiem, trzydzieści procent udziałów, jak w papierach zostało od lat dziewięćdziesiątych, kiedy razem z siostrą i Zenkiem stawiali ten warsztat od zera, cegła po cegle.
— Ciociu, musisz podpisać przekazanie udziałów na mnie. Bank wymaga jasnej struktury właścicielskiej, bo bierzemy kredyt na nowy podnośnik.
Powiedział to, nie patrząc jej w oczy, tylko stukając długopisem o blat biurka w małym pokoiku za warsztatem, gdzie pachniało olejem silnikowym i kawą rozpuszczalną z termosu.
Basia nie podpisała od razu. Powiedziała, iż musi to przemyśleć, iż zadzwoni do znajomej z pracy, która kiedyś była księgową. Bartek wtedy spojrzał na nią tak, jakby powiedziała coś głupiego.
— Ciociu, no przecież to rodzina. Ja się tobą zaopiekuję, dostaniesz działkę z zysków co miesiąc.
Ale nie dostała nic. Przez trzy miesiące, odkąd zaczęła zadawać pytania o bilans, przelewy z warsztatu przestały przychodzić. A wcześniej, przez cztery lata, dostawała regularnie po osiemset złotych miesięcznie — nie fortuna, ale przy jej emeryturze z pracy w spółdzielni mieszkaniowej to była różnica między makaronem z ketchupem a normalnym obiadem.
Basia mieszkała sama w kawalerce na Grochowie, po mężu, który zmarł jedenaście lat wcześniej. Miała psa, kundelka imieniem Fasolka, którego podkarmiała resztkami schabowego, i sąsiadkę zza ściany, panią Renię, z którą co niedzielę piła herbatę i oglądały powtórki "Klanu". To był cały jej świat — kawalerka, pies, sąsiadka i te trzydzieści procent w warsztacie, które dawały jej poczucie, iż coś po mężu i po siostrze jeszcze jest jej.
W listopadzie Bartek przestał odbierać telefon. Kiedy Basia przyjechała pod warsztat, zastała tam nowego mechanika, młodego chłopaka z kolczykiem w brwi, który powiedział jej, iż pan Bartek jest na targach w Poznaniu.
— A ja tu jestem wspólniczką — powiedziała Basia, stojąc przy wejściu, w rękach trzymając reklamówkę z pomarańczami, które przyniosła dla Bartka, bo pamiętała, iż lubił.
Chłopak popatrzył na nią niepewnie i powiedział, iż nic o tym nie wie, iż firma jest zarejestrowana na pana Bartłomieja Kowalczyka, iż może sprawdzić w papierach, jeżeli pani chce.
Wtedy Basia po raz pierwszy poczuła w gardle coś twardego, jakby połknęła kamień. Pojechała tramwajem numer dwadzieścia dwa do siostrzenicy, córki drugiej siostry, która pracowała w kancelarii prawnej przy Marszałkowskiej.
Kancelaria nazywała się Nowak i Wspólnicy, mieściła się na trzecim piętrze starej kamienicy z windą, która jeździła ze skrzypieniem. Basia usiadła w gabinecie Magdy — swojej siostrzenicy — i wyjęła z torebki plastikową koszulkę ze wszystkimi papierami, które przez lata zbierała w segregatorze: akt założycielski spółki z tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątego czwartego roku, wypisy z KRS, kopie przelewów.
Magda przeglądała papiery przez dobre pół godziny, w milczeniu, tylko od czasu do czasu mrucząc coś pod nosem. W końcu powiedziała:
— Ciociu, on nie może cię tak po prostu wypisać. Trzydzieści procent to trzydzieści procent, chyba iż podpisałaś jakiś dokument, o którym nie pamiętasz.
— Nie podpisałam nic.
— To znaczy, iż formalnie przez cały czas jesteś współwłaścicielką. On tylko próbuje cię wystraszyć, żebyś sama zrezygnowała.
Basia wróciła do domu, nakarmiła Fasolkę, usiadła przy oknie z kubkiem herbaty i patrzyła, jak na podwórku dzieciaki z sąsiedniego bloku grają w piłkę mimo zimna. Telewizor mówił coś o pogodzie, iż w piątek ma spaść pierwszy śnieg. Ona myślała o mężu, o tym, jak razem z Zenkiem i siostrą liczyli pierwsze zarobione pieniądze na tym samym stole kuchennym, przy którym teraz siedziała sama.
Trzy tygodnie później dostała pismo od notariusza. Bartek, jak się okazało, próbował przerejestrować spółkę, powołując się na jakiś aneks do umowy, rzekomo podpisany przez Basię w dwa tysiące dwudziestym roku. Basia nigdy niczego takiego nie podpisała — pamiętała ten rok doskonale, bo wtedy leżała w szpitalu z zapaleniem płuc i przez trzy miesiące w ogóle nie wychodziła z domu.
Magda pojechała z nią do notariusza, poprosiła o oryginał dokumentu. Podpis na aneksie był podrobiony — choćby na pierwszy rzut oka widać było, iż litery nie pasują do sposobu, w jaki Basia pisała swoje nazwisko od czterdziestu lat.
W grudniu, dwunastego, w warsztacie odbyło się spotkanie. Basia przyszła z Magdą, w płaszczu, w którym chodziła jeszcze na pogrzeb Zenka. Bartek czekał w tym samym pokoiku za warsztatem, tym razem bez długopisu, za to z prawnikiem, którego wynajął — młodym mężczyzną w garniturze nieco za dużym na jego chudą sylwetkę.
— Ciociu, to musiało być jakieś nieporozumienie z tym aneksem — zaczął Bartek, unikając jej wzroku, wpatrując się w blat biurka pokryty plamami po smarach.
— Nieporozumienie — powtórzyła Basia. Postawiła na stole segregator, ten sam, który nosiła od lat. — Podrobiłeś mój podpis, Bartek. To przestępstwo, nie nieporozumienie.
Prawnik Bartka spróbował coś powiedzieć o ugodzie polubownej, o tym, iż można to załatwić bez zbędnego rozgłosu. Magda odpowiedziała spokojnie, iż jej klientka nie zamierza się z niczego wycofywać, bo to ona ma rację, a dowody są jednoznaczne — grafolog już potwierdził fałszerstwo na piśmie.
Bartek milczał chwilę, potem powiedział cicho, iż przecież to on prowadził ten warsztat cztery lata, iż to on wstawał o piątej rano, iż ciotka tylko dostawała pieniądze.
— A kto dał wam ziemię pod ten warsztat, Bartek? Kto dwadzieścia dziewięć lat temu sprzedał złotą biżuterię po babci, żeby dołożyć do budowy? Twój ojciec i ja. Ty byłeś wtedy w podstawówce.
Nikt nic nie odpowiedział.
Basia nie krzyczała, nie płakała, tylko otworzyła segregator i wyjęła z niego kartkę — wypowiedzenie umowy o współpracę, przygotowane przez Magdę, w którym żądała wykupu swoich udziałów po wartości rynkowej albo formalnego przywrócenia jej praw właścicielskich z odsetkami za trzy miesiące niepłaconych zysków.
Sprawa ciągnęła się do lutego. W końcu Bartek, żeby uniknąć postępowania karnego za fałszerstwo dokumentu, zgodził się wykupić udziały Basi za czterysta tysięcy złotych — kwotę, którą wyliczył rzeczoznawca na podstawie wartości nieruchomości, sprzętu i klienteli warsztatu.
Piętnastego lutego Basia siedziała znowu w kancelarii przy Marszałkowskiej, tym razem podpisując ostateczną umowę. Magda podała jej długopis, ten sam rodzaj, jakim Bartek kiedyś stukał o biurko.
Basia podpisała się swoim zwykłym, równym pismem — tym samym, którym podpisywała się od czterdziestu lat i którego nikt nie potrafił podrobić tak, żeby ona sama tego nie zauważyła.
Pieniądze wpłynęły na jej konto dwudziestego lutego. Część od razu przelała na lokatę, część odłożyła na nowe drzwi wejściowe do kawalerki — stare zamki wymieniła jeszcze w grudniu, zaraz po tym spotkaniu w warsztacie, na wszelki wypadek. Resztę, dwadzieścia tysięcy złotych, zapisała w testamencie dla Magdy, jedynej osoby z rodziny, która stanęła po jej stronie, kiedy trzeba było.
Bartka nie widziała już od tamtego lutowego dnia. Podobno warsztat sprzedał wiosną — nie miał już pieniędzy, żeby spłacić kredyt na nowy podnośnik. Pani Renia mówiła, iż widziała go raz na Grochowskiej, jak szedł piechotą, bez samochodu.
Basia w niedziele przez cały czas pije herbatę z panią Renią, ogląda "Klan", karmi Fasolkę resztkami obiadu. Na oknie w kuchni, w miejscu, gdzie kiedyś stała fotografia z otwarcia warsztatu — ona, Zenek i siostra przed świeżo pomalowaną bramą — teraz stoi zdjęcie z wykupu udziałów, zrobione telefonem Magdy: Basia z segregatorem pod pachą, uśmiechnięta, na schodach kancelarii.
