Bożena Kotwica otworzyła szafkę z aktami tak, jakby otwierała drzwi do piwnicy, w której coś zdechło. Pachniało kurzem i starym papierem. Trzydzieści osiem lat pracy w kancelarii notarialnej przy ulicy Grodzkiej w Lublinie, a takiej sprawy jeszcze nie miała.
— Pani Kotwica, klientka czeka od kwadransa — powiedziała asystentka, wsadzając głowę przez uchylone drzwi.
— Niech wejdzie.
Do gabinetu weszła kobieta w wieku około pięćdziesięciu lat, w wygniecionym płaszczu, z torebką przyciśniętą do brzucha jak tarczą. Marianna Sobieraj. Bożena znała ten typ klientki — taką, która przez telefon umawia się trzy razy i trzy razy odwołuje, zanim w końcu przyjdzie.
— Chcę sprawdzić, czy mój mąż mógł… czy to w ogóle możliwe, żeby przepisał firmę na syna beze mnie.
Bożena poprawiła okulary na czubku nosa. Za oknem akurat przejeżdżał tramwaj linii numer czwartej, dzwoniąc na przystanku Poczta Główna — ten dźwięk słyszała codziennie od dwudziestu lat i już go nie zauważała, ale teraz, w tej ciszy gabinetu, zabrzmiał jak coś obcego.
— Proszę usiąść i opowiedzieć po kolei.
Marianna usiadła na brzegu krzesła, tak jakby zaraz miała wstać i uciec.
— Warsztat samochodowy przy Al. Kraśnickiej. Teść założył go w osiemdziesiątym dziewiątym, mąż przejął po jego śmierci dwanaście lat temu. Ja tam pracowałam w biurze, faktury, księgowość, wszystko. Dwadzieścia dwa lata małżeństwa. A wczoraj przyszedł list z sądu rejonowego — mąż wystąpił o rozdzielność majątkową. I syn, Kamil, ma dwadzieścia sześć lat, powiedział mi, iż warsztat już od miesiąca jest na niego zarejestrowany. Beze mnie. Nikt mnie nie pytał.
Bożena przez chwilę patrzyła na kobietę, a potem sięgnęła po długopis i zaczęła notować na kartce — nie żeby coś zapisać do akt, tylko żeby dać Mariannie czas na oddech.
— Proszę mi powiedzieć, czy podpisywała pani kiedyś jakąkolwiek umowę majątkową z mężem. Intercyzę, darowiznę, cokolwiek.
— Nie. Nigdy. Mieliśmy zwykłą wspólnotę.
— To dobrze. To znaczy — to dobrze dla pani sprawy.
Historia, którą Marianna opowiadała urywanymi zdaniami, składała się z dwóch nakładających się na siebie zdrad. Pierwsza — cicha, rozłożona na lata: mąż, Ryszard, coraz częściej zostawał w warsztacie do dziesiątej wieczorem, tłumacząc to klientami, a Marianna wierzyła, bo przecież po co miałaby nie wierzyć. Druga zdrada wyszła na jaw dopiero teraz, kiedy księgowa z warsztatu — dziewczyna, którą Marianna sama kiedyś uczyła obsługi programu Symfonia — zadzwoniła do niej po cichu i powiedziała, iż coś tu nie gra.
— Ona mi wysłała skan. Umowa darowizny udziałów w spółce, spisana u notariusza w Świdniku, nie u nas, tam gdzie mnie nikt nie zna. Data — piętnasty maja. Miesiąc temu.
— A pani syn?
— Kamil twierdzi, iż nic złego nie zrobił, iż ojciec sam zadecydował, iż to jego prawo. Że ja i tak nigdy nie byłam formalnie współwłaścicielem, tylko pracownikiem. Jakbym przez dwadzieścia dwa lata robiła to za darmo z dobrego serca.
Bożena wstała, podeszła do okna. Na parapecie stał kaktus, który jej wnuczka podarowała trzy lata temu i który uparcie nie chciał umrzeć, mimo iż Bożena regularnie zapominała go podlewać. Popatrzyła na niego przez chwilę, zanim odwróciła się z powrotem do klientki.
— Proszę pani, ja rozumiem pani ból, ale moja rola tutaj jest węższa, niż pani by chciała. Ja nie unieważnię tej darowizny, bo skoro warsztat był majątkiem osobistym męża — a z tego, co pani mówi, mogło tak być, jeżeli teść przekazał go tylko synowi w spadku — to on miał prawo nim rozporządzać. Natomiast to, co mnie interesuje, to czy pani wniosła do tego biznesu swoją pracę bez wynagrodzenia przez dwadzieścia dwa lata, i czy to się liczy przy podziale majątku wspólnego.
Marianna spojrzała na nią pustym wzrokiem, jak ktoś, kto usłyszał zdanie w obcym języku.
— To znaczy?
— To znaczy, iż jeżeli faktycznie pracowała pani w tej firmie bez umowy o pracę, bez wynagrodzenia rynkowego, to sądy przy podziale majątku biorą to pod uwagę jako wkład w powiększenie majątku odrębnego męża, który powinien być rozliczony. Niech pani przyniesie wszystkie dokumenty — wyciągi bankowe, zeznania podatkowe, cokolwiek, co pokaże, ile pieniędzy przez te lata przechodziło przez pani ręce. I proszę już dziś, jeszcze dziś, założyć osobne konto bankowe.
— Po co?
— Bo od jutra pani mąż może próbować wyprowadzić resztę wspólnych oszczędności. Ma pani dostęp do wspólnego konta?
Marianna kiwnęła głową.
— Sto dwadzieścia tysięcy złotych. To, co odkładaliśmy na emeryturę.
— Proszę wypłacić swoją połowę dziś po południu. Nie jutro. Dziś.
Kobieta wyszła z gabinetu z twarzą, na której malowało się coś pomiędzy strachem a ulgą — jak u kogoś, kto właśnie usłyszał diagnozę, ale też plan leczenia.
Przez następne trzy tygodnie Marianna wracała do kancelarii jeszcze cztery razy. Za każdym razem przynosiła nowy segregator — czerwony, potem niebieski, w końcu stary, wytarty, z odklejającą się etykietą "WARSZTAT 2014". Bożena przeglądała dokumenty razem z nią przy dużym stole w sali konferencyjnej, gdzie w rogu stało akwarium bez ryb — ktoś je kiedyś podarował kancelarii i nikt nie miał serca go wyrzucić, choć od lat stało puste.
Z papierów wyłaniał się obraz, który Bożena widziała już wiele razy, choć za każdym razem z innymi twarzami: kobieta, która przez dwie dekady prowadziła księgowość firmy męża, jeżdżąc po urząd skarbowy w Lublinie własnym samochodem, płacąc za paliwo z domowego budżetu, nigdy nie biorąc pensji, bo "przecież to nasze wspólne". A teraz to "wspólne" okazało się mieć jednego właściciela.
— Znalazłam coś jeszcze — powiedziała Marianna pewnego wtorku, kładąc na stole kartkę. — Mąż wynajął mieszkanie w bloku przy Aleji Wincentego Witosa. Miesiąc temu. Sam, beze mnie.
Bożena przez chwilę milczała, patrząc na numer działki w papierach.
— To potwierdza to, co pani podejrzewała.
— Chcę rozwodu. Ale boję się, iż zostanę z niczym. On ma warsztat wart, jak mówi księgowa, prawie milion złotych. Ja mam… co ja mam? Emeryturę za dziesięć lat, jeżeli dożyję.
— Ma pani prawo do połowy majątku wspólnego zgromadzonego w trakcie małżeństwa, niezależnie od tego, iż warsztat formalnie nie wchodzi do tej masy. Konto, mieszkanie, w którym mieszkacie — czyje jest?
— Odziedziczyłam po rodzicach. Kawalerka na Czechowie, którą wynajmuję. Ale mieszkamy w domu, który zbudowaliśmy razem, na działce teścia.
— Zbudowany w trakcie małżeństwa?
— Tak, w dziewięćdziesiątym siódmym.
— To wchodzi do majątku wspólnego, niezależnie od tego, czyja to była działka pierwotnie, jeżeli budowa była finansowana ze wspólnych środków. Proszę zamówić operat szacunkowy.
Sprawa rozwodowa ciągnęła się dziewięć miesięcy. Ryszard próbował udowodnić przed sądem, iż dom powstał wyłącznie z jego pieniędzy, iż Marianna "nigdy formalnie nie pracowała", iż warsztat to spadek po ojcu i nie podlega podziałowi. Sąd okręgowy w Lublinie nie kupił tej wersji — zeznania sześciu byłych klientów warsztatu, którzy pamiętali Mariannę przy okienku z fakturami, oraz jej własne zeznania podatkowe z lat, kiedy jeszcze formalnie była zatrudniona jako "pomoc administracyjna" na pół etatu za najniższą krajową, przeważyły szalę.
Bożena dowiedziała się o wyroku od samej Marianny, która przyszła do kancelarii już nie po poradę, tylko żeby podziękować i podpisać ostatni akt — akt notarialny sprzedaży swojego udziału w domu Ryszardowi, bo obie strony postanowiły, iż to on zostanie w domu, a ona weźmie gotówkę.
— Dwieście osiemdziesiąt tysięcy złotych — powiedziała Marianna, kładąc na biurku teczkę z dokumentami wykupu. — Plus moja część oszczędności, którą wypłaciłam tamtego dnia. Kupiłam mieszkanie na Sławinku, dwa pokoje, blisko córki.
Bożena podpisała akt, przybiła pieczęć, podała długopis klientce.
— A syn?
Marianna na chwilę zamarła z długopisem nad papierem.
— Kamil zadzwonił tydzień temu. Powiedział, iż ojciec teraz, kiedy musiał wypłacić mi te pieniądze, zaczął narzekać, iż firma ledwo się spina finansowo. Że może trzeba było jednak zapytać mnie wcześniej, zamiast robić to po cichu u notariusza w Świdniku.
— A pani co powiedziała?
— Że nie mam ochoty na rozmowę o tym, co "trzeba było". Że mam klucze do nowego mieszkania i umówioną wizytę u kardiologa w piątek, bo od dwóch lat odkładałam badania, bo nie było pieniędzy na prywatną wizytę, tylko zawsze wszystko szło do warsztatu.
Podpisała akt równym, spokojnym pismem. Za oknem znowu przejechał tramwaj, tym razem w drugą stronę, w kierunku dworca. Marianna wstała, zapięła płaszcz, wzięła teczkę z dokumentami — tę samą, wytartą, z etykietą "WARSZTAT 2014", którą teraz można było wreszcie wsadzić do pudła w piwnicy albo po prostu wyrzucić.
— Dziękuję pani — powiedziała już od drzwi.
— Proszę na siebie uważać — odpowiedziała Bożena i wróciła do papierów następnej sprawy, która czekała na biurku od rana.
