Barbara Kowalczyk uczy języka polskiego w Liceum im. Marii Skłodowskiej-Curie w Radomiu od dziewiętnastu lat i nigdy nie miała takiej uczennicy jak Zuzanna Pilch. Ten wtorek w marcu spędza w pokoju nauczycielskim, poprawiając klasówki, przy wystygłej kawie postawionej na stosie brudnopisów, kiedy zastępczyni dyrektora zagląda przez drzwi i pyta, czy ma chwilę. Nie w sprawie problemu. Dla odmiany w dobrej sprawie.
Zuzanna ma siedemnaście lat, chodzi do klasy maturalnej o profilu matematyczno-ekonomicznym. Jej matka pracuje jako pielęgniarka w Mazowieckim Szpitalu Specjalistycznym, ojciec jeździ autobusem miejskim w MZDiK. Nic w jej teczce nie wyróżnia jej na pierwszy rzut oka od trzystu innych uczniów szkoły — oprócz średniej 5,8 i faktu, iż złożyła, między wrześniem a styczniem, sto dwadzieścia osiem zgłoszeń rekrutacyjnych na studia, głównie przez system IRK i ERASMUS, a do tego sześćdziesiąt pięć aplikacji na stypendia i programy letnie, które traktowała jako osobny, równoległy maraton. Sto dziewięćdziesiąt trzy zgłoszenia w sumie. Barbara musiała przeczytać tę liczbę na ekranie zastępczyni trzy razy, zanim w nią uwierzyła.
— Większość formularzy była darmowa dla maturzystów z wysoką średnią, reszta to kwestia dwudziestu złotych tu, trzydziestu tam — tłumaczyła później Zuzanna, wzruszając ramionami, jakby mówiła o zakupach na targu, nie o kwocie, która i tak uzbierała się do niemałej sumy odłożonej z korepetycji z matematyki.
Każdy list motywacyjny napisała sama, wieczorami, między dziewiętnastą a północą, przy stole w rodzinnej kuchni, gdzie zawsze pachniało proszkiem do prania i rozpuszczalną kawą matki. Trzydzieści cztery różne wersje, dopasowane do każdej uczelni, każdego wydziału. Celowała w szkoły biznesu w Krakowie, Poznaniu i Gdańsku, uniwersytety w Czechach i Holandii, a pewnego wieczoru, z przemęczenia, dopisała jeszcze University College London.
— Chcę zobaczyć, jak daleko mogę dojść, zanim wybiorę — powiedziała Barbarze tamtego dnia w pokoju nauczycielskim, bawiąc się zszywaczem leżącym na biurku. — Nie chcę zamykać sobie drzwi z lenistwa.
Odpowiedzi napływają kaskadą między lutym a kwietniem. Sto sześćdziesiąt jeden przyjęć. A wraz z nimi propozycje stypendiów, które sumują się, teczka po teczce, do kwoty, która zawraca w głowie samej doradczyni zawodowej: sto trzydzieści osiem tysięcy złotych skumulowanych stypendiów na trzy lata, rozłożonych między krakowską szkołę biznesu i dwie czeskie uczelnie, które walczą o jej zapisanie się listami pisanymi specjalnie dla niej.
Problem w tym, iż Zuzanna nigdy nie miała zamiaru wyjeżdżać daleko.
Jej matka, Agata, przeszła zawał rok wcześniej — zasłabnięcie w niedzielny ranek, w kuchni, przed czajnikiem, i karetka, która dojeżdża z Radomia dwadzieścia dwie minuty. Teraz czuje się dobrze, wróciła do pracy, ale bierze pięć leków dziennie, a kardiolog w Warszawie bada ją co trzy miesiące.
Nikomu o tym nie mówiła, ale w listopadzie, gdy matka wróciła z pierwszej kontroli pokontrolnej i zaczęła składać pranie na krześle przy kuchennym stole, Zuzanna otworzyła nowy arkusz kalkulacyjny i założyła w nim kolumnę: "uczelnie w promieniu 20 km od Radomia". Była tam jedna pozycja.
— Co piszesz? — zapytała wtedy Agata, nie przerywając składania ręcznika.
— Nic, listę — odpowiedziała Zuzanna, zamykając laptopa, zanim matka zdążyła spojrzeć na ekran.
Historia wychodzi na jaw przez przypadek: dziennikarka "Echa Dnia", która przyszła napisać artykuł o wynikach próbnej matury, trafia na tę statystykę w pokoju nauczycielskim i prosi o spotkanie z Zuzanną. Artykuł, opublikowany w czwartek, w kolejny weekend przejmują dwie ogólnopolskie stacje informacyjne. W ciągu czterdziestu ośmiu godzin Zuzanna dostaje wiadomości od licealistów z całej Polski — niektórzy dziękują, inni oskarżają ją o "zajęcie miejsca" kandydatom bardziej zasługującym na kierunkach z limitem przyjęć. Ktoś zakłada anonimowe konto, publikuje zrzut ekranu z jej panelu rekrutacyjnego i podpisuje go: "Zabrała wszystkie miejsca, podczas gdy inni nie dostali żadnej odpowiedzi."
W kolejną sobotę, przy tym samym stole w kuchni, gdzie napisała swoje trzydzieści cztery listy, Zuzanna kładzie zeszyt, długopis i wydrukowaną listę swoich stu sześćdziesięciu jeden przyjęć. Przekreśla je jedną po drugiej, manualnie, czerwonym długopisem pożyczonym od matki. Agata siedzi obok, prasuje bluzkę do pracy, para syczy przy każdym przyciśnięciu żelazka.
— Wszystkie? — pyta w pewnym momencie, nie odrywając wzroku od deski.
— Zostawiam dwie — mówi Zuzanna.
Zostają: ekonomia na Uniwersytecie Technologiczno-Humanistycznym w Radomiu i krakowska szkoła biznesu z propozycją dwudziestu ośmiu tysięcy złotych stypendium na trzy lata — na wszelki wypadek, gdyby lokalna uczelnia kiedyś jej nie wystarczyła.
W poniedziałek wysyła sto pięćdziesiąt dziewięć e-maili z rezygnacją, każdy przygotowany osobno, dziękując i zwalniając miejsce dla innego kandydata. Przed południem, z komputera w czytelni szkolnej, potwierdza zapis na radomską uczelnię. Barbara stoi obok, trzyma w ręku stos sprawdzonych wypracowań, i milczy, dopóki Zuzanna nie kliknie "zatwierdź".
— To wszystko? — pyta w końcu Barbara.
— To wszystko — odpowiada Zuzanna, zamykając przeglądarkę.
Sześć miesięcy później, we wrześniu, rok akademicki zaczyna się zgodnie z planem. Zuzanna jeździ na zajęcia autobusem linii ojca trzy poranki na pięć, siada zawsze w trzecim rzędzie, przy oknie, a on prowadzi, nie odwracając głowy, obaj udając przed pasażerami, iż się nie znają. Konto, które ją atakowało, przestało publikować po kilku tygodniach — ostatni wpis to zdjęcie innego licealisty, inna afera, inny ekran z przyciskiem "złóż skargę" pod spodem, który nikt już nie kliknął.
Agata jeździ na kontrole do Warszawy co kwartał, a teraz w środowe popołudnia, kiedy nie ma zajęć, jeździ z nią Zuzanna — kupują na dworcu kawę z automatu, Agata zawsze z dodatkowym cukrem, Zuzanna czarną.
W listopadzie uczelnia proponuje jej, by opowiedziała pierwszorocznym studentom o wyborze dalszej ścieżki edukacyjnej.
— Mam sesję — mówi tylko, oddając formularz z powrotem dziekanatowej sekretarce, złożony na pół, zanim ta zdąży go rozłożyć.
