Przed poszerzaniem wiedzy i eksplorowaniem swojego najbliższego otoczenia nie powstrzyma mnie choćby upał, choć jest to jedna z tych nielicznych rzeczy, które zdecydowanie potrafią dać mi w kość. Gdy czas mija jednak w pięknych okolicznościach przyrody i pełnym energii towarzystwie, można zapomnieć o niedogodnościach. Zwłaszcza, gdy koniec spaceru oznacza wypoczynek nad pięknym zbiornikiem wodnym, w tym wypadku nad Stawem Marcina.
Podczas jednej z takich wędrówek moją uwagę ponownie przyciągnęła niepozorna, ale niezwykle interesująca linia kolejowa biegnąca w rejonie Chebzia. Dla większości mieszkańców jest ona jedynie fragmentem przemysłowego krajobrazu, jednak w rzeczywistości stanowi relikt ogromnego systemu transportowego, który przez dziesięciolecia obsługiwał śląskie kopalnie, huty i zakłady przemysłowe. Mowa o wschodniej odnodze linii kolejowej nr 189, znanej głównie z tego, iż łączy stację Ruda Chebzie z rejonem Zabrza Biskupic. Dziś jej znaczenie jest znacznie mniejsze niż przed laty, jednak przez cały czas pozostaje częścią infrastruktury kolejowej i jest wykorzystywana głównie przez ruch towarowy. Linia liczy około 6,2 km długości i przebiega przez tereny silnie związane z historią przemysłu ciężkiego Górnego Śląska.
Stacja Biblioteka, Chebzie
Czasem przejedzie tędy pociąg…
Szczególnie interesujący jest odcinek prowadzący od Chebzia w kierunku Lipin, Chropaczowa i Łagiewnik. To właśnie tędy przez dziesięciolecia transportowano surowce oraz wyroby hutnicze. W czasach największego rozwoju przemysłu sieć torów była znacznie bardziej rozbudowana niż obecnie. Liczne bocznice prowadziły bezpośrednio do zakładów przemysłowych, a stacja w Chebziu pełniła rolę ważnego węzła towarowego. Dzisiaj większość tej infrastruktury zniknęła lub została odcięta od czynnej sieci kolejowej, jednak uważny obserwator przez cały czas odnajdzie w krajobrazie ślady dawnej potęgi przemysłowej regionu.
…ale dawniej było to bardziej oczywiste
Jednym z najważniejszych zakładów obsługiwanych przez tę sieć była Huta Zygmunt w Bytomiu-Łagiewnikach. Jej historia sięga 1845 roku, kiedy powstała jako Huta Hubertus, nazwana na cześć przemysłowca Huberta von Tiele-Wincklera. W okresie największego rozkwitu należała do największych i najnowocześniejszych zakładów tego typu w Europie. Produkowano tutaj między innymi maszyny oraz urządzenia wykorzystywane przez przemysł ciężki. Wokół huty powstały całe osiedla robotnicze, z których najlepiej zachowaną pamiątką pozostaje kolonia Zgorzelec w Bytomiu. Losy zakładu odzwierciedlają historię wielu śląskich przedsiębiorstw. Po okresie świetności nastąpił stopniowy regres, a współcześnie działalność przemysłowa prowadzona jest już na znacznie mniejszą skalę przez przedsiębiorstwa kontynuujące część dawnych tradycji produkcyjnych.
Bytom, Kolonia Zgorzelec
Kolonia Zgorzelec w Bytomiu-Łagiewnikach jest jednym z najlepiej zachowanych osiedli robotniczych na Górnym Śląsku. Powstała w latach 1897–1901 z inicjatywy przemysłowca Huberta von Tiele-Wincklera dla pracowników pobliskiej Huty Hubertus, później znanej jako Huta Zygmunt. Osiedle składa się z 34 familoków otoczonych ogródkami i od początku funkcjonowało jako samowystarczalna kolonia robotnicza. Po upadku przemysłu ciężkiego oraz wieloletnich zaniedbaniach wiele budynków znalazło się w złym stanie technicznym, a część została wyłączona z użytkowania. Przełom nastąpił po wpisaniu kolonii do rejestru zabytków oraz włączeniu jej do programu rewitalizacji miasta Bytom. Od 2019 roku prowadzone są szeroko zakrojone prace remontowe obejmujące zarówno budynki mieszkalne, jak i przestrzeń publiczną. W ramach inwestycji odnowiono elewacje, dachy, klatki schodowe, instalacje oraz zagospodarowano otoczenie, tworząc jednocześnie Punkt Aktywności Lokalnej. Dzięki temu Kolonia Zgorzelec staje się przykładem udanego ratowania przemysłowego dziedzictwa regionu i przywracania życia historycznej tkance miejskiej.
Z kolei historia Huty Zygmunt sięga 1845 roku, kiedy w Łagiewnikach uruchomiono Hutę Hubertus, należącą do imperium przemysłowego rodziny Tiele-Wincklerów. Zakład gwałtownie stał się jednym z najważniejszych przedsiębiorstw hutniczych w regionie, specjalizując się między innymi w produkcji maszyn, urządzeń przemysłowych oraz wyrobów żeliwnych. W 1936 roku huta otrzymała nazwę „Zygmunt”, pod którą funkcjonowała przez kolejne dziesięciolecia i zapisała się w historii śląskiego przemysłu. Wokół zakładu rozwijały się osiedla robotnicze, w tym wspomniana Kolonia Zgorzelec, a rozbudowana sieć kolejowa umożliwiała transport surowców i gotowych wyrobów do innych części Górnego Śląska. Po II wojnie światowej huta została znacjonalizowana, jednak przemiany gospodarcze końca XX wieku doprowadziły do stopniowego ograniczania produkcji i likwidacji znacznej części historycznej infrastruktury. Mimo to do dziś zachowały się pojedyncze obiekty oraz układ przestrzenny przypominający o czasach, gdy Huta Zygmunt należała do najważniejszych zakładów przemysłowych tej części Śląska.
Historia ukryta w terenie
W samym Chebziu zachowała się również interesująca pamiątka po czasach, gdy kolej odgrywała znacznie większą rolę niż obecnie. Mowa o tak zwanym „peronie górnym”. Znajdował się on po zachodniej stronie stacji, na wysokim nasypie. Pasażerowie mogli dostać się do niego przejściem podziemnym prowadzącym od placu przed głównym budynkiem dworca. Peron obsługiwał pociągi kursujące liniami lokalnymi i przemysłowymi, jednak wraz z ograniczeniem ruchu kolejowego został zlikwidowany. Dziś pozostały po nim jedynie nieliczne ślady dostrzegalne dla osób zainteresowanych historią kolei. Sam fakt istnienia dwóch poziomów obsługi pasażerów dobrze pokazuje, jak skomplikowanym i rozbudowanym organizmem komunikacyjnym było niegdyś Chebzie.
Pozostałości po KWK Śląsk, ChropaczówSpacer rozpoczęliśmy przy kolonii Zgorzelec, przez świętochłowicki Chropaczów i Lipiny, aż po Chebzie. Z przyczyn bezpieczeństwa nie szliśmy samymi torami, a wzdłuż nich, kończąc przygodę w idyllicznym miejscu. Nagrodą za spacer śladami przemysłowej historii był Staw Marcina. Choć w tej chwili kojarzony jest głównie z rekreacją i wędkarstwem, jego geneza również związana jest z działalnością przemysłową. Zbiornik powstał w wyniku szkód górniczych, które przez dziesięciolecia kształtowały krajobraz tej części Górnego Śląska. Staw ma powierzchnię około 7,4 hektara i obwód wynoszący blisko 1200 metrów. Leży formalnie na terenie Świętochłowic, jednak najłatwiej dotrzeć do niego od strony Chebzia. Nad jego południowym brzegiem przebiegają linie kolejowe zbiegające się na stacji Ruda Chebzie, dzięki czemu można jednocześnie podziwiać przyrodę i obserwować pozostałości przemysłowego dziedzictwa regionu. To miejsce doskonale pokazuje, jak silnie na Górnym Śląsku przeplatają się historia przemysłu, infrastruktura transportowa oraz przyroda odzyskująca tereny przekształcone przez człowieka.
Bibliografia
Śląskie Miasta. (b.d.). Ruda Śląska – Chebzie (Stacja Kolejowa). Pobrano 8 czerwca 2026 z: https://slaskiemiasta.pl/…/kolejowy/ruda-chebzie-stacja/
Śląskie Miasta. (b.d.). Bytom – Łagiewniki. Pobrano 8 czerwca 2026 z: https://slaskiemiasta.pl/bytom/lagiewniki/
Śląskie Miasta. (b.d.). Staw Marcina – Świętochłowice. Pobrano 8 czerwca 2026 z: https://slaskiemiasta.pl/swietochlowice/lipiny/staw-marcina/
Wikimedia Commons. (2019). Category: Railway line 189 (Poland). https://commons.wikimedia.org/…/Category:Railway_line…
Śląska Organizacja Turystyczna. (b.d.). Kolonia robotnicza „Zgorzelec” w Bytomiu Łagiewnikach. https://slaskie.travel/poi/2459
Stellwerksdatenbank. (b.d.). Ruda Chebzie RCB. https://stellwerke.info/stw/stw.php?id=27348
Bytomskie Mieszkania. (b.d.). OSI – Rewitalizacja Kolonia Zgorzelec. https://www.bm.bytom.pl/…/osi-rewitalizacja-kolonia…/
I-Bytom. (b.d.). Kolonia Zgorzelec. https://i-bytom.pl/przewodnik/kolonia-zgorzelec
Wikipedia contributors. (2025). Kolonia Zgorzelec. Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Kolonia_Zgorzelec
Myszka, E. (2004). Huta Zygmunt. Dzieje zakładu 1845–2000. Bytom: Muzeum Górnośląskie.
