Sześćdziesiątka to nie jest data, którą syn powinien otwierać kopertą z projektem umowy darowizny. Ale właśnie tak to wyglądało.
Zaprosił mnie do restauracji w samym centrum Katowic. Mówił, iż chce uczcić moje urodziny, iż dawno się nie widzieliśmy, iż stęsknił się za normalną rozmową. Ucieszyłam się jak dziecko. Kupiłam sukienkę w galerii przy dworcu, poszłam do fryzjera na Roździeńskiego, wyjęłam z pudełka kolczyki, których nie zakładałam od jego ślubu. Siedem lat przeleżały w szufladzie, a ja dalej pamiętałam, jak je zapinał, kiedy stałam przed lustrem w salonie.
Wychowałam go sama. Ojciec zniknął, kiedy chłopak miał osiem lat. Wyjechał do Norwegii, potem przestał dzwonić. Zostały rachunki, kredyt na mieszkanie w Szopienicach i syn, który pytał, dlaczego tata nie przyjeżdża na urodziny. Pracowałam na dwa etaty, brałam weekendy w hurtowni, żeby spłacić te trzydzieści siedem metrów. Dwadzieścia jeden lat rat. Ostatnią wpłaciłam w listopadzie zeszłego roku.
Na stole stały kwiaty. Gerbery, takie z marketu, w folii. Syn był spięty cały wieczór, mieszał herbatę, chociaż jej nie pił. Ciągle zerkał w stronę wejścia, jakby kogoś wypatrywał. Kelner przyniósł sernik z świeczką w kształcie cyfry sześćdziesiąt. I wtedy on położył przede mną kopertę.
Nie kopertę. Białą teczkę z nadrukiem kancelarii notarialnej.
W środku był projekt umowy darowizny mojego mieszkania na jego rzecz. Do tego wyciąg z księgi wieczystej i notatka od prawnika, iż wszystko jest przygotowane, wystarczy jeden podpis.
— To tylko formalność — powiedział. — I tak kiedyś będzie moje.
Patrzyłam na te papiery, a on tłumaczył, iż Aneta jest w czwartym miesiącu, iż chcą kupić coś większego, iż bank wymaga zabezpieczenia kredytu. Moje mieszkanie idealnie się nadaje.
— Będziesz w nim mieszkać jak dotąd — dodał. — Nic się nie zmieni.
Zapytałam, co będzie, jeżeli przestaną spłacać. Spojrzał na mnie jak na wariatkę.
— Mamo, nie myśl od razu o najgorszym.
Zapytałam, dlaczego poszli do notariusza, zanim porozmawiali ze mną. Wzruszył ramionami.
— Żeby ci ułatwić. Nie musisz nic załatwiać, tylko podpisać.
Tylko podpisać.
Słowo „tylko” zabrzmiało jak policzek. Dla niego to była formalność. Dla mnie — dwadzieścia jeden lat bez urlopu, bez nowego płaszcza, bez jednego wyjazdu nad morze. To była kuchenka gazowa, przy której gotowałam zupy, żeby starczyło do pierwszego. To była łazienka, w której kładłam kafelki z bratem, bo nie było mnie stać na fachowca. To nie był „tylko podpis”. To było całe moje życie zamknięte w trzydziestu siedmiu metrach.
Powiedziałam, iż potrzebuję czasu. Syn westchnął, jakby go zawiodłam.
— Dobrze, ale nie za dużo. To mieszkanie, które chcemy kupić, może ktoś sprzątnąć sprzed nosa.
Od tamtej kolacji dzwoni codziennie. Czasem dwa razy. Pyta, jak się czuję, ale po trzech zdaniach przechodzi do sedna. Aneta nie może się denerwować w ciąży. Przyszłość dziecka zależy też od mojej decyzji. Bank czeka.
Wczoraj zapytał, czy byłam „egoistyczna, żeby trzymać pustostan”. Tak to nazwał. Pustostan. Mieszkanie, w którym stoi łóżko, w którym rodził się jego pierwszy ząbek, w którym od siedemnastu lat wisi ta sama firanka z haftem od mojej matki.
Chcę pomóc synowi. Naprawdę. Ale nie mogę wyprzeć z głowy jednego pytania: jeżeli oddam mu to mieszkanie, a bank zabierze je za długi, to gdzie wtedy ja? Kto weźmie sześćdziesięciolatkę z emeryturą tysiąc dziewięćset czterdzieści złotych na rękę?
On twierdzi, iż nic nie stracę.
A ja już straciłam pewność, iż zaprosił mnie na urodziny, bo chciał spędzić wieczór z matką.
Wczoraj wyjęłam z szafy stare dokumenty. Umowę kredytową, pisma z banku, potwierdzenia przelewów. Wszystko posegregowane w niebieskim segregatorze, który kupiłam w 2003 roku. Przekładałam te kartki jedna po drugiej. I wtedy znalazłam coś, o czym zupełnie zapomniałam.
Żółtą kartkę. Zapiski własnoręczne.
Piętnaście lat temu, kiedy brał ślub, pożyczył ode mnie pieniądze na wkład własny do ich pierwszego mieszkania. Czterdzieści dwa tysiące złotych. Obiecał oddać w ratach. Spłacił dwanaście. Potem, jak to w życiu, przestałam prosić. On przestał wspominać.
Wyjęłam kalkulator z szuflady w kuchni. Dwanaście oddał. Zostało trzydzieści.
A potem zrobiłam coś, czego nie planowałam. Wzięłam telefon i wybrałam numer księgowej z dawnej pracy. Pani Elżbieta prowadzi teraz biuro rachunkowe na Koszutce. Zapytałam, czy mogę przyjść w poniedziałek rano.
Bo wpadł mi do głowy pewien pomysł. Tylko iż to nie jest pomysł na miękki, wylewny finał. To jest pomysł na konkretne działanie, a ono wymaga kosztorysu.
Przez piętnaście lat nie upominałam się o pieniądze, bo matka nie windykuje syna. Ale syn, który przychodzi do matki z gotowym projektem umowy darowizny i mówi „to tylko formalność”, nie może się dziwić, iż matka zaczyna liczyć.
W poniedziałek rano siedzę u pani Elżbiety. Pokazuję żółtą kartkę. Ona poprawia okulary, czyta, pyta, czy mam przelewy. Mam. Wszystkie siedem. Bank archiwizuje historię, więc wydruki zajmą dwa dni.
— Chce pani to podać do sądu? — pyta.
— Najpierw do notariusza — odpowiadam. — Chcę mu to potrącić z darowizny.
Pani Elżbieta milczy chwilę. Potem wyciąga kartkę i pisze odręcznie: „Przedwstępna umowa pożyczki. Kwota główna: trzydzieści tysięcy złotych. Niespłacone od jedenastu lat. Odsetki obliczę według ustawowych.”
— jeżeli podpisze pani akt notarialny z tym zapisem, iż wierzytelność wchodzi do masy spadkowej i pomniejsza wartość darowizny, to syn nie dostanie mieszkania w całości, dopóki nie rozliczy się z długu. Ale wie pani, co to oznacza? — zdejmuje okulary i patrzy na mnie. — Darowizna w wysokości trzydziestu tysięcy będzie mu umknie. Dla banku to mniejsza zdolność kredytowa. Oni się wściekną.
— Niech się wściekną — mówię. — To moje mieszkanie. Mój dług. I mój syn.
W czwartek dzwoni do mnie znowu. Tym razem z pretensjami, iż umówiłam się z prawnikiem, iż podobno pytam o dług, iż Aneta płakała cały wieczór. Mówi, iż to niepoważne, żeby matka żądała od syna zwrotu „jakichś starych pieniędzy”.
— Trzydziestu tysięcy — poprawiam go. — Jedenastu lat.
Słyszę, jak po drugiej stronie zapada cisza. Taka, w której można usłyszeć, jak człowiekowi zmienia się ton.
— To żart, prawda? — pyta.
— To nie jest żart. To księgowość.
Odkąd zaczął ze mną rozmawiać językiem banku, czuję się wreszcie, jakbym znała odpowiedź. Nie na pytanie, czy jestem egoistką. Na pytanie, kto zapłaci za moją starość.
W piątek przychodzi do mnie do domu. Pierwszy raz od trzech tygodni. Stoi w progu, trzyma w ręku teczkę z projektem umowy. mówi, iż możemy pogodzić jedno z drugim: ja mu przepisuję mieszkanie, a on oficjalnie zrzeka się roszczeń do spadku po mnie. „Czysta sytuacja.” Cytuje mi zdanie z jakiegoś bloga o finansach rodzinnych.
— Czego ty się boisz? — pyta.
— Tego, iż któregoś dnia przyjdziesz z następną kopertą. Tylko tym razem będzie w niej wniosek o moją eksmisję.
— Mamo, nie wygłupiaj się.
— Już się wygłupiłam. Na całe dwadzieścia jeden lat pracy w weekendy.
Wtedy robię coś, na co nie zdobyłam się nigdy wcześniej. Wyjmuję z szuflady w przedpokoju pęk kluczy. Tych samych, które dostałam od dewelopera w 2001 roku. Jeden z nich pasował do skrzynki na listy. Zdejmuję go z kółka.
— To jest klucz do skrzynki — mówię. — Od tej pory korespondencja z banku i od notariusza zostaje w niej. Nic do rąk własnych, nic na słowo. Jak będziesz chciał coś ode mnie, to piszesz pismo. Jak ja będę chciała coś od ciebie, to też piszę. Koniec z kopertami na urodzinach.
Syn patrzy na klucz, potem na mnie. Widzę, jak zaciska zęby. To jego stary odruch z dzieciństwa, kiedy nie dostawał tego, czego chciał.
— Nie musisz mi tego dawać — mówi. — Ja i tak mam swój komplet.
— Ten zostanie w mojej kieszeni — odpowiadam. — Bo od dziś to ja decyduję, kto dostaje kopię.
Zamyka teczkę. Wychodzi bez pożegnania. Na klatce słyszę, jak rozmawia przez telefon. Mówi Anetce, iż „stara nie podpisała”. Potem trzask drzwi wejściowych.
W sobotę odbieram list z kancelarii notarialnej. Projekt umowy, który syn przygotował, zostaje wycofany. Zamiast niego jest nowy dokument: pożyczka została uznana, trzydzieści tysięcy zostaje potrącone z przyszłej darowizny. jeżeli kiedykolwiek do niej dojdzie. Pani Elżbieta wpisała to w notatkę: „Warunek: rozliczenie zobowiązań przed przeniesieniem własności.”
Składam pismo raz, potem drugi raz. Chowam do niebieskiego segregatora. Obok umowy kredytowej, obok potwierdzeń przelewów. Wkładam klucz do skrzynki do zamka. Kręci.
