Janusz Kowalczyk stał sztywno przed dwoma sosnowymi trumnami, z założonymi rękami i złośliwym półuśmieszkiem przyklejonym do twarzy. Wiatr znad pól smagał go po policzkach, niósł kurz na jego włoskie mokasyny i wciskał się pod mankiety jego drogiego, grafitowego garnituru. Trumny oglądał z miną człowieka, któremu podetknęli pod nos wyjątkowo nieudany bigos.
Wokół niego zebrało się ze trzydzieści osób, jak spod igły ubranych na czarno. Starsze kobiety w czarnych żakietach i chustach, panowie z kapeluszami w dłoniach, dzieci nie bardzo rozumiejące powód tej atmosfery. A w środku tego wszystkiego Janusz, z polerowanym szwajcarskim zegarkiem, lustrujący tłum jak dyrektor na szkolnym apelu. To jest najlepsza trumna, jaką im kupiliście? rzucił z politowaniem, pokazując na lewą trumnę. Wygląda jak skrzynka po jabłkach spod Grójca. Nikt nie odpowiedział. Kobiety wymieniły między sobą spojrzenia.
Pan Marian, stolarz, który całą noc dłubał nad tymi trumnami, zacisnął pięści w kieszeniach, ale klątwą się nie podzielił. Janusz obszedł trumny dookoła, zaglądając pod spód, dotykając wieka, jakby szukał ukrytej gwarancji. A te kwiaty, kto to z pola zerwał? Jakby psu robili pogrzeb, nie ludziom. Stanął pomiędzy trumnami, rozłożył ręce i rzucił przez zęby, aż ludziom ścierpła skóra na karku:
Nawet po śmierci przynosiliście mi wstyd. Cisza zmieniła się z żałobnej na drut kolczasty. Zofia, klęcząca obok jednej z trumien, z zapuchniętymi oczami, podniosła głowę i sapnęła z wściekłością: Uszanuj ich, Janusz! To byli twoi rodzice. Ale Janusz choćby na nią nie spojrzał. Wyjął telefon, sprawdził godzinę i westchnął, jakby ktoś go zmusił do oglądania przedstawienia amatorskiego teatru w Bytomiu.
W tej chwili przy drodze zatrzymała się czarna, przyzwoicie wyglądająca skoda. Wysiadła z niej młoda prawniczka w ciemnym żakiecie, z teczką skórzaną pod pachą i kopertą w ręce. Ruszyła pewnym krokiem przez nierówne nagrobki aż do grupy żałobników. Janusz mierzył ją wzrokiem, oczywiście jej nie znał ona też nie zamierzała się przedstawić. Podeszła do księdza Stanisława, zamieniła kilka słów na ucho, na co ksiądz tylko poważnie skinął głową.
Janusz spojrzał na kopertę w jej dłoni i pierwszy raz tego dnia przestał się uśmiechać. Niby nic, ale przez chwilę po kręgosłupie przebiegł mu dreszcz. A potem znowu przybrał pozę człowieka nietykalnego. Tylko ta koperta już wiedziała, jak pokrzyżuje mu szyki.
(Zanim jednak ciśnienie komuś z publiczności skoczy, pozwólcie na drobny przerywnik: jeżeli opowieść już cię wciągnęła, zostaw likea i napisz mi, skąd ją czytasz z Poznania, Krakowa, czy ze Szczecina A teraz wróćmy do meritum jak doszło do tego, iż Janusz rechocze na pogrzebie rodziców, i cóż to za koperta.)
By zrozumieć, musimy skoczyć wiele lat wstecz do glinianego domu na obrzeżach podkarpackiej wsi, gdzie bosy chłopak marzył tylko o tym, żeby czym prędzej stąd zwiać i nigdy tu nie wracać. Dom państwa Kowalczyków stał na końcu drogi, której nikt nie uwzględniał na mapach; był z gliny, z dachem z blachy i drzwiami, których nie dało się domknąć od lat 80-tych. W oknie powiewała haftowana firanka, bo szyby pękły w zeszłej dekadzie.
W środku klepisko, trzy krzywe stołki, ołtarzyk z Matką Boską Częstochowską pełen wotywnych świec i piec, na którym Jadwiga gotowała kluski i gdy się poszczęściło trochę suszonej kiełbasy. Dla Jadwigi i Stefana to było wszystko, czego potrzebowali do szczęścia. Stefan sam wylepił każdą ścianę, nosił blachę ze wsi na plecach trzy kilometry pod górę, wspominając żmudne dzieciństwo. Dla niego ten dom był spełnieniem: to, czego mu zabrało życie, wybudował sobie sam.
Jadwiga rozumiała go, była podobna: potrafiła znaleźć bogactwo w czym inni widzieli tylko biedę. Tylko Janusz nigdy tego nie pojmował. Odkąd pamiętał, czuł, iż jest nie taki. Patrzył, jak inne dzieci noszą do szkoły markowe tornistry, buty bez dziur i kanapki z szynką. On taszczył ojcowe sandały, reklamówkę zamiast plecaka, a w szmatce dwie pajdy chleba z pastą. Dzieci śmiały się: Przyszedł biedny Kowalski! I Janusz coraz bardziej czuł, jak upokorzenie zżera go od środka.
Najgorszy był Dzień Matki. Każde dziecko miało coś przynieść. Koledzy przynosili kwiatki z kwiaciarni, błyszczące czekoladki, karteczki z kokardką. Janusz miał tylko serwetkę własnoręcznie wyhaftowaną przez Jadwigę, zapakowaną w szary papier, bo nie było innego. Kiedy nadeszła jego kolej, ktoś wrzasnął z ostatniej ławki: To chyba ścierka kuchenna! Cała klasa w śmiech. Nauczycielka uciszyła dzieciaki, ale wstyd już wsączył się w niego na amen.
Tamtego wieczoru Jadwiga spytała, jak poszło. Dobrze burknął Janusz, uciekając na tył domu, byle być samemu z górą i tłumić łzy. Nie wiedział, iż matka haftowała tę serwetę nocami, przy świecy, z pokłutymi palcami, wszywając w każdy ścieg więcej uczuć niż słów. Nazajutrz wyrzucił ją do kubła przed szkołą.
Miał może dziesięć lat, gdy wrócił do domu z płaczem. W szkole wycieczka do Rzeszowa 200 złotych, a dla niego to była fortuna. Stanął przed ojcem, który łatal krzesło na ganku, i jęknął: Tato, potrzebuję tych pieniędzy! Stefan popatrzył swoim łagodnym, trochę nie z tego świata wzrokiem: Nie mam synu, ale więcej nauczysz się tu, niż na jakiejś wycieczce. Janusz już nie płakał. Usiadł na pryczy i po ciemku patrzył w przeciekający dach, myśląc tylko o jednym: kiedyś ucieknę stąd i nigdy nie będę taki jak oni.
Przez lata ta przysięga zatruwała mu serce. Wstyd przeradzał się w gniew, potem w pogardę. Każde nie mamy Stefana było kolejnym kamieniem w murze, który Janusz budował między sobą a rodziną a nie mógł wiedzieć, iż zaledwie kilkadziesiąt kilometrów dalej, w nudnym biurze powiatowym, młoda prawniczka obracała dokumentami na wielotysięczne sumy w imieniu jednej, niepozornej osoby.
Stefan Kowalczyk, gość od rozlatujących się mebli, składał spadkowe puzzle życia z gruntów, inwestycji i oszczędności pod szyldem fikcyjnej spółki. Janusz nie miał pojęcia, jak bardzo jego ojciec nie był tym, za kogo go uważał miał się dowiedzieć dopiero w najgorszym możliwym momencie.
Wyjechał od Kowalczyków pewnego marcowego ranka, mając dziewiętnaście lat. Nie było pożegnania, nie było uścisku. Miała tylko starą torbę, trzy koszule, dowód osobisty i bilet do Warszawy, kupiony za zarobek z letnich dorywczych fuch. Jadwiga właśnie wyrabiała ciasto, gdy zobaczyła, jak syn znika na zakurzonej drodze. Wytarła ręce w fartuch, oparła się o odrzwia i długo patrzyła, jak mija furtkę. Nie prosiła, żeby został. Idź z Bogiem, synku rzuciła przez łzy, gdy znikał za zakrętem.
Stefan rozdawał kukurydzę kurom, gdy usłyszał zamknięcie drzwi. Zatrzymał się, patrzył w ziemię, potem tylko pokiwał głową, gdy żona powiedziała Już poszedł. Wróci, rzucił, jak zrozumie… Ale Janusz nie wrócił. W Warszawie gniew był jego jedynym paliwem. Pracował jako nosiwoda, budowlaniec, roznosiciel ulotek mieszkał w klitce z czterema innymi i żył o jednej bułce dziennie, codziennie powtarzając: Nie będę nigdy jak ojciec.
Po pięciu latach, dzięki sprytowi, ambicji i twardej skórze na sumieniu, rozkręcił mały biznes budowlany. Po dziesięciu miał biuro na Woli, trzy auta z firmowym logo i mieszkanie na kredyt w nowym bloku z widokiem na centrum. Na zewnątrz obrazek sukcesu: Janusz Kowalczyk, biznesmen! W środku: gmach na kredytach, leasingach i arogancji, która miała maskować pęknięcia. Im wyżej się wspinał, tym głębiej spuszczał w niepamięć chłopaka w rozlatujących się sandałach.
Pierwszy rok zadzwonił do matki raz: Jest dobrze, mamo. I Jadwiga płakała ze szczęścia. W drugim roku zadzwonił dwukrotnie, ale rozmowy zdawkowe, jakby z łaski. W trzecim już nie dzwonił. Jadwiga nie przestawała próbować co niedziela o 19:00 wybierała numer Janusza z telefonu ks. Stanisława. Po kilku sygnałach przechodziło na pocztę, więc nagrywała za każdym razem wiadomość: Synku, tu mama, chciałam tylko wiedzieć, jak się masz. Czekam na ciebie. Kocham Cię.
Janusz słuchał tych wiadomości w restauracjach, często kasując od razu, czasem z ironicznym ćwierćuśmiechem. Ojciec pisał odręczne listy litery chwiejne, pisane na wyblakłych kartkach, opowiadał o dziurach w dachu, o pomidorach, o tym, iż stary orzech daje cień aż po drzwi. Nigdy nie wyrzucał synowi, nigdy nie prosił, by wrócił, tylko opisywał co u nich, jakby chciał utrzymać jakiś niteczkę między ich światami.
Janusz dostawał te rozklekotane koperty na adres biura w Warszawie; patrzył na charakter pisma ojca i wrzucał je do kosza, nie otwierając przez siedem lat, list za listem. Siedem lat milczenia, siedem lat zapalanych świec przy Matce Boskiej przez Jadwigę z jednym błaganiem: wróć, synku. Nie wiedziała, iż gdy cud nastąpi ona już nie będzie miała okazji go zobaczyć. Ostatni raz próbowała, ale już nie odebrał. Choroba przyszła cichaczem, jak to na wsiach bez lekarza bywa.
Najpierw zmęczenie, potem kaszel, potem kłucie w piersiach, którego nie skasowały wieczorne herbatki z lipy. Gdy udało się ją zabrać do przychodni w miasteczku wszystko było już jasne: wyniszczone płuca, potrzebny drogi lek, potrzebny czas a tego już prawie nie było. Zofia praktycznie zamieszkała z Jadwigą. Przychodziła o świcie, gotowała jej, myła, zmieniała pościel, ogrzewała piersi podczas ataków kaszlu. Jej własne dzieci nauczyły się radzić sobie z domem, bo pani Jadwiga bardziej mnie teraz potrzebuje niż wy mówiła Zofia i już.
Popołudnia były najgorsze. Jadwiga przesiadywała przy oknie, wypatrując znajomego cienia na drodze. Codziennie pytała: Może dziś przyjedzie? I każdego dnia Zofia rozkładała ręce: Może dziś, pani Jadwigo. Stefan wszystko znosił w milczeniu nosił wodę, drewno, przynosił leki i tylko w oczach mu coś pękło.
Ks. Stanisław zadzwonił do Janusza trzy razy w tygodniu. Raz nie odebrał. Drugi raz sekretarka powiedziała, iż pan Kowalczyk jest niedostępny. Trzecim razem Janusz odebrał osobiście. Ksiądz zdążył tylko: Janusz, tu ksiądz Stanisław ze wsi, twoja mama ciężko chora Proszę księdza, nie jestem zainteresowany. jeżeli czegoś brakuje, niech szukają gdzie indziej uciął i odłożył słuchawkę. To była ta telefoniczna trumna.
Zimą Jadwiga podupadła ostatecznie. Zofia spała na krześle obok łóżka chorej, trzymając jej dłoń, kiedy prosiła o syna we śnie. Gdy Jadwiga wyczuła zbliżający się koniec, szepnęła Zofii: Pani była córką, którą Bóg podarował mi, gdy mój syn odszedł. Zofia tylko ścisnęła jej rękę i pozwoliła łzom lać się cicho. Ostatniej nocy poprosiła o zdjęcie stare, wyblakłe, z uśmiechniętym sześciolatkiem pod glinianym domem. Przytuliła je do piersi i wyszeptała Synku. A Zofia zamknęła jej oczy i poszła w noc po księdza, płacząc jak się płacze, gdy nie wolno już krzyczeć
Pogrzeb Jadwigi był prosty trumna, którą Pan Marian dłubał nocą, polne kwiatki zerwane przez wiejskie dzieci, msza w kameralnym kościele z głosem księdza łamiącym się ze wzruszenia. Przyszedł cały wieś. Stefan stał przez całą ceremonię nieruchomy, nie płakał, nie mówił. Kiedy opuszczano trumnę, patrzył w dół jakby widział coś, czego nikt inny nie pojmował. Zofia próbowała go odciągnąć pokręcił głową. Został na cmentarzu aż do nocy.
Tamtej nocy wrócił do domu, zamknął drzwi, usiadł na fotelu Jadwigi tym, z którego obserwowała ścieżkę, czekając na powrót syna. I tam już został. Zofia przyniosła mu jedzenie nie tknął. Następnego dnia to samo. Trzeciego dnia drzwi już nie otworzył, Zofia weszła i zastała go na tym samym fotelu, z zamkniętymi oczami, zdjęciem ślubnym na piersi i spokojem, którego nigdy wcześniej nie miało jego oblicze. Lekarz z miasteczka orzekł: serce. Wieś jednak powtarzała, iż stracił sens życia razem z żoną.
Ksiądz Stanisław pod poduszką Stefana znalazł grubą kopertę adresowaną do mecenas Joanny Cieślak oraz karteczkę Na ten czas. Ukrył ją w zakrystii, zadzwonił do niej i do Janusza, zostawiając mu suchy komunikat: Twoi rodzice nie żyją. Pogrzeb w piątek. Janusz wysłuchał wiadomości, poprawił krawat, włożył swój najlepszy zegarek i jak gdyby nigdy nic wyszedł z mieszkania na Woli. Ale, oczywiście, na pogrzeb przyjechał nie przez poczucie straty, tylko dlatego, iż słowo spadek błyszczało mu już pod czaszką.
Do wsi wjechał czarnym, pancernym SUV-em z wypożyczalni przy Okęciu własnym autem nie zamierzał tłuc się po wiejskich wertepach (Tyle forsy w amortyzatory, jeszcze tego brakowało). Wysiadł z ciemnych okularach, w garniturze za takie pieniądze, iż połowa ludzi stamtąd nie zarobiłaby tyle przez rok. Po trzech krokach buty już przykleił mu kurz.
Pogrzeb odbywał się za wsią, na polnej nekropolii otoczonej brzozami, ze starymi drewnianymi krzyżami. Dwie trumny czekały na pochowanie, otoczone wiankami polnych kwiatów i świecami, mimo wiatru, oraz grupką 30 ludzi, którzy ucichli, gdy Janusz wkroczył na scenę. Nie przywitał się, nie skinął głową podszedł prosto do trumien, teatrzyku ciąg dalszy: zsunął okulary z nosa, żeby wszyscy widzieli akt. Popukał w pokrywę trumny: Tutaj się kończy wielkość Kowalczyków. Przyszło im umierać w biedzie, tak jak żyli.
Kilka kobiet przeżegnało się, jakiś staruszek splunął w bok. Janusz obchodził trumnę, pukał po taniej sklejce: Ani lakieru nie nałożyli, wstyd… Pan Marian już miał wstać, ale żona go przytrzymała. Daj mu mówiła Pan Bóg mu szybciej odpłaci niż my. Janusz kontynuował ciągłą litanie narzekań: na upał, zapach drewna i iż musiał odwołać biznesowy lunch. Na ubranie ojca w trumnie (Ta koszula to chyba bardziej ściek niż tkanina.) I śmiał się pod nosem, sam do siebie.
Wieś zamarła w niepokojącej ciszy. Siwa seniorka w ostatnim rzędzie wymamrotała do ludzi obok: Pani Jadwiga całe życie o powrót syna się modliła. Patrzcie tylko, kogo jej Pan Bóg sprowadził. Niby Janusz jej nie słyszał poprawił rękaw garnituru i spojrzał na zegarek.
Dla Zofii to było za wiele. Poderwała się z ziemi, przetarła policzki i podeszła prosto do Janusza. Cienka, zmęczona kobieta, z pękniętymi na mrozie dłońmi, patrzyła mu prosto w oczy: Już się ubawiłeś? rzuciła mocno To może starczy, co? Janusz prychnął: A pani to kto? Ja? Ta, co zamknęła oczy twojej matce, kiedy umierała modląc się za ciebie. Ta, co karmiła twojego ojca, gdy już nie chciał żyć. Ta, która była tutaj dzień w dzień i noc w noc, podczas gdy pan biznesmen w Warszawie nie miał czasu w wieś. Zofia aż się cała trzęsła ze złości, ale głosu nie spuszczała ani na centymetr.
Twoja matka umarła, wołając cię do ostatniej chwili, a ojciec trzymał twoje zdjęcie. A ty tu przychodzisz i się wyśmiewasz? Cisza zgęstniała tak, iż powietrze stanęło. Janusz próbował coś powiedzieć otworzył usta, ale słów zabrakło. Kto wie, może na sekundę przypomniał sobie mamę, która nagrywała mu wiadomość, ale gwałtownie zdusił to uczucie, nałożył znów okulary i chłodno rzucił: Pani kochana, nie będę się z nikim wadził muszę załatwić jedną sprawę i wracam.
Spadek to był jedyny powód, żeby tu być.
I jakby ktoś wyreżyserował ten moment, samochód prawniczki znów zatrzymał się przy cmentarnej bramie. Joanna Cieślak ruszyła przez mogiły, nie zatrzymując się przy nikim. Przedstawiła się: Jestem Joanna Cieślak, adwokat, pełnomocnik spadkowy śp. Stefana Kowalczyka. Na jego wyraźną prośbę testament zostanie odczytany tu, w obecności rodziny i mieszkańców.
Janusz się wyprostował, uśmiech krzywy wszedł mu na twarz: majątek, testament będzie chociaż na spłatę pierwszej raty kredytu. Joanna otworzyła teczkę, wyjęła akt notarialny i zaczęła czytać:
Ja, Stefan Kowalczyk, o zdrowych zmysłach, oświadczam: posiadam 400 hektarów gruntów rolnych w powiatach Łańcuckim i Jarosławskim, trzy kamienice w powiatowym miasteczku, inwestycje finansowe o wartości 4 milionów 800 tysięcy złotych, konto oszczędnościowe 2 miliony 300 tysięcy złotych… Janusz opuścił ręce, uśmiech mu zamarł na twarzy. Siedem milionów złotych! Człowiek z łataną koszulą… Mógłby spłacić firmę, uratować mieszkanie na Woli. Już czuł ratunek.
Ale Joanna ciągnęła dalej: Cały ten majątek w całości przekazuję Domowi Dziecka im. św. Brata Alberta w Rzeszowie, instytucji, dzięki której żyję. Decyzja jest nieodwołalna i poświadczona przez notariusza. Uśmiech Janusza zaczął się rozpływać najpierw z ust, potem z oczu, potem z całej postaci. Została cisza. Co? wydusił z siebie tylko.
Majątek został formalnie przekazany domowi dziecka, umowa jest prawomocna i niepodważalna powtórzyła Joanna, nieschodząc z tonu. Wszyscy patrzyli na Janusza. On na Joannę. Poczucie klęski było już nie do ukrycia.
Ale… ja jestem jego synem zaczął cichym głosem.
Ojciec o tym wiedział zostawił dla pana list. Czy przeczytać publicznie, czy w cztery oczy? Janusz, czując na sobie dziesiątki par oczu, z wymuszoną stanowczością wysapał: Niech pani czyta.
Joanna wyjęła z koperty pożółkłą kartkę, pisaną długopisem na szkolnej liniaturze ten sam charakter, takie same wyblakłe litery z listów, którymi Janusz lata nie był zainteresowany. Zaczęła czytać:
Januszku, jeżeli to słyszysz, znaczy mnie już nie ma. A jeżeli mnie nie ma, to prawdopodobnie twoja mama odeszła przede mną – bo bez niej nie umiałem zostać na tym świecie. Jest coś, co musisz wiedzieć. Nie urodziłem się na tej wsi, nie miałem rodziców. Zostawiono mnie na progu Domu Dziecka św. Brata Alberta. Zakonnice dały mi na imię Stefan, bo przyszedłem w sierpniu, a nazwisko po siostrze, która mnie przygarnęła. Tam nauczyłem się wszystkiego: jak czytać, jak szyć, jak nie oczekiwać więcej niż można mieć.
Obiecałem sobie wtedy dwie rzeczy zbuduję dom i kiedyś oddam domowi dziecka to, co mi dał. Pracowałem całe życie, kiedy nikt nie chciał kupować pól, ja kupowałem, oszczędzałem, inwestowałem. Miałem dużo więcej pieniędzy, niż myślisz, ale nigdy po nie nie sięgnąłem. Bo wiedziałem jedno: prawdziwego bogactwa nie mierzy się sumą na koncie.
Kiedy byłeś dzieckiem, mówiłem: nie mam, bo te pieniądze były już przeznaczone dla dzieciaków, którym, jak mi kiedyś, nikt nie powie kocham cię. Wiem, iż czasem mogłem być za mało iż wstyd był twoim udziałem. Wierzyłem, iż jeżeli dam ci serce, czas, przykład wystarczy. Może się myliłem, a może to ty nie chciałeś tego zauważyć.
Oddaję majątek dzieciom, które wiedzą, czym jest wdzięczność. Ty uwielbiałeś pieniądze nie umiałeś kochać. Ale do końca cię kochałem. Bo miłość, synu, to nie tylko uczucie to obecność. A ciebie nie było. Twój tata, Stefan.
Joanna złożyła list, oddała Januszowi. Stał w milczeniu, z oczyma wbitymi w ziemię. Ludzie odchodzili. Zofia, mijając go, powiedziała: Może kiedyś zrozumiesz, co straciłeś. Odeszła, tuląc chustę do piersi.
Janusz został sam, z dwiema trumnami, z kopertą i z pustką. Siedł obok grobu matki, już nie dbając o garnitur, o buty. Wtedy zadzwonił telefon bank, fundusz leasingowy, administracja spółdzielni wszystkie cegły jego karcianej wieży waliły się naraz. Skasował rozmowy, wcisnął telefon w kieszeń i przez łzy spojrzał na trumny.
Dostrzegał już nie tylko sosnowe skrzynki i żarty z braku lakieru. Widząc te kwiaty, widział dzieciaki, które je zrywały. Widząc świeczki wszystkich, którzy je przynieśli. Zauważył łataną koszulę ojca i zrozumiał, iż nie z biedy ją nosił, tylko z przekonania, iż są rzeczy cenniejsze. Z kieszeni marynarki wyciągnął kluczyki od SUV-a i rzucił je w piach.
Nad nim pojawił się ksiądz Stanisław. Usiadł na trawie, milczał długo jak ktoś, kto za często widzi nieszczęście. Potem wyjął z kieszeni zdjęcie stare, wygięte, z plamą po kawie w rogu: Twój tato chciał, żebym ci to dał. To jedyne, co dla ciebie zostawił. Janusz wziął je w drżące palce. Był na nim mały, uśmiechnięty sześciolatek przed glinianym domem, w przydługiej koszulce, boso, z obojgiem rodziców, którzy patrzą na niego tak, jakby cały świat był w ich synu.
Janusz przycisnął zdjęcie do piersi, schylił się nad ziemią i wtedy na polu, między dwiema trumnami, wyjął z siebie żal skrywany trzydzieści lat. Płakał za nieodebrane telefony, wyrzucone listy, zlekceważone wiadomości od matki, za kanapki w szmatce, za odrzuconą serwetę, za kaszel matki i pusty fotel, gdzie ojciec umarł. Chciał być bogaty a pieniądze stracił, zanim pojął, kto był naprawdę bogaty. I tylko wiatr roznosił po okolicy pył, suche kwiaty i echo śmiechu, którego już nikt nigdy nie usłyszy.
