20 lutego
Warszawa
Patrzyłem na dwa sosnowe trumny ustawione wśród żyznych pól pod Sochaczewem, z ramionami skrzyżowanymi i lekko kpiącym uśmiechem na ustach. Lodowaty wiatr przewiewał przez cmentarz, wciskał się pod moją włoską marynarkę i brudził świeżo wypolerowane buty drobnym piaskiem. Cała wieś może trzydzieści osób ubranych na czarno milczała.
Kobiety w czarnych chustach, mężczyźni ze starymi kapeluszami w rękach, dzieci błąkające wzrokiem, nie rozumiejące łez dorosłych. Pośród nich ja, Krzysztof Banaszkiewicz, nowoczesny warszawiak, z garniturem od Zienia, szwajcarskim zegarkiem lśniącym w południowym słońcu i tym uśmieszkiem, który wszystkim ciążył bardziej niż cisza. To jest najlepsza trumna, jaką wam się udało znaleźć? rzuciłem, wytykając palcem lewy sosnowy klocek. Przypomina skrzynkę na jabłka z targu. Nikt nie odpowiedział. Usta kobiet zadrżały.
Pan Czesław, stolarz z parafii, sam zbijał te trumny do trzeciej nad ranem. Zacisnął pięści, ale milczał. Krążyłem wokół trumien, oceniając je z każdej strony, jak defektowny towar na bazarze. A kwiaty? Dzika łąka spod płotu. To nie pogrzeb ludzi, tylko psa. Zatrzymałem się pomiędzy trumnami. Spojrzałem zimno na wieś i rzuciłem, nie kryjąc pogardy: choćby martwi mnie nie przestali zawstydzać. Cisza zmieniła się. Już nie była szacunkiem to była gniewna groza.
Mariola klęcząca przy trumnie, twarz opuchnięta ze łzami podniosła głowę i syknęła: Uszanuj trochę, Krzysztof. To Twoi rodzice. Ale ja nie patrzyłem na nią. Odpaliłem telefon, spojrzałem z nudą na wyświetlacz i westchnąłem, jakby cała ta scena była stratą mojego czasu.
Wtedy na skraju wyschniętej wiejskiej drogi zaparkował czarny, schludny samochód. Z wyszła młoda, szczupła kobieta, teczka pod pachą i koperta w ręku Anna Kosińska, adwokat. Przeszła pewnie przez cmentarz, podeszła do księdza Jana, powiedziała coś szeptem. Skinął dramatycznie głową.
Po raz pierwszy tego dnia coś ścisnęło mnie w środku, patrząc na trzymaną przez nią kopertę. Tyle lat czekałem na coś od ojca nie spodziewałem się, iż u drzwi zapuka prawda wtedy, gdy mam najmniej do zyskana.
***
Ale by zrozumieć tego Krzysztofa, który śmieje się na pogrzebie własnych rodziców, trzeba się cofnąć do starej mazowieckiej chałupy, która choćby nie ma numeru na mapie. Dom Banaszkiewiczów stał pośród lasów pod Sochaczewem. Lepianka z gliny i słomy, blaszany dach, drzwi, które nigdy nie trzymały się zawiasu i okno przykrywane serwetą przez moją matkę, Janinę.
W środku klepisko, trzy różne krzesła, ołtarzyk z Matką Boską Częstochowską i ledwie żywa koza przy płocie. Janina od święta gotowała zupę z suszonych grzybów i wiecznie grochówkę, czasem kaszę z omastą, gdy działo się cud. Dla niej i mojego ojca Lucjana ten dom to było gniazdo, którego nigdy żadne losy im nie odebrały. Tata sam mieszał glinę, nosił blachy 3 km z miasta pod słońce tu miał wszystko, co świat mu kiedyś odebrał.
A ja tego nie rozumiałem. Od dziecka czułem, iż coś jest ze mną nie tak. Inne dzieciaki przychodziły do szkoły w adidasach z Pewexu, nowiutkich tornistrach, z kanapkami, których choćby nie umiałem nazwać. Ja szedłem w dziurawych butach po ojcu, z reklamówką zamiast torby, z dwoma pajdami chleba i ogórkiem kiszonym. Słyszałem: O! Patrzcie, biedny Krzysiek! Zaciskałem pięści i czułem, iż coś się we mnie gotuje.
Nigdy nie zapomnę Dnia Matki w podstawówce. Nauczycielka kazała przynieść prezent dla mamy kartkę, kwiatka, cokolwiek. Inni dali perfumy, torebki, laurki na brokatowym papierze. Ja przyniosłem haftowaną serwetkę, którą mama robiła trzy noce przy świecy, opakowaną w brązowy papier po cukrze. Kiedy pokazałem swoją serwetkę, jeden z chłopców rzucił: Wygląda jak stary ścierka! Cała klasa ryknęła śmiechem. Nauczycielka uciszyła ich, ale to już nie miało znaczenia. Czułem jedynie żar wstydu.
Po szkole matka zapytała, jak było. Dobrze odpowiedziałem i wyszedłem na podwórko, siedzieć i milczeć. Tamta serwetka nigdy nie wróciła do domu wyrzuciłem ją do wiejskiego kosza przy drodze w drodze do szkoły.
Miałem ze 12 lat, gdy wróciłem do domu z płaczem wycieczka do Warszawy kosztowała 330 zł. Stojąc przed ojcem, który reperował stołek, zacisnąłem gardło: Tato, potrzebuję pieniądze na wycieczkę, wszyscy jadą! On spojrzał ze spokojem, który zawsze mnie do szału doprowadzał. Nie mamy, synku. Ale nauczysz się więcej tutaj niż jadąc. Przytaknąłem i już nie płakałem.
Tej samej nocy, patrząc w przeciekający sufit, przysiągłem sobie, iż kiedyś wyjdę z tej lepianki. Że będę bogaty. Że nigdy nie będę taki jak ojciec. A z biegiem lat ta obietnica zamieniła się w gorycz, pogardę, w mur milczenia.
Nie wiedziałem, iż niecałe 30 kilometrów dalej, w kancelarii w Sochaczewie, młoda prawniczka obsługuje inwestycje, ziemie i lokaty w imieniu spółki, której jedynym właścicielem był Lucjan Banaszkiewicz, mój ojciec. Ten, który dla wszystkich był biedakiem, który zawsze odmawiał pieniędzy. Nie wiedziałem, iż ojciec nie był nigdy biedny a prawda dogoni mnie w najgorszym możliwym momencie.
Odszedłem z domu w marcu w wieku 19 lat nie było pożegnania, nie było objęć. Stara torba z trzema zmianami bielizny, dowód osobisty i bilet PKS do Warszawy, kupiony za własne pieniądze. Matka zobaczyła mnie w kuchni, wytarła dłonie w fartuch i patrzyła w milczeniu, jak idę przez drogę. Nie płakała w mojej obecności. Niech cię Bóg strzeże, Krzysiu powiedziała cicho.
Tata, karmiący kury, słyszał trzask drzwi. Nie podszedł się pożegnać został z garścią ziarna, patrząc pod nogi. Wieczorem matka powiedziała: Poszedł. Ojciec przytaknął. Wróci. Jak zrozumie, wróci. Ale ja nigdy nie wróciłem.
W Warszawie, złość była moją benzyną. Pracowałem jako magazynier, pomocnik murarza, roznosiłem ulotki. Dzieliłem pokój z czterema innymi, jadłem raz dziennie, powtarzając sobie: Nigdy nie będę jak ojciec. W 5 lat głową, uporem i brakiem sentymentów otworzyłem małą firmę budowlaną. Po 10 miałem biuro w centrum, trzy służbowe auta, mieszkanie na Wilanowie (kredytowane pod korek).
Na zewnątrz Krzysztof Banaszkiewicz był sukcesem w środku był z niego domek z kart: kredyty, kredyty, długi i pycha. Każdy krok w górę był grobem dla chłopaka w połatanych butach i lubiłem tę fikcję. Pierwszy rok zadzwoniłem do matki raz: Jest dobrze, mamo. Pracuję. Z płaczem przyjęła dobrą nowinę. Rok później już nie rozmawiała tylko zostawiała wiadomości: Krzysztofie, tu mama Kocham, czekam. Słuchałem w restauracjach, czasem z politowaniem się podśmiewając, najczęściej kasowałem bez odsłuchania.
Ojciec pisał listy, pospiesznie, z krzywym pismem na kartkach z zeszytu. Pisał o pogodzie, o pogłębiającej się kałuży obok płotu, o wyrosłej gruszy. Nigdy nie prosił, nie żalił się tylko opowiadał z nadzieją, iż wrócę. Oglądałem koperty, nie otwierałem ich, tylko wyrzucałem wprost do kosza, rok w rok.
Osiem lat milczenia. Osiem lat, gdy Janina wieczorami odpalała świeczkę przed Matką Boską i modliła się, bym wrócił. Nie wiedziała, iż gdy przyjdzie ten cud, sama już nie będzie mogła go zobaczyć. Bo ta ostatnia próba kontaktu była zarazem ostatnią szansą.
Choroba przyszła niespodziewanie najpierw zmęczenie, potem kaszel, potem ból w piersi, który nie odpuszczał choćby po kompresach zrobionych przez Mariolę. Kiedy dowieźli matkę do przychodni, lekarz rzucił: Płuca wyniszczone, niewydolność, leki z miasta, czasu mało. I Mariola zamieszkała wręcz u Banaszkiewiczów budziła Janinę, myła, karmiła, doglądała przez całą dobę. Swoim dzieciom, licealistom, tłumaczyła: Do pani Janki muszę chodzić teraz mnie bardziej potrzebuje.
Najgorsze były popołudnia. Matka patrzyła przez okno na drogę, czekając, aż za zakrętem zobaczy znajomą postać. Codziennie ta sama nadzieja: Może dziś przyjedzie, Mariola? I codziennie to samo kłamstwo z litości: Może dziś Ojciec bezgłośnie organizował dom, chodził po drewno, jeździł po leki, ale w oczach miał już jakiś lęk. To nie była tylko choroba żony to była pustka po mnie. On wiedział, iż jego kobieta umiera, a syn nie wie. Albo gorzej: nie obchodzi go to.
Ksiądz Jan znów próbował zadzwonić. Pierwsze połączenie poczta głosowa. Drugie sekretarka: Pan Banaszkiewicz na naradzie, nie można przeszkadzać. Za trzecim razem podniosłem sam. Ksiądz. Krzysztofie, tu ksiądz Jan z parafii. Twoja mama jest ciężko chora, synu, musisz Przerwałem mu zimno: Przepraszam, proszę księdza, nie mam z tym domem już nic wspólnego. Jak są potrzeby finansowe, proszę poszukać gdzie indziej. I rozłączyłem się.
W grudniu stan matki pogorszył się gwałtownie. Mariola spała na krześle przy łóżku. Pewnej nocy Janina zerwała się i z obłędem patrząc wokół zapytała: On wrócił? Krzysiu już jest? Mariola ścisnęła jej rękę: Tak, pani Janinko, już tu jest. Proszę spać. I Janina uśmiechnęła się, zamknęła oczy Na następny dzień Mariola przekazała: Była pani dla mnie jak matka, kiedy swojego syna już nie miała przy sobie.
Ostatnią noc poprosiła o zdjęcie stare, wyblakłe, Krzysztofa na podwórku, z krzywym zębem i uśmiechem. Tuląc je do piersi, zamknęła oczy na zawsze. Mariola zamknęła jej powieki, z rozwagą złożyła dłonie i położyła zdjęcie, po czym samotnie, bezgłośnie ruszyła do księdza Jana w ciemności. Janina odeszła, czekając na syna ten jednak był zbyt zajęty sukcesem, by wrócić.
Pogrzeb Janiny był prosty, jak jej życie. Sosnowa trumna pana Czesława, dzika wiązanka zerwana przez dzieci, msza księdza Jana. Wszyscy przyszli oprócz mnie. Ojciec, do końca prosty, nie uronił łzy, nie odezwał się. Kiedy trumna zniknęła pod ziemią, stał nad grobem, patrząc, aż zapadła noc.
Wracając, zamknął drzwi, usiadł na krześle żony i tam został. Mariola przynosiła obiad nie ruszał. Zastała go tam kilka dni później, twarz spokojna, zdjęcie ślubne w dłoniach. Lekarz napisał: zgon z przyczyn naturalnych, serce. Ale wieś wiedziała, iż Lucjan odszedł, bo nie było już dla kogo żyć.
Pod poduszką znaleziona została koperta zaadresowana do pani Anny Kosińskiej z napisem: Gdy nadejdzie czas. Ksiądz Jan schował ją w zakrystii, zadzwonił do mnie: Twoi rodzice nie żyją. Pogrzeb w piątek.
Usłyszałem wiadomość w apartamencie na Wilanowie. Na chwilę zawahałem się z krawatem, ale potem włożyłem zegarek i ruszyłem jakby nic się nie stało. Przyjechałem na pogrzeb elegancką limuzyną z wypożyczalni, by nie niszczyć własnego auta na wiejskich dziurach.
Z daleka czułem chłód spojrzeń. Podszedłem, odsunąłem okulary przeciwsłoneczne i roześmiałem się głośno: No proszę, umarli tak, jak żyli w biedzie. Przeszedłem wokół trumien, stukając w drewno, żartując z taniego pochówku, dziwiąc się, iż ktoś godzi się na takie badziewie. Ludzie milczeli sztywno; jedna babcia mruknęła: Gdzie ona się modliła o syna, tam go Bóg przysłał.
Mariola już nie wytrzymała. Wytarła łzy, stanęła naprzeciw mnie i zimno spytała: Już skończyłeś się śmiać, Krzysztofie? A kim ty jesteś? odburknąłem.
Tą, która zamknęła twojej matce oczy, kiedy umarła, i karmiła ojca, gdy stracił wolę życia. Byłam tu każdej nocy, gdy ty byłeś królem w swoich biurach! Twoi rodzice umierali z twoim imieniem na ustach, a ty szydzisz z ich pogrzebu?
Zgromadzonych ogarnęła cisza cięższa od przekleństwa. Otworzyłem usta, ale nic nie wyszło przez chwilę czułem się nagi, mały, żałosny ale zaraz schowałem ból za ciemnymi okularami. Nie po to tu przyjechałem tylko załatwić sprawy i wracam.
Wtedy Anna Kosińska, bez słowa, podeszła do księdza, a potem do zebranych ludzi i oznajmiła:
Nazywam się Anna Kosińska. Jestem prawnikiem, reprezentuję majątek pana Lucjana Banaszkiewicza. Zgodnie z jego wolą, testament ma być przeczytany publicznie, tu w obecności rodziny i społeczności.
Poczułem żar nadziei wreszcie, dziedziczenie! Znałem ojca, nie miał nic wielkiego kawał pola, stary spichlerz może suma na czarną godzinę. Zadowalałem się resztkami wyobrażeń, odliczałem już w głowie, ile starczy na uratowanie firmy.
Anna wyjęła dokumenty:
Oświadczam, iż jestem właścicielem 320 hektarów ziemi rolnej w powiecie sochaczewskim, trzech nieruchomości miejskich, inwestycji o łącznej wartości 2 100 000 zł i konta z saldem 960 000 zł.
Zbladłem. Tata chłop w łatach, naprawiający stołki, miał dwa miliony w banku i ziemię na całą wieś? Umysł śmigał jak szalony: Dwa miliony uratuję firmę, spłacę kredyty wszystko się odwróci!
I wtedy Anna kontynuowała:
Całość majątku, bez wyjątku, zostaje przekazana Domowi Dziecka im. św. Kingi, instytucji, której zawdzięczam wykształcenie i życie. Decyzja nieodwołalna, notarialnie zatwierdzona.
Moja twarz stopniowo gasła. Pożądana suma znikała mi przed oczami. Wybełkotałem:
Ale ja jestem jego synem
Anna wyjęła kopertę manualnie wypisany list:
Szanowny Krzysztofie, jeżeli to czytasz, mnie już nie ma. Chciałem ci powiedzieć coś, czego nikt nie wiedział: wychowałem się w Domu Dziecka św. Kingi. Zostawiono mnie w beciku, bez imienia. Tam nauczyłem się, iż bogactwo to nie suma na koncie, tylko drugi człowiek, którego masz obok siebie.
Obiecałem sobie, iż kiedy dorosnę, oddam kiedyś wszystko tym, którzy nie mają nic. Całe życie oszczędzałem, inwestowałem i nie, nie kłamałem mówiąc, iż nie mam pieniędzy. Ten majątek miał być dla sierot, tam, gdzie mi dano szansę. Tobie chciałem dać miłość, czas, naukę. Może to za mało ty nie chciałeś widzieć. Skoro wybrałeś inne wartości, ja wybieram tych, którzy umieją być wdzięczni za miskę zupy.
Nie piszę tego z nienawiścią tylko ze smutkiem, bo kochałem cię od pierwszego dnia i zawsze będę kochał. Ale miłość to nie tylko uczucie to obecność. A ciebie nie było. Twój ojciec, Lucjan.
Oddałem kopertę drżącymi rękoma, nie patrząc nikomu w oczy. Ludzie zaczęli rozchodzić się w milczeniu. Mariola spojrzała na mnie tylko z litością:
Może kiedyś zrozumiesz, co miałeś.
Zostałem sam, między trumnami rodziców, z kopertą wartą więcej niż wszystko, co posiadłem.
Uciekłem w myślach, włączyłem telefon. Dzwonił bank:
Panie Banaszkiewicz, jesteśmy po terminie z płatnościami za firmę. Musimy omówić restrukturyzację zadłużenia.
Rozłączyłem się.
Zaraz kolejny telefon leasingodawca aut, potem zarządca mieszkania. Każdy telefon stracony kawałek mojej fortuny. Firma zadłużona po uszy, mieszkanie cztery miesiące bez spłaty, samochody z wypożyczalni, życie na kredyt wszystko runęło.
Spojrzałem na trumny, na drewniane wieko, które pół godziny wcześniej wyszydzałem. Dostrzegłem ślady pracy pana Czesława, polne kwiaty zerwane przez dzieciaki, zapalone mimo wiatru znicze. Zobaczyłem stary fartuch matki w trumnie, sprane koszule ojca to wszystko, co wyśmiewałem, nagle nabrało sensu. Ojciec nie chodził w łatach z biedy, ale z szacunku dla prostoty. Bo on, porzucony w beciku na progu klasztoru, wiedział, iż prawdziwe bogactwo to nie stan konta a miłość, wdzięczność, obecność.
Nagle poczułem łzę na policzku. Ksiądz Jan usiadł obok mnie w garniturze, podając zdjęcie sprzed lat: ja, sześcioletni, przed starym domem, z krzywym uśmiechem, a za mną Janina i Lucjan, patrzący na mnie jak na największy skarb świata. Przycisnąłem zdjęcie do piersi i rozpłakałem się. Płakałem długo, pierwszy raz od dzieciństwa nad listami, których nie otworzyłem, nad wiadomościami usuniętymi bez posłuchania, nad serwetką z dzieciństwa, nad tymi 330 złotymi na wycieczkę, nad pustym krzesłem ojca i kaszlem matki.
I wtedy zrozumiałem, jak bardzo byłem biedny mimo pozornych sukcesów.
Największy majątek, jaki miałem, straciłem przez własną ślepotę.
Dzisiejsza lekcja?
Rzeczy mają swoją cenę, ale ludzie bezcenną wartość. Tylko ich choćby za miliony nie odzyskasz.
