Dziadek odszedł w nocy z wtorku na środę. We wtorek po południu siedział jeszcze w swoim fotelu przy oknie i pruł fastrygę z rękawa, który zdążyłam mu przynieść z pralni. W środę rano znalazłam go na podłodze w salonie, obok rozłożonej wykładki z niebieskiego jedwabiu. Telefon trzymał w zaciśniętej dłoni — wybierając numer pogotowia, zdążył wcisnąć tylko dwie cyfry.
Miałam jedenaście lat, kiedy zabrakło mojej matki. Potem ojca. Dziadek został sam z dziewczynką, która bała się burzy i nie znosiła kiszonych ogórków. Pracował jako szwacz w zakładzie tapicerskim na Woli, a wieczorami brał chałtury: obicia krzeseł, skracanie firan, wszywanie zamków. Nigdy nie narzekał. Mówił tylko: „Ucz się, dziecko, żebyś nie musiała brać igły do ręki z biedy”.
Skończyłam osiemnaście lat na dwa miesiące przed studniówką. Wiedziałam, iż stać nas najwyżej na sukienkę z lumpeksu przy Hali Mirowskiej. choćby to byłoby w porządku. Dziadek tyle razy przerabiał mi kurtki i spodnie, iż przestałam zwracać uwagę na metki. Koleżanki z liceum na Bielanach oglądały sukienki w galeriach handlowych i kłóciły się o to, której matka zapłaci więcej. Mnie to nie dotyczyło. A jednak któregoś wieczoru dziadek odłożył łyżkę, popatrzył na mnie znad okularów i powiedział:
— Nie martw się. Będziesz miała najładniejszą sukienkę na sali.
Myślałam, iż odłożył coś z emerytury. Chciałam zaprotestować, ale on już wstał od stołu i poszedł do swojego pokoju. Zamknął drzwi. Zostały zamknięte na następne trzy tygodnie.
Pracował nocami. Słyszałam, jak maszyna do szycia terkocze za ścianą, jak dziadek cicho klnie po ciemku, gdy coś mu się pruje. Rano znajdowałam w kuchni zimną herbatę w szklance z ciemnym osadem na dnie i ścinki nici na parapecie.
Na tydzień przed studniówką wezwał mnie do siebie. Otworzył szafę i wyjął z niej sukienkę. Granatowa, z odkrytymi ramionami i spódnicą, która układała się falami, gdy podniósł ją pod światło. Przy dekolcie naszyte drobne koraliki, każdy inny, jak zbierane latami. Na podszewce wyszyta mała literka „N”.
— Sam szyłeś? — zapytałam, chociaż przecież znałam odpowiedź.
— Nie sam — uśmiechnął się, zdejmując nici z rękawa. — Z tamtym, co mi pomaga.
Nie zapytałam, kim jest „tamten”. Może myślałam, iż żartuje. Może nie chciałam wiedzieć.
Zaledwie pięć dni później na Bielańskiej trumnę złożono trzy goździki i jedną sukienkę. Stałam w deszczu w pożyczonym płaszczu i nie wiedziałam, jak wrócić do pustego mieszkania. Studniówka była za cztery dni. Chciałam ją odwołać, zapomnieć, zasnąć i obudzić się w czerwcu, po maturze.
Ale nie odwołałam. Otworzyłam szafę. Wyjęłam sukienkę. Materiał pachniał talkiem i tytoniem, który dziadek palił tylko nocą, przy maszynie. Włożyłam ją i ruszyłam do sali bankietowej przy placu Wilsona.
Weszłam i przez pierwszych pięć sekund naprawdę wydawało mi się, iż jestem niewidzialna. Że muzyka, światła, gwar — to wszystko jest gdzieś daleko. A potem zobaczyłam Maję, która poprawiała makijaż przy lustrze. Maja powiedziała coś do Oliwii, Oliwia parsknęła śmiechem i wtedy zrobiło się jakoś gęsto.
— Serio przyszła w tej szmacie?
— Chyba z zasłon po babci.
— Czekaj, to perełki czy przyklejone guziki?
Nie spuściłam wzroku. Ale oczy mi szczypały, a pięść lewej ręki zacisnęłam tak mocno, iż paznokcie zostawiły półksiężyce na skórze. Chciałam wyjść. Tylko wyjść, prosto w luty, na plac, do autobusu, do domu.
Ktoś dotknął mojego łokcia.
— Daj mi dziesięć minut.
To był Wiktor. Kapitan szkolnej drużyny koszykówki, ten, z którym nigdy w życiu nie zamieniłam więcej niż trzy słowa. Cała sala go znała. Na jego urodzinach bywało więcej osób niż na zebraniach rodziców.
— Zostań tu — dodał i poszedł w stronę parkietu.
Nie wiedziałam, co planuje. Myślałam, iż może chce ogłosić, iż jestem jego kuzynką, iż zrobi scenę, iż odwróci uwagę. Ale on poprosił didżeja o mikrofon. Muzyka ucichła. Jakaś dziewczyna krzyknęła z boku: „Wiktor, śpiewasz dla Oliwii?”. On pokręcił głową i podszedł do mnie.
— Ta sukienka — powiedział do mikrofonu, a echo odbiło się od ścian. — Wszyscy na nią patrzycie, a nikt nie wie, co to jest.
Na sali zrobiło się cicho jak w kościele.
Wiktor poprosił, żebym się obróciła. Zrobiłam to. Cztery obroty. Potem poprosił, żebym podniosła rękaw do światła. Na materiale, wzdłuż szwu, ciągnął się ręczny haft: gałązka jaśminu, taka sama jak ta, którą dziadek hodował na balkonie.
— Tę sukienkę uszył jej dziadek — powiedział Wiktor. — Własnymi rękami. Od miesiąca nie spał po nocach, brał zlecenia po szesnaście godzin, żeby zdążyć przed studniówką. Umarł cztery dni temu.
Ktoś w głębi sali wciągnął powietrze. Maja odłożyła telefon. Oliwia zaczęła poprawiać coś przy sukience, chociaż nie było czego poprawiać.
— Śmiesznie wam było — ciągnął Wiktor. — To teraz powiedzcie mi, która z was ma na sobie coś takiego, co ktoś dla niej zrobił od zera. Nie kupił. Zrobił. Która?
Nikt nie odpowiedział. choćby orkiestra, chyba zakłopotana, przestała próbować zagrać następny utwór.
A potem zrobił coś, czego nikt się nie spodziewał. Odszedł od mikrofonu, podszedł do wejścia na salę i przytrzymał drzwi. Spojrzał na grupę dziewczyn, które przed chwilą pękały ze śmiechu.
— Wy idziecie pierwsze — powiedział spokojnie. — Do domu. Studniówka jest dla tych, którzy potrafią się zachować.
Nie były to jego urodziny, nie była to jego impreza. Ale nikt nie zaprotestował. Nauczyciel dyżurny milczał, a dwóch chłopaków z ochrony przy drzwiach zrobiło pół kroku w tył, dając przejście. Maja otworzyła usta, jakby chciała coś powiedzieć, ale Wiktor tylko uniósł brwi. Wyszła. Za nią Oliwia. I dwie inne, których imion nie zapamiętałam.
Drzwi zamknęły się za nimi z cichym kliknięciem.
— Teraz możesz tańczyć — powiedział Wiktor do mnie, bez mikrofonu, żeby nikt nie słyszał. — Chcesz?
Zatańczyłam. Trzy razy. A pod koniec wieczoru poprosiłam didżeja o jedną rzecz: wyjątkowo głupią prośbę, bo poprosiłam o kołysankę, którą dziadek nucił mi nad uchem, a której nikt na sali nie znał. Didżej nie miał jej w swoim zestawie, ale znalazł coś z gitarą, co brzmiało podobnie. Zatańczyliśmy wtedy ostatni raz. Sukienka nie zsunęła się z ramion, nie rozprzestrzeniła się w ręce po raz pierwszy, siedziała na mnie jak druga skóra.
Po studniówce wróciłam do pustego mieszkania. Zdjęłam sukienkę, powiesiłam ją na wieszaku, a do kieszeni podszewki włożyłam karteczkę: „Dziękuję, dziadek. Nikt mnie nie wyśmiał. Byłam w niej całą noc”. Potem zrobiłam jedną rzecz, którą planowałam od pięciu dni. Spisałam z komputera dziadka wszystkie zlecenia, które miał na luty i marzec: obicie fotela w Ciechanowie, skrócenie firan dla pani z Sewerynowa, zamki w kurtkach dla dzieci z domu dziecka na Targówku. Zadzwoniłam do każdego i powiedziałam, iż poprowadzę działalność dalej, tylko w wolne weekendy, do matury. Pan z Ciechanowa zapytał, ile biorę. Powiedziałam pierwszą kwotę, jaka przyszła mi do głowy: czterysta złotych. Zgodził się bez targowania.
Do dziś, gdy wracam z egzaminu albo z leniwego spaceru po Bielanach, słyszę terkot maszyny za ścianą, której już nie ma. A na dnie szafy wisi sukienka. Ta sama. Z gałązką jaśminu przewleczoną przez szew.
