Renata Dąbrowska liczyła podpisy trzeci raz tego wieczoru, siedząc na taborecie w swojej kuchni na ulicy Lipowej, w Dębowym Wzgórzu pod Kaliszem, z otwartym zeszytem i długopisem, któremu dwa razy już skończył się tusz. Dwanaście tysięcy dwieście. Potrzebowała czternastu tysięcy, żeby złożyć wniosek o referendum powiatowe, które zatrzymałoby to, co cała wieś nazywała już "Projektem" — ogromne centrum serwerowe, które miało stanąć na osiemdziesięciu hektarach pól pszenicy ciągnących się na wschód od drogi wojewódzkiej.
W telewizorze w tle szła jakaś rozrywkowa produkcja, ale dźwięk był wyciszony. Przez okno wpadał zapach lekkiego dymu — ktoś w sąsiedztwie jeszcze palił przycięte gałęzie jabłoni na podwórku, zbliżała się zima. Pies sąsiada, mieszaniec owczarka niemieckiego imieniem Burek, zaszczekał dwa razy i ucichł.
Siedem miesięcy wcześniej, kiedy Renata dostała list z urzędu gminy o zatwierdzeniu planu zagospodarowania, nie miała pojęcia, co znaczy słowo "centrum danych". Mąż, Krzysztof, inżynier rolnictwa na emeryturze, wyjaśnił jej, iż to ogromny budynek pełen komputerów, które obsługują sztuczną inteligencję, i iż pożera tyle energii i tyle wody do chłodzenia, iż może wysuszyć wspólną studnię wiejską w ciągu dwóch lat.
— Dziewięć budynków — powiedziała Renata mężowi tego wieczoru, kładąc na stole wydruk schematu ze strony urzędu i przygładzając zagięty róg kartki dłonią. — Czterdzieści trzy tysiące metrów kwadratowych. To jak budowanie całego osiedla bez jednego mieszkańca.
Krzysztof nie odpowiedział od razu. Dokręcał kran, który ciekł już tydzień, ze kluczem francuskim w jednej ręce i wystygłą kawą po turecku stojącą przy zlewie.
Tą, która faktycznie podjęła rękawicę, była sąsiadka, Barbara Wiśniewska, nauczycielka geografii w liceum, mieszkająca trzy domy dalej. Barbara była znana we wsi jako ta, która głosowała na lewicę w każdych wyborach od czasu, gdy osiągnęła wiek wyborczy, a jej mąż, Tadeusz, działał w radzie sołeckiej dla zupełnie innej, prawicowej partii. Oboje nie zgadzali się praktycznie w niczym politycznie — ale kiedy Barbara zapukała do drzwi Tadeusza w środku kolacji i poprosiła go o podpis pod petycją, podpisał bez jednego pytania.
— To nie jest polityka — powiedział Tadeusz Renacie tydzień później, gdy stali przy punkcie zbierania podpisów ustawionym przy sklepie spożywczym we wsi, pod starym, wykrzywionym przez wiatr szyldem "Spółdzielnia Ogrodniczo-Pszczelarska". — To moja woda. To ziemia, na której wychowałem dzieci.
Petycja żądała jednego: zmuszenia wszystkich mieszkańców powiatu do referendum, głosowania, które anulowałoby zgodę komisji gminnej na planowanie i budowę. jeżeli im się uda — będzie to tylko trzeci przypadek w historii kraju, gdy mieszkańcy odwrócili decyzję gminną drogą głosowania bezpośredniego. Prawniczka pro bono z Poznania, która przyjechała pomóc bez żadnej opłaty, wyjaśniła im, iż przepisy dopuszczają to tylko w bardzo rzadkich warunkach i iż potrzebują co najmniej dziesięciu procent uprawnionych do głosu zarejestrowanych w rejestrze wyborców.
W tym czasie urząd gminy nie zatrzymał niczego. Amerykańska firma technologiczna stojąca za projektem — Renata i Krzysztof odmawiali pisania jej pełnej nazwy choćby na wiejskim Facebooku, nazywali ją po prostu "Koncernem" — już wysłała geodetów na teren. Krzysztof sfotografował ich ze swojego traktora, trzech ludzi w pomarańczowych kamizelkach i z tabletami, mierzących granicę między jego polem a polem sąsiada.
— Zaproponowali mi sto dwadzieścia tysięcy złotych za hektar — powiedział jeden z sąsiadów, Stanisław Kowalczyk, właściciel składu maszyn rolniczych przy wjeździe do wsi. — To trzy razy więcej, niż dostałbym od jakiegokolwiek rolnika.
— I co zrobiłeś? — zapytała Renata.
— Powiedziałem mu, iż ta ziemia nie jest na sprzedaż. Ojciec pochował tam naszego pierwszego psa.
Na początku września, kiedy upał jeszcze nie odpuszczał, Barbara Wiśniewska zorganizowała zebranie mieszkańców w sali Domu Kultury. Przyszło siedemdziesiąt osób — rolnicy, emeryci, dwie młode rodziny, które przeprowadziły się do wsi ze względu na spokój, i nauczyciel wychowania fizycznego imieniem Marek, który głośno przyznał, iż głosował na partię popierającą projekt, "ale nie wiedziałem, iż to znaczy, iż z kranu u mnie w domu popłynie błoto".
Kierownik projektu z firmy przyjechał na zebranie w garniturze zdecydowanie za ciepłym na tę pogodę, pokazał slajdy o "setkach miejsc pracy" i "inwestycji rzędu miliarda dwustu milionów złotych w lokalną infrastrukturę". Kiedy skończył, wstała kobieta imieniem Jadwiga Nowak, siedemdziesięcioletnia wdowa trzymająca stadko kóz na skraju wsi, i zadała jedno pytanie: — Obiecuje mi pan, iż moja studnia nie wyschnie?
Kierownik nie odpowiedział. Powiedział: "Przeprowadzamy pełną ocenę oddziaływania na środowisko" i przeszedł do następnego slajdu.
Od tej chwili, jak później mówiła Barbara, większość w sali nie potrzebowała już żadnych dalszych argumentów.
Podpisy zbierały się powoli. Renata siedziała co wtorek po południu przy sklepie z zeszytem i długopisem, a Krzysztof jeździł dwa razy w tygodniu do sąsiednich wsi — Grabowa, Brzezin, Małej Woli — bo referendum musiało być powiatowe, nie tylko wiejskie. Każdy raz, kiedy Krzysztof wracał, kładł papiery na stole w kuchni, a Renata liczyła je ponownie, odhaczając każde nazwisko na liście wydrukowanej z rejestru wyborców.
A potem, w połowie października, przyszedł zwrot, który zmienił wszystko. Stanisław Kowalczyk, ten sam właściciel składu, który odmówił sprzedaży, dostał list od prawników koncernu: pozew o "zakłócanie prowadzenia zgodnej z prawem działalności gospodarczej", oparty na twierdzeniu, iż blokuje dostęp geodetom przez polną drogę, która — jak twierdzili — należy do gminy, a nie wyłącznie do niego. Żądana kwota: dwieście tysięcy złotych.
Stanisław zjawił się u Renaty i Krzysztofa o dziesiątej wieczorem, z listem w ręku, w koszuli przepoconej na wylot, mimo chłodu.
— Chcą mnie złamać — powiedział, siadając na kanapie bez zdjęcia butów, czego Renata nigdy wcześniej u niego nie widziała. — jeżeli przegram, muszę sprzedać skład. Nie mam dwustu tysięcy.
Krzysztof przyniósł mu szklankę wody i przez długą minutę krążył po kuchni, zanim odpowiedział. Potem powiedział: — Znajdziemy ci prawnika. Nie zostaniesz z tym sam.
Prawniczka z Poznania, ta sama, która pomogła z petycją, przejęła sprawę Stanisława bez honorarium i znalazła w księdze wieczystej, iż spornej drodze przysługuje wpis na nazwisko dziadka Stanisława jeszcze z lat trzydziestych, z czasów przedwojennych. W ciągu trzech tygodni koncern wycofał pozew. Ale szkoda już była zrobiona: trzej inni sąsiedzi, którzy do tej pory wahali się, czy podpisać petycję, zrobili to w ciągu dwóch dni po tym, co zobaczyli u Stanisława.
Do końca listopada Renata i Krzysztof mieli trzynaście tysięcy osiemset podpisów. Dwieście dwa brakowało do normy.
W piątek rano, tydzień przed ostatecznym terminem złożenia dokumentów w urzędzie, Renata siedziała znowu w tej samej kuchni. Słońce wpadało przez wschodnie okno, oświetlając kurz wirujący w powietrzu. Otworzyła laptopa i zobaczyła wiadomość w grupie na WhatsAppie wsi: kolejne osiemnaście podpisów przyszło z Małej Woli, przyniosła je kobieta imieniem Elżbieta, która nikogo osobiście z organizacji nie znała — usłyszała o tym tylko od koleżanki z pracy.
Trzynaście tysięcy osiemset osiemnaście.
Sto osiemdziesiąt dwa brakowało.
Tego samego dnia w południe Krzysztof wziął traktor i wrócił dwie godziny później z plastikową teczką pełną podpisanych arkuszy — sześćdziesiąt dwa podpisy z sąsiedniej osady, o której choćby nie wiedział, iż ktoś się tam tym interesuje. Szesnastu z nich było rolnikami, których znał od dwudziestu lat, ale z którymi nigdy nie rozmawiał o polityce.
Trzynaście tysięcy osiemset osiemdziesiąt.
W niedzielę rano, o ósmej piętnaście, Renata wejście do biura urzędu gminy z zieloną teczką kartonową, przygotowaną specjalnie na tę okazję — na okładce napisała czarnym markerem "Petycja mieszkańców — referendum, plan 4471" — a w niej czternaście tysięcy dwanaście oryginalnych podpisów, złożonych manualnie, bez braku.
Urzędniczka, która ją przyjęła, kobieta imieniem Krystyna, sprawdziła teczkę dwa razy, liczyła arkusze przez całe dwadzieścia minut, podczas gdy Renata czekała na plastikowym krześle na korytarzu, pijąc wodę z zbyt chłodnego automatu, słuchając hałasu starej klimatyzacji, która dudniła bez przerwy.
— To wystarczy — powiedziała Krystyna na końcu, podnosząc oczy od papierów. — Przekroczyliście próg.
Renata nie zapłakała i nie uśmiechnęła się. Wyjęła z teczki skopiowany egzemplarz zaświadczenia, złożyła go na pół i wsadziła do starej plastikowej torby, z którą chodziła na targ już trzydzieści lat.
Urząd miał teraz obowiązek wyznaczyć termin referendum w ciągu dziewięćdziesięciu dni. Dwa dni później koncern wydał oświadczenie dla prasy, w którym napisał, iż "rewiduje harmonogram projektu w świetle lokalnych okoliczności" — sformułowanie, które Barbara Wiśniewska przyczepiła na tablicy ogłoszeń w Domu Kultury, obrysowując czerwonym ołówkiem słowo "rewiduje".
Stanisław Kowalczyk otworzył swój skład jak zwykle tego dnia, w niedzielę, o szóstej rano, tak jak każdego dnia przez ostatnie trzydzieści lat. Na drzwiach zawiesił nową tablicę, którą napisał sam markerem na kartonie: "Ta droga należy do mojej rodziny od 1937 roku. I tak zostanie."
