Wiecie, co jest najgorsze w byciu stolarzem przez pięćdziesiąt sześć lat? Nie plecy. Nie kolana. choćby nie to, iż wszyscy wokół dawno poszli na emeryturę, a ty dalej wstajesz o piątej rano.
Najgorsze jest to, iż przestajesz wierzyć w przypadki.
Bo w moim fachu wszystko ma swoją przyczynę. Deska się wypaczyła, bo była źle wysuszona. Zawias skrzypi, bo nikt go nie naoliwił. Człowiek sięga po stary nawyk, bo tak go nauczono czterdzieści lat temu. Przyczyna i skutek — taka jest stolarka i takie jest życie.
A potem, w czwartek po południu na parkingu koło stacji benzynowej w Lublinie, schylam się po papierek, który wiatr przywiał pod koło mojego dostawczaka, i okazuje się, iż to nie papierek.
Dwadzieścia dolarów.
Amerykańskich.
W Lublinie, na parkingu, pod moim samochodem.
Stoję i patrzę na tego trupa z twarzą Bena Franklina, i pierwsza myśl, jaka mi przychodzi do głowy, to iż ktoś robi sobie żarty. Rozglądam się. Parking prawie pusty, wiatę stacji oświetla mdłe światło, a w krzakach na rogu szamocze się wróbel.
Podnoszę banknot dwoma palcami, jakby miał ugryźć. Prawdziwy. Seria, znak wodny, wszystko się zgadza. Dwadzieścia dolarów to jakieś osiemdziesiąt złotych — nie majątek, ale też nie grosze. W kieszeni czuję telefon, a w głowie odpala się stara myśl: „oddaj, zgłoś, to nie twoje”.
Tylko komu oddasz dwadzieścia dolarów na parkingu w Polsce?
Stoję tak z tym banknotem i przypomina mi się, jak dwanaście lat temu zgubiłem portfel na dworcu w Radomiu. Wróciłem po niego po godzinie — nie było. W środku trzysta złotych, dowód, karta do bankomatu. Przez trzy tygodnie jeździłem z papierowym potwierdzeniem tożsamości, a do dziś nikt nie zadzwonił.
Więc chowam te dwadzieścia dolarów do kieszeni, wsiadam do auta i ruszam.
Na stacji, przy kasie, stoi taca ze zdrapkami. Leżą tam od zawsze — kolorowe, pstrokate, z obietnicami wypisanymi złotą czcionką. Nigdy wcześniej na nie nie patrzyłem dłużej niż pół sekundy. Hazard to cudza rozrywka; ja całe życie liczyłem każdą złotówkę i wiedziałem, ile kosztuje paczka gwoździ, litr lakieru i bochenek chleba.
Ale w kieszeni leży dwadzieścia dolarów, które nie są moje.
— Poproszę tę za pięć dych — mówię do kasjerki, młodej dziewczyny z kolczykiem w nosie, i kładę banknot na ladzie.
Dziewczyna unosi brew.
— Amerykańskie? Nie przyjmujemy.
— A macie kantor? — pytam, chociaż wiem, iż nie mają, bo to stacja, nie galeria.
— Nie ma. Ale tu obok jest bankomat, może pan wypłacić złotówki.
Patrzę na banknot. Patrzę na zdrapki. Czuję, jak rośnie we mnie absurdalny upór. Sześćdziesiąt osiem lat chodzenia po tej ziemi i nigdy, ani razu, nie zrobiłem czegoś bez planu.
— Dobra — mówię. — To ja tylko po kanapkę.
Wychodzę na parking i widzę faceta w skórzanej kurtce, który tankuje audi. Podchodzę bez zastanowienia, bo wtedy jeszcze nie myślałem, iż to może wyglądać podejrzanie.
— Przepraszam, wymieni pan? Mam dwadzieścia dolarów, potrzebuję złotówek.
Facet patrzy na mnie, na banknot, znów na mnie. Ma zmęczoną twarz i siwe skronie. Sięga do portfela, wyjmuje stówę i dwa banknoty po dwadzieścia.
— Po ile?
— Po cztery, żeby było sprawiedliwie.
Wymieniamy się. Facet chowa dolary, wsiada do auta, odjeżdża. Zostaję ze stówą i resztą.
Wracam na stację, kupuję tę zdrapkę za pięćdziesiąt złotych i siadam na ławce na zewnątrz, bo w środku za jasno. Jest kwiecień, wieczór pachnie ropą i wilgotnym asfaltem. Mam w kieszeni telefon, w którym czeka wiadomość od córki: „Tato, dzwoniłam, odbierz, sprawa ważna”. Nie odbieram. Najpierw zdrapka.
Biorę monetę, którą wygrzebałem z kieszeni — jakaś dwuzłotówka z orłem, stara, wytarta — i zdrapuję pole za polem. Czynność mechaniczna, jak szlifowanie deski. Ziarnko po ziarnku, bez pośpiechu. Pierwsze pole: nic. Drugie: dwadzieścia złotych. Trzecie: pięćdziesiąt.
A potem patrzę na czwarte pole i widzę liczbę, przy której przestaję oddychać.
Milion.
Milion złotych.
Siedzę na tej ławce, a obok przechodzi kelnerka z hot-dogiem w papierowej serwetce i mówi do kogoś przez telefon: „No wiesz, jak to w czwartki, ruch mały”. Nie ma pojęcia, iż trzy metry dalej siedzi facet, który przed chwilą podniósł z ziemi dwadzieścia dolarów i zamienił je na milion.
Łapię się na tym, iż sprawdzam los jeszcze raz. I jeszcze raz. Trzymam go pod światło latarni, jakbym się znał na zabezpieczeniach. Nic — po prostu wygrana.
Dzwonię do córki.
— Tato, wreszcie. Słuchaj, jest problem z ZUS-em, potrzebuję twojego świadectwa pracy sprzed…
— Basiu — przerywam. — Wygrałem milion.
Cisza po drugiej stronie. Tak długa, iż sprawdzam, czy zasięg nie zniknął.
— Tato, ty się źle czujesz? — pyta w końcu.
— Czuję się, jakbym przestał wierzyć w przyczyny i skutki.
Kolejne dni pamiętam jak przez mgłę. Odbieram wygraną w oddziale Totalizatora. Pani w okienku prosi o dowód. Okulary mi parują, zdejmuję je, czyszczę w rękaw flanelowej koszuli, a potem podpisuję dokumenty, które mówią, iż po podatku na konto wejdzie czterysta dwadzieścia tysięcy złotych. Czterysta dwadzieścia. Za dwadzieścia dolarów z parkingu.
Przez pierwszy tydzień nie mówię nikomu oprócz Basi. W niedzielę, jak zwykle, idę na targ po warzywa. Pani Zosia od pomidorów pyta, czy coś się stało, bo podobno inaczej trzymam siatkę. Śmieję się. „Wszystko dobrze, tylko wiosna przyszła”.
A w domu, wieczorem, kiedy leżę i patrzę w sufit, dociera do mnie, co chcę zrobić z tymi pieniędzmi.
Najpierw wypowiadam umowę w tartaku. Dzwonię do szefa, faceta o nazwisku Grzelak, którego znam od trzydziestu lat i który zawsze mówił, iż stolarz pracuje, dopóki mu ręce nie odpadną.
— Staszek, ja kończę — mówię. — Od piątku nie przychodzę.
— Żartujesz. A z czego będziesz żył?
— Z wygranej.
I rozłączam się, zanim zdąży zapytać, jakiej wygranej.
Potem idę do salonu meblowego. Tego dużego, przy obwodnicy, gdzie ceny zawsze zaczynały się od kwoty, na którą pracowałem miesiąc. Wybieram stół dębowy z sześcioma krzesłami. Solidny, ciężki, pachnie olejem lnianym. Mówię ekspedientce, iż biorę.
— Świetny wybór. Dostawa w tym tygodniu?
— Tak, proszę na piątek. Ale najpierw chciałbym poprosić o rachunek.
I wtedy, przy kasie, dzieje się coś, czego się nie spodziewałem. Młoda kobieta obok, z wózkiem pełnym akcesoriów do kuchni, odwraca się i patrzy na mnie z ukosa. Ma na szyi identyfikator — Anna Wilczyńska, kierownik działu. Chyba słyszy, jak mówię kasjerce, iż płacę od ręki.
— Przepraszam, iż się wtrącam — zagaduje. — Widziałam pana w zeszłym tygodniu w wiadomościach? Taka krótka migawka o stolarzu, który wygrał…
— Nie oglądam wiadomości — kłamię gładko.
Nie jestem przyzwyczajony do bycia rozpoznawanym. Przez te kilka dni miałem wrażenie, iż każdy kierowca na stacji, każda pani w sklepie, każdy sąsiad z bloku patrzy na moje dłonie i myśli: „to on”.
Anna uśmiecha się, rozumie. Wyjmuje wizytówkę z kieszeni marynarki.
— Gdyby szukał pan kogoś do urządzenia domu w stylu, który lubi, proszę dzwonić. Projektujemy wnętrza z drewna z odzysku. Dla pana zniżka — i mruga, a ja nie wiem, gdzie podziać oczy, więc wsadzam wizytówkę do kieszeni i udaję, iż szukam kluczy.
W piątek stół stoi w mojej kuchni. Córka przychodzi z wnukiem, Kubą. Kuba ma osiem lat, nosi okulary jak ja, i mówi, iż stół pachnie jak las.
— Dziadziu, a ty już nie będziesz robił mebli? — pyta, przesuwając palcem po słojach.
— Będę. Tylko teraz będę robił je dla siebie.
— To dla kogo?
— Dla nikogo. Ot, tak. Dla przyjemności.
Kuba patrzy na mnie z powagą, jakby ważył te słowa. Potem wyciąga z kieszeni swojego plecaka zdrapkę, którą dostał od kolegi na urodziny — taką z kotkami.
— Chcesz, to potrzymaj. Jak jesteś szczęściarzem, to może i mi coś wygrasz.
Śmieję się i chowam zdrapkę do portfela, obok wizytówki Anny Wilczyńskiej.
Wieczorem, kiedy wszyscy już śpią, liczę na kartce, ile tak naprawdę przepracowałem. Pięćdziesiąt sześć lat. Od września 1968, kiedy jako czternastolatek poszedłem do zakładu stolarskiego po szkole, do czwartku, kiedy podniosłem z ziemi dwadzieścia dolarów.
W tym czasie zrobiłem setki stołów, krzeseł, szaf, okien, trumien i huśtawek. Niektóre z nich wciąż stoją w domach, o których nie pamiętam. Nigdy, ani razu, nie zdarzyło mi się, żeby deska sama postanowiła zostać stołem. Odkładam kartkę i myślę tylko: no proszę.
Na emeryturze planuję zrobić ze trzy rzeczy.
Po pierwsze, pójść z wnukiem do tej samej restauracji, w której bywałem z żoną przed jej śmiercią — nazywa się „Pod Złotym Kogutem” i mają tam pieczeń, której smak pamiętam lepiej niż niejedną twarz.
Po drugie, spłacić kredyt córki. Basia nie wie jeszcze. Powiem jej w sobotę, przy stole, ścinając chleb tym nożem z drewnianą rękojeścią, który dostałem od jej matki czterdzieści lat temu.
Po trzecie — tego nie mówię nikomu.
W następny czwartek, o tej samej porze, wracam na parking przy stacji. Wiatę znów oświetla to samo mdłe światło, w krzakach na rogu ktoś znowu grzebie — może ten sam wróbel, może inny. Asfalt jest wilgotny, choć nie padało, tylko para unosi się znad kanalizacji przy dystrybutorach.
Kucam przy miejscu, gdzie stał mój dostawczak tamtego dnia. Wyjmuję z portfela dwudziestozłotowy banknot, składam go na pół, potem jeszcze raz, i kładę pod krawędzią betonowego słupka, tam, gdzie wiatr nie sięgnie od razu, ale gdzie każdy, kto się schyli po coś innego, może go zauważyć.
Wstaję, otrzepuję kolana z pyłu, wsiadam do samochodu i jadę do domu, gdzie na stole czeka nóż z drewnianą rękojeścią i chleb, którego jeszcze nie ukroiłem.
