Słoneczne, wiosenne dni nakłaniają do wyjścia w teren. Są takie spacery, które wygodniej jest realizować w okresie jesienno-zimowym, jednak niektóre trasy zdecydowanie lepiej pokonywać podczas dłuższych i cieplejszych dni. Korzystając z pięknej pogody, postanowiliśmy przejść fragment byłej linii kolejowej 145. Naszą przygodę rozpoczęliśmy w Piekarach Śląskich przy ulicy Harcerskiej, skąd przeszliśmy wzdłuż starotorza aż pod bytomski szyb „Witczak”. Tego rodzaju spacery to nie tylko aktywny wypoczynek czy też wycieczka krajoznawcza, ale przede wszystkim czynne odkrywanie historii naszego regionu. A może nie tylko historii? W Internecie można natknąć się na informacje sugerujące, iż linia ma doczekać się rewitalizacji…
Linia kolejowa nr 145 (Chorzów Stary – Radzionków) stanowi jeden z bardziej interesujących przykładów infrastruktury kolejowej Górnego Śląska, której znaczenie było ściśle związane z rozwojem przemysłu ciężkiego, a później z jego stopniowym zanikiem. Jej przebieg przez Piekary Śląskie i Bytom tworzy dziś niezwykły zapis przemian gospodarczych regionu. Można cofnąć się w czasie, od intensywnej eksploatacji przemysłowej po stopniową degradację i częściową reinterpretację przestrzeni.
…ale czy w domu najlepiej?
Jednym z najbardziej poruszających elementów krajobrazu przebytego przez nas odcinka starej trasy są familoki przy ulicy Harcerskiej w Piekarach Śląskich. Te charakterystyczne budynki robotnicze, powstałe na przełomie XIX i XX wieku, znajdują się w tej chwili w stanie głębokiej degradacji technicznej. Widoczne są liczne uszkodzenia elewacji, zawilgocenia, prowizoryczne zabezpieczenia oraz brak kompleksowych remontów. Co ciekawe, domy… Wystawione są na sprzedaż. W ostatnim czasie zostały zabezpieczone, wobec czego dostęp do środka został znacząco utrudniony. Miejmy nadzieję, iż doczekają one lepszych dni, a w międzyczasie nie strawi ich pożar.
Śladem dawnej obwodnicy
Historia linii kolejowej nr 145 jest ściśle związana z uwarunkowaniami politycznymi i gospodarczymi okresu międzywojennego. Linia została uruchomiona w 1925 roku jako element infrastruktury mającej uniezależnić transport kolejowy od przebiegu granic państwowych po podziale Górnego Śląska. Jej zadaniem było zapewnienie sprawnego połączenia między ośrodkami przemysłowymi znajdującymi się w granicach Polski, z pominięciem terenów należących do Niemiec. Miała charakter linii znaczenia miejscowego, jednak pełniła istotną funkcję w obsłudze przemysłu ciężkiego oraz ruchu pracowniczego. W kolejnych dekadach linia była wykorzystywana zarówno w ruchu pasażerskim, jak i towarowym, obsługując liczne kopalnie, zakłady przemysłowe i bocznice. Stopniowy spadek znaczenia nastąpił w drugiej połowie XX wieku, a szczególnie po transformacji ustrojowej, kiedy ograniczenie działalności przemysłowej doprowadziło do marginalizacji przewozów i ostatecznego zamknięcia linii.
Na odcinku między ulicą Harcerską a granicą Bytomia zachowały się liczne relikty infrastruktury kolejowej, które pozwalają odtworzyć przebieg dawnej trasy. Szczególnie wyraźny jest nasyp kolejowy, osiągający miejscami kilka metrów wysokości. Wykonany z materiałów przemysłowych, takich jak żużel hutniczy i kruszywo, zachował stabilność, choć w tej chwili ulega erozji i porasta roślinnością. Widoczne są także fragmenty umocnień skarp oraz ślady dawnych systemów odwodnienia. W rejonie dawnych przejazdów drogowych zachowały się przyczółki oraz fragmenty nawierzchni, a także relikty dróg technologicznych. Towarzyszą im betonowe fundamenty po urządzeniach sterowania ruchem oraz szczątki instalacji infrastrukturalnych. Szczególne znaczenie mają niewielkie obiekty inżynieryjne, takie jak wiadukty i przepusty.
W stronę Andy i Witczaka
Podczas spaceru tym odcinkiem można natrafić na ślady bocznicy prowadzącej do nieistniejącej już Kopalni Węgla Kamiennego „Andaluzja” w Piekarach Śląskich. Zakład ten powstał na początku XX wieku i przez dziesięciolecia stanowił istotny element lokalnego przemysłu wydobywczego. Jego funkcjonowanie było ściśle powiązane z transportem kolejowym, który umożliwiał wywóz węgla oraz dostawy materiałów. Po likwidacji kopalni pod koniec lat 90. XX wieku infrastruktura bocznicowa została w dużej mierze rozebrana, jednak w terenie przez cały czas widoczne są nasypy, fragmenty torowisk oraz elementy stalowe, które wyznaczają dawny przebieg bocznicy.
W miarę zbliżania się do Bytomia krajobraz nabiera nieco śmielej przemysłowego charakteru, którego centralnym punktem jest rejon Szybu Witczak. Szyb ten powstał w latach 60. XX wieku jako część kopalni „Dymitrow”, później funkcjonującej w strukturze KWK „Centrum”. Osiągał głębokość przekraczającą 770 metrów i pełnił funkcje wentylacyjne, transportowe oraz materiałowe. Charakterystyczna stalowa wieża szybowa o wysokości 35 metrów do dziś dominuje w krajobrazie, stanowiąc jeden z najbardziej rozpoznawalnych elementów tej części Bytomia.
W oczekiwaniu na nowe życie
W otoczeniu szybu zachowały się budynki maszynowni, rozdzielni oraz liczne relikty infrastruktury technicznej. Istotnym elementem są także pozostałości infrastruktury kolejowej, w tym fragmenty bocznic prowadzących do placów składowych i punktów przeładunkowych, a także most zsypowy. Proces likwidacji szybu rozpoczął się raptem kilka lat temu i obejmował m.in. zasypanie rury szybowej kruszywem (kwiecień 2022 roku). Mimo to zachowane elementy powierzchniowe przez cały czas stanowią czytelne świadectwo funkcjonowania zakładu i jego powiązań z siecią kolejową. W ostatnich latach teren został przejęty przez miasto, co otwiera możliwości jego dalszego zagospodarowania.
Cały odcinek od ulicy Harcerskiej do Szybu Witczak stanowi dziś spójny krajobraz postindustrialny, w którym zachowane elementy infrastruktury kolejowej i górniczej tworzą unikalną strukturę przestrzenną. Nasypy, wiadukty, przepusty, relikty bocznic oraz obiekty szybowe ukazują dawną logikę funkcjonowania przemysłowego Górnego Śląska, a jednocześnie dokumentują proces jego transformacji. Co najważniejsze – istnieje szansa, iż za jakiś czas przestrzeń znowu wypełni stukot kół pociągów…
Bibliografia
Fotopolska.eu. (n.d.). Linia kolejowa nr 145 Chorzów Stary – Radzionków. Pobrano z: https://fotopolska.eu/slaskie/b1726,Linia_kolejowa_nr_145_Chorzow_Stary_-_Radzionkow.html
Wikipedia. (n.d.). Linia kolejowa nr 145. Pobrano z: https://pl.wikipedia.org/wiki/Linia_kolejowa_nr_145
Szlęzak, A. (2025). Miasto przejęło Szyb Witczak od SRK. Pobrano z: https://www.bytomski.pl/miasto-przejelo-szyb-witczak-od-srk-powstanie-tam-zaplecze-techniczne-spolki-komunalnej
Miemiec, P. (2022). Szyb Witczak – dokumentacja fotograficzna. Pobrano z: https://gornyslask.miemiec.eu/szyb-witczak/
Rzeczycki, T. (2022). Szyb Witczak zasypywany jest kruszywem hutniczym. Pobrano z: https://nettg.pl/gornictwo/187424/szyb-witczak-zasypywany-jest-kruszywem-hutniczym-glina-i-odpadami-pogorniczymi
Dwakwadranse.pl. (2025). Bytom przejmuje Szyb Witczak. Pobrano z: https://dwakwadranse.pl/bytom-przejmuje-szyb-witczak-rusza-nowy-etap-transformacji-miasta/
